Δεν πρόκειται απλώς για ακόμη μία πράξη ωμής ισχύος στην παγκόσμια σκακιέρα. Η σύγκρουση του Ντόναλντ Τραμπ με το καθεστώς του Νικολάς Μαδούρο και η απαγωγή του τελευταίου αντικατοπτρίζει κάτι το βαθύτερο και πολύ επικίνδυνο: την ταύτιση της λογικής του σύγχρονου καπιταλισμού με την λογική της διεθνούς πολιτικής, χωρίς προσχήματα, χωρίς θεσμικές αναστολές, χωρίς ανάγκη ηθικής νομιμοποίησης. Είναι η στιγμή της απόλυτης καθαρότητας της ισχύος.

Ιστορικά, όμως, τέτοιες στιγμές σπάνια διαρκούν.

Ο καπιταλισμός του 21ου αιώνα δεν είναι απλώς ανταγωνιστικός· είναι επιθετικά επιβιωτικός. Δεν επιβραβεύει τον ισχυρό, τον υποχρεώνει να μεγεθύνεται αδιάκοπα ή να εξαφανίζεται. Σε αγορές με σκόπιμα ελλιπή ρύθμιση, με θεσμούς που δεν μπορούν να παρακολουθήσουν την ταχύτητα στην χρήση και στην μορφή του κεφαλαίου, τον εξαντλητικό ρυθμό εξέλιξης και διάδοσης της τεχνολογίας, την ανατρεπτική διόγκωση των ανισοτήτων, η ισχύς δεν χρειάζεται να δικαιολογείται. Αρκεί να αποδίδει. Το «μπορώ» υποκαθιστά το «επιτρέπεται», και το αποτέλεσμα κρίνεται με την εκ των υστέρων νομιμοποίηση.

Αυτή η λογική μεταφέρεται σχεδόν αυτούσια στη γεωπολιτική. Η συγκεκριμένη πράξη του Τραμπ απέναντι στον Μαδούρο και ευρύτερα στην Βενεζουέλα δεν είναι ιδεολογική παρέκκλιση, αλλά η συνεπής εφαρμογή ενός μοντέλου όπου το κόστος παραβίασης των κανόνων είναι μικρότερο από το όφελος της επιβολής. Όπως μια πολυεθνική εξαντλεί τα νομικά κενά για να εξοντώσει τον ανταγωνισμό της, έτσι και το ισχυρό κράτος δρα όταν αντιλαμβάνεται ότι οι θεματοφύλακες των κανόνων αδυνατούν να τους υπερασπιστούν. Σε τι διαφέρει ηθικά η αυθαιρεσία του Τραμπ από την πάγια στρατηγική των μεγάλων εταιρειών τεχνολογίας ή φαρμακευτικής να εξαγοράζουν πολλά υποσχόμενα startups σε εξωφρενικές τιμές προκειμένου να καταστείλουν τον δυνητικό ανταγωνισμό;

Η πολιτική θεωρία έχει προειδοποιήσει για αυτή την εξέλιξη εδώ και δεκαετίες. Από τον Hans Morgenthau έως τον Kenneth Waltz, ο ρεαλισμός περιέγραψε την ισχύ ως δομικό στοιχείο του διεθνούς συστήματος. Ο Robert Keohane έδειξε πόσο εύθραυστη γίνεται η θεσμική συνεργασία όταν λείπει η συμμετρική δέσμευση. Όταν οι κανόνες δεν συνοδεύονται από αξιόπιστη επιβολή, μετατρέπονται σε ρητορικό υπόβαθρο — όχι σε αποδεκτό  όριο.

Εδώ παρεμβάλλεται μια κρίσιμη διάσταση: θεωρητικά τουλάχιστον, η πράξη Τραμπ παρουσιάζεται ως συνέχεια της ιστορικής αποστολής της Δύσης να εξάγει το δημοκρατικό της πρότυπο. Από τον Ψυχρό Πόλεμο έως τις επεμβάσεις του 21ου αιώνα, η ισχύς ντύθηκε επανειλημμένα με το λεξιλόγιο της ελευθερίας, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της δημοκρατικής μετάβασης. Ο Τραμπ δεν εγκαταλείπει αυτή την αφήγηση· την απογυμνώνει. Την μετατρέπει από αξιακό πρόσταγμα (άσχετα αν στην ουσία ποτέ δεν ήταν) σε εργαλείο πίεσης (που στην ουσία πάντα ήταν).

Σ’ αυτό το πλαίσιο, η δημοκρατία παύει να είναι καθολική αρχή και γίνεται επιλεκτικό μέσο. Επικαλείται όταν εξυπηρετεί, παρακάμπτεται όταν ενοχλεί. Η πολιτική θεωρία έχει καταγράψει επανειλημμένα την αποτυχία αυτής της στρατηγικής. Από τον Samuel Huntington έως τον Fareed Zakaria, έχει επισημανθεί ότι η δημοκρατία χωρίς θεσμική ωρίμανση οδηγεί σε υβριδικά ή αυταρχικά καθεστώτα. Από τον Francis Fukuyama έως τον Ivan Krastev, έχει αναλυθεί πώς η επιβολή αξιών χωρίς κοινωνική νομιμοποίηση γεννά κυνισμό αντί για πίστη. Το ίδιο μπορεί βάσιμα να αποδοθεί στο σημερινό παραμορφωμένο καπιταλιστικό σύστημα.

Η αποτυχία της εξαγωγής της δημοκρατίας δεν είναι συγκυριακή· είναι δομική. Η δημοκρατία δεν επιβάλλεται ούτε εγκαθίσταται όπως μια επένδυση. Προϋποθέτει θεσμούς, κοινωνική εμπιστοσύνη, ιστορική συνέχεια. Κι όμως, το διεθνές σύστημα συνεχίζει να ταυτίζει (ή μήπως να συγχέει😉 τον εκδημοκρατισμό με τη γεωπολιτική συμμόρφωση. Και έτσι ολοκληρώνεται η σύγκλιση καπιταλισμού και διεθνούς πολιτικής. Όπως περιέγραψαν ο Karl Polanyi και ο Wolfgang Streeck, όταν η αγορά αποσυνδέεται από τους κοινωνικούς και πολιτικούς περιορισμούς της, η ισχύς αυτονομείται και η δημοκρατία μετατρέπεται σε εμπόδιο διαχείρισης. Ο ισχυρός δεν οφείλει να πείσει — αρκεί να αντέξει. Οι κανόνες παραμένουν, κυρίως όμως ως υποχρέωση των αδύναμων.

Το πρόβλημα δεν είναι απλώς πως αυτή η λογική εφαρμόζεται. Το επικίνδυνο είναι ότι παρουσιάζεται ως φυσική και αναπόφευκτη. Όπως στις αγορές θεωρείται ως δεδομένο ότι επιβιώνουν οι κολοσσοί, έτσι και στη διεθνή πολιτική έχει αρχίσει να επικρατεί η τάση αποδοχής  ότι το δίκαιο υποχωρεί μπροστά στο μέγεθος. Πως αλλιώς ερμηνεύεται η επαμφοτερίζουσα στάση, π.χ., Μακρόν και Στάρμερ, απέναντι στην απόφαση του Τραμπ; Αλλά και η ιδιότυπη υποστήριξη των Ελλήνων αριστερών απέναντι σ’ έναν αιματοβαμμένο δικτάτορα;

Κι εδώ ακριβώς αναδύεται η ιστορική ειρωνεία. Τα συστήματα που φτάνουν σε τέτοιο βαθμό καθαρής ισχύος σπάνια επιβιώνουν για πολύ. Όταν η δύναμη παύει να χρειάζεται κανόνες, σύντομα φτάνει στο σημείο όπου δεν θα μπορεί να τους επιβάλει. Η πράξη του Τραμπ δεν είναι απλώς το αποκορύφωμα ενός μοντέλου. Είναι το σημείο όπου το μοντέλο απογυμνώνεται τόσο πλήρως, ώστε αρχίζει να αποσταθεροποιεί τον ίδιο του τον εαυτό.

Η πράξη των ΗΠΑ του Τραμπ έχει όλες τις προϋποθέσεις να ερμηνευτεί – ως είναι—ως το αποκορύφωμα της πολιτικής έκφρασης του καπιταλισμού και, ταυτόχρονα, ως η αρχή του τέλους του. Το κρίσιμο πρόβλημα είναι πως η εξελικτική διαδικασία θα είναι κρίσιμα αν όχι ανθρώπινα ανυπόφορα επώδυνη.