Μου το λένε και δεν το αρνούμαι — η στήλη δεν φημίζεται για την αισιοδοξία της. Βλέπει το ποτήρι μισοάδειο και όχι μισογεμάτο.

Όχι πως οι εξελίξεις δεν την έχουν δικαιώσει, τουλάχιστον μέχρι στιγμής, τόσο στο πολιτικό όσο και στο οικονομικό πεδίο: από την πρόβλεψη, αμέσως μετά τις εκλογές του 2023, ότι ο Αλέξης Τσίπρας θα επανέλθει και την «ακίνητη βελόνα» του ΠΑΣΟΚ, μέχρι τις επιπτώσεις του Τραμπ, το αδιέξοδο των δύο πολέμων και την αυξανόμενη επικινδυνότητα του παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού συστήματος.

Σήμερα, όμως, η απαισιοδοξία επεκτείνεται σε κάτι πολύ μεγαλύτερο: στην κατάρρευση της παγκόσμιας τάξης — του συστήματος που, με πολλές ατέλειες αλλά και με εντυπωσιακή ανθεκτικότητα και αποτελεσματικότητα, λειτούργησε από το τέλος του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου μέχρι τις ημέρες μας.

Ο Τραμπ εμφανίζεται ως το αίτιο, ο καταλυτικός παράγων που προκάλεσε την κατάρρευση. Κατά άλλους, το σύστημα ήταν ήδη θνησιγενές και ο Τραμπ υπήρξε απλώς η αφορμή ή ο επιταχυντής. Η διάκριση, όμως, έχει δευτερεύουσα σημασία. Σημασία έχει πως το σύστημα έχει ουσιαστικά καταρρεύσει και ουδείς γνωρίζει τι πρόκειται να το διαδεχθεί.

Προφανώς, η στήλη δεν διαθέτει κρυστάλλινη σφαίρα. Μπορεί, όμως, να επισημάνει ορισμένες παραμέτρους που είναι ήδη σαφείς.

Καταρχήν, οι ΗΠΑ σχεδόν οικειοθελώς εγκατέλειψαν τον ρόλο του βασικού παγκόσμιου παρόχου διεθνών δημόσιων αγαθών: το παγκόσμιο αποθεματικό νόμισμα, τον κεντρικό σύμμαχο σε ένα πυκνό πλέγμα συμμαχιών, τον εγγυητή σωρείας διεθνών συμφωνιών, τον μεγάλο εξαγωγέα κουλτούρας και, κυρίως, την πανίσχυρη δύναμη που μπορούσε — καλώς ή κακώς — να επιβάλει ένα είδος τάξης.

Στη θεωρία των διεθνών σχέσεων, η ύπαρξη ενός ηγεμονικού παρόχου δημόσιων αγαθών θεωρήθηκε επί δεκαετίες ένας από τους βασικούς μηχανισμούς σταθερότητας του διεθνούς συστήματος. Ο μηχανισμός αυτός είναι σήμερα στην διαδικασία της νομοτελειακής αποσυναρμολόγησης.

Αντίθετα με τις προβλέψεις πολλών, η Κίνα δεν δείχνει καμία ιδιαίτερη επιθυμία να σηκώσει το σκήπτρο. Θέλει ισχύ, επιρροή, οικονομικό χώρο και στρατηγικό βάθος. Δεν είναι καθόλου σαφές, όμως, πως θέλει και το δυσβάστακτο κόστος της διαχείρισης της παγκόσμιας τάξης.

Η διεθνής κοινότητα εισέρχεται έτσι σε μία σκοτεινή και εξαιρετικά επικίνδυνη περίοδο, όπου οι γνωστοί μεταπολεμικοί κανόνες παύουν σταδιακά να λειτουργούν. Από τον ΟΗΕ, που έχει καταστεί ένα μεγαλοπρεπές αλλά πολιτικά κενό κέλυφος, μέχρι τη Συνθήκη για τη Μη Διάδοση των Πυρηνικών Όπλων (Non-Proliferation Treaty), η οποία ήδη καταστρατηγείται. Από τον ρόλο του δολαρίου, που σταδιακά διαβρώνεται, μέχρι την ολοένα μεγαλύτερη αχρηστία του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου και την αποδυνάμωση του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας. Από το ΝΑΤΟ, του οποίου η πραγματική στρατηγική υπόσταση χωρίς την αμερικανική εγγύηση το καθιστά άδειο κέλυφος, μέχρι τα drones, που έχουν συθέμελα ξαναγράψει όχι απλώς τις τακτικές αλλά την ίδια τη στρατηγική των πολέμων.

Η πολιτική επιστήμη χρησιμοποιεί τον όρο «αναρχία» όχι για να περιγράψει χάος, αλλά για ένα διεθνές σύστημα χωρίς ανώτερη εξουσία ικανή να επιβάλει κανόνες. Για δεκαετίες η αμερικανική ισχύς και οι μεταπολεμικοί θεσμοί περιόριζαν αυτήν την αναρχία. Σήμερα, αυτό το προστατευτικό περίβλημα διαλύεται.

Η ασυμμετρία των πολέμων έχει πλέον επεκταθεί στην ασυμμετρία των διεθνών σχέσεων. Και ενώ οι δύο μεγάλες δυνάμεις — ΗΠΑ και Κίνα — υιοθετούν, η καθεμία με τον δικό της τρόπο, τον ρόλο του μοναχικού παίκτη, οι μεσαίες και μικρές δυνάμεις αναζητούν απεγνωσμένα  ρόλο και προστασία.

Ας ονειρεύεται ο πολύ ικανός και συμπαθής Mark Carney μία νέα διεθνή τάξη των μεσαίων δυνάμεων. Το ερώτημα είναι αν αυτή μπορεί πράγματι να υπάρξει. Μπορεί η Ρωσία να συνεργαστεί μέσα σε οποιοδήποτε σταθερό σύστημα κανόνων; Μπορεί η Ινδία να υπερβεί τις εσωτερικές κοινωνικές και θρησκευτικές της αντιφάσεις ώστε να λειτουργήσει ως παγκόσμιος πόλος; Μπορεί η Ευρωπαϊκή Ένωση να υπερβεί επιτέλους τα εθνικά όρια των μελών της και να μετατρέψει το τεράστιο οικονομικό της βάρος σε πραγματική γεωπολιτική ισχύ;

Οι απέλπιδες προσπάθειες να συγκρατηθεί ένα οικοδόμημα που καταρρέει, οι ευκαιριακές και εύθραυστες συμμαχίες, οι περιφερειακές συγκρούσεις, η εκρηκτική άνοδος του οικονομικού εθνικισμού, οι  διαπραγματεύσιμοι κανόνες , οι αναστρέψιμες δεσμεύσεις ς και η αδυναμία συλλογικού ελέγχου τόσο της κλιματικής κρίσης όσο και της εξέλιξης της τεχνητής νοημοσύνης είναι αυτά που πρέπει να περιμένουμε. Το δίκαιο ας το ξεχάσουμε.

Ένας κατακερματισμένος και βαθύτατα ασταθής κόσμος. Ένας κόσμος στον οποίο οι εξελίξεις θα είναι τόσο γρήγορες ώστε η πολιτική θα τρέχει μονίμως πίσω από αυτές. Και μία πορεία του, της οποίας κανείς θα γνωρίζει το τέλος της. Αυτό θα είναι το αύριο

Και μέσα σε αυτό το βίαιο, ρευστό και ανελέητο διεθνές περιβάλλον, ο δικός μας πολιτικός κόσμος εξακολουθεί σε μεγάλο βαθμό να ομφαλοσκοπεί — να μετρά δημοσκοπικές μονάδες, να αναλύει κομματικές μετακινήσεις και να ανακυκλώνει μικροπολιτικές αντιπαραθέσεις σαν να πρόκειται να συνεχίσει ο κόσμος να λειτουργεί όπως λειτουργούσε χθες. Δεν πρόκειται.

Η πραγματική πολιτική πρόκληση της επόμενης δεκαετίας δεν θα είναι ποιος θα κερδίσει μερικές μονάδες στις δημοσκοπήσεις. Θα είναι ποια κράτη θα μπορέσουν να επιβιώσουν, να προσαρμοστούν και να διατηρήσουν κάποιο βαθμό αυτονομίας μέσα σ’ αυτήν τη νέα παγκόσμια αταξία.

Όποιος δεν το αντιλαμβάνεται σήμερα θα το αντιληφθεί αύριο με τον ακριβότερο δυνατό τρόπο.

Τόσο το χειρότερο για το πολιτικό μας σύστημα. Αλλά, δυστυχώς, ακόμη χειρότερα για εμάς.

Διαβάστε επίσης

Ομόλογα, AI και μετοχές: κάτι δεν ισορροπεί στην Αμερική