Κάποιους τους καθησυχάζει, κάποιους τους αγχώνει και προς το παρόν μπερδεύει πολλούς. Το κρατικό credit score θα γίνει πρόβλημα ή θα γίνει λύση σε προβλήματα, ανάλογα με το πώς θα χρησιμοποιηθεί.

Το Σύστημα Πιστοληπτικής Αξιολόγησης θα κολλάει μια ετικέτα, από το Α μέχρι το D, πάνω σε κάθε πολίτη και κάθε επιχείρηση, με βάση το εισόδημα, την περιουσία και το ιστορικό πληρωμών και ρυθμίσεων. Κάτι αντίστοιχο κάνει ήδη ο Τειρεσίας για τον τραπεζικό τομέα εδώ και δεκαετίες. Η διαφορά τώρα είναι ότι το κράτος αναλαμβάνει το ρόλο του αξιολογητή, και ότι η βαθμολογία αυτή προβλέπεται να διασυνδεθεί με τον Τειρεσία, δημιουργώντας μια ενοποιημένη εικόνα δημόσιου και ιδιωτικού χρέους που κανένας φορέας δεν είχε μέχρι σήμερα.

Η επιχειρηματολογία υπέρ του συστήματος είναι κατανοητή. Η Ελλάδα έχει μακρά ιστορία στρατηγικών κακοπληρωτών, που ρίχνουν φέσια εν γνώσει τους, γνωρίζοντας ότι η είσπραξη είναι αργή και η δικαιοσύνη ακόμη πιο αργή. Συχνά υπήρξαν ευεργετικές διατάξεις που έκαναν τους συνεπείς να νιώθουν μεγάλα κορόιδα. Το νέο εργαλείο λοιπόν αποτυπώνει με συνέπεια ποιος πληρώνει και ποιος όχι και θα μπορούσε, θεωρητικά, να εξυγιάνει τις συναλλαγές και να προστατεύσει όσους ήδη πληρώνουν κανονικά αλλά ζημιώνονται από τη γενικευμένη δυσπιστία της αγοράς. Ως εδώ, η λογική στέκει.

Το πρόβλημα ξεκινά στο σημείο όπου ο αλγόριθμος δεν ξεχωρίζει τις λεπτομέρειες των περιστάσεων. Η εξέταση εισοδήματος, περιουσίας και ιστορικού πληρωμών δεν μπορεί να αφηγηθεί από μόνη της γιατί κάποιος έχασε μια ρύθμιση 24 ή 120 δόσεων. Τα ξερά νούμερα και οι αυστηρές ημερομηνίες δεν βλέπουν αν από πίσω κρύβεται αδιαφορία ή αν μια επιχείρηση εστίασης έκλεισε στην πανδημία, ένας ελεύθερος επαγγελματίας χτυπήθηκε από την ενεργειακή κρίση, ή αν υπήρξε σοβαρή ασθένεια. Τα διαδοχικά πλήγματα της τελευταίας δεκαετίας δεν χτύπησαν όλους τους κλάδους ούτε όλες τις περιοχές της χώρας. Είναι λοιπόν εντελώς άδικο ένα σύστημα που αντιμετωπίζει με τον ίδιο τρόπο τον συνειδητό κακοπληρωτή και τον μικρομεσαίο που έπεσε θύμα εξωγενών συνθηκών.

Η κλίμακα των συνεπειών μετατρέπει το εργαλείο από απλή καταγραφή σε μηχανισμό αποκλεισμού. Ένα D θα σημαίνει δυσκολία σε τραπεζικό δάνειο, αλλά και αυτόματο αποκλεισμό από επιδοτήσεις και προγράμματα ενίσχυσης, εμπλοκή στην έκδοση φορολογικής ή ασφαλιστικής ενημερότητας, και, καθώς το σκορ θα μπορεί να εκδίδεται ως επίσημο ψηφιακό πιστοποιητικό, πιθανή απόρριψη από προμηθευτές, εταιρείες χονδρικής ή ακόμη και ιδιοκτήτες που ζητούν εγγύηση φερεγγυότητας πριν νοικιάσουν ένα σπίτι. Δηλαδή κάποιος που έκανε επιχειρηματικά λάθη ή που καταστράφηκε για χι- ψι λόγους, θα κινδυνεύει να μείνει και άστεγος.

Η ευρωπαϊκή νομοθεσία θέτει όρια, όπως για παράδειγμα θέτει όριο στην Τεχνητή Νοημοσύνη και απαγορεύει το γενικευμένο social scoring. Οι ανθρώπινες ζωές δεν μπορούν να καταστρέφονται, ένας άνθρωπος δεν μπορεί να δέχεται το τελειωτικό χτύπημα επειδή τον είδε με στραβό μάτι ένα σκάνερ.

Η ερώτηση, επομένως, δεν είναι αν πρέπει να υπάρχει ένα τέτοιο σκορ, αλλά ποιος θα ερμηνεύει τα δεδομένα, με ποια κριτήρια θα ξεχωρίζει την απάτη από την ατυχία. Εντέλει, θα υπάρχει δρόμος επιστροφής σε όσους βρεθούν στην τελευταία, στην κακή βαθμίδα, ή θα πηγαίνουν απευθείας στο αδιέξοδο;