«Τους είπα τι να κάνουν, κι αυτοί έκαναν τα αντίθετα. Δεν με άκουσαν. Γι’ αυτό τώρα εγώ κάνω κόμμα». Αυτό είναι, σε ουσιαστικό επίπεδο, το απόσταγμα —σχεδόν το πολιτικό κατακάθι— της παρουσίας του Αντώνη Σαμαρά στο TikTok.

Ότι ο πρώην πρωθυπουργός προσπαθεί να ιδρύσει κόμμα είναι πλέον γνωστό σε όλους. Ότι βρίσκει μεγάλες δυσκολίες, επίσης. Αυτό, όμως, δεν είναι το κύριο θέμα.

Ότι οι απόψεις διίστανται αναφορικά με τα πέντε θέματα που έθιξε ο Αντώνης Σαμαράς ήταν γνωστό σε όλους. Ότι και τα πέντε θέματα —γάμος ομοφύλων, εθνικά θέματα, μικρομεσαίοι, σκάνδαλα, δικαιοσύνη— προσφέρονται για πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές συγκρούσεις στο σύνολο των πολιτών, επίσης. Αυτό, όμως, δεν είναι το κύριο θέμα.

Ότι το TikTok είναι, θεωρητικά τουλάχιστον, αυθόρμητο, νεανικό, γρήγορο, σχεδόν απρόσεκτο από τη φύση του, είναι γνωστό σε όλους. Ότι η συνομιλία Σαμαρά–Τσιούτσια πιο «στημένη» δεν μπορούσε να είναι, επίσης. Κάτω από το προσωπείο της αμεσότητας, διακρίνεται η παλαιά τέχνη της πολιτικής σκηνοθεσίας– το αυθόρμητο με πρόβα, η εξομολόγηση με σενάριο, η οικειότητα με φωτισμό. Αυτό, όμως, δεν είναι το κύριο θέμα.

Ότι ο πρώην πρωθυπουργός έχει τη χροιά ενός ευπατρίδη της πολιτικής είναι γνωστό σε όλους. Ότι η καταφυγή στην ειρωνεία και στην παρελθοντολογία δεν φέρνει ψήφους, επίσης. Η πολιτική μνήμη μπορεί να είναι όπλο. Όταν όμως γίνεται συνεχής αυτοαναφορά, καταντά καθρέφτης. Αυτό, όμως, δεν είναι το κύριο θέμα.

Το κύριο θέμα είναι η έπαρση της απόλυτης βεβαιότητας και η προσωπική απόφαση να κραδαίνει την τιμωρητική λόγχη. Είναι η στάση του ανθρώπου που δεν αμφιβάλλει, δεν αναστοχάζεται, δεν συνομιλεί με την ίδια του τη διαδρομή. Απλώς στέκεται απέναντι στα γεγονότα όχι ως πολιτικός που κρίνει, αλλά ως κριτής που έχει ήδη αποφανθεί.

Δεν γνωρίζω αν ο Αντώνης Σαμαράς έχει κάποια σχέση με τον προκαθήμενο της Καθολικής Εκκλησίας, αλλά ότι τον διακατέχει το δόγμα του «αλάθητου» είναι γεγονός. Και στην πολιτική, το αλάθητο είναι πάντοτε πιο επικίνδυνο από το λάθος. Το λάθος μπορεί να διορθωθεί, το αλάθητο μόνο να επιβληθεί.

Ο Αντώνης Σαμαράς διατέλεσε υπουργός Οικονομικών, υπουργός Εξωτερικών και πρωθυπουργός. Ως υπουργός Οικονομικών θεωρήθηκε επιτυχημένος, όχι μόνο για την αρτιότητα του προϋπολογισμού —λαμβάνοντας υπόψη τις συνθήκες της εποχής— αλλά και για την κοινωνική διάσταση που έδωσε με την εξαγγελία της κατάργησης της υποχρεωτικής φυλάκισης για χρέη προς το Δημόσιο.

Η θητεία του ως υπουργού Εξωτερικών σημαδεύτηκε από τη διαφωνία του με τον πρωθυπουργό Κωνσταντίνο Μητσοτάκη και από την προσωπική του ευθύνη για την πρόωρη συνταξιοδότηση εκείνης της κυβέρνησης. Εκεί γράφτηκε ένα από τα πρώτα κεφάλαια της πολιτικής του μοναχικότητας: η πεποίθηση πως η διαφωνία δεν αρκεί να καταγραφεί, αλλά πρέπει να μετουσιωθεί σε ρήξη, ακόμη κι αν η ρήξη τραυματίζει το σύνολο.

Ως πρωθυπουργός βιάστηκε να αναλάβει την εξουσία σε μία εξαιρετικά δύσκολη στιγμή για την Ελλάδα. Προσπάθησε να ισορροπήσει ανάμεσα στο Ζάππειο 1 και στο Ζάππειο 2, από τη μία πλευρά, και στις παράλογες απαιτήσεις των μνημονίων, στις οποίες είχε οδηγήσει η αδυναμία του Γιώργου Παπανδρέου και του Γιώργου Παπακωνσταντίνου να προβούν σε ουσιαστικές διαπραγματεύσεις με τους εταίρους μας. Το αποτέλεσμα ήταν να επιταχυνθεί η έλευση του Αλέξη Τσίπρα.

Ουδείς αναμάρτητος. Η πορεία του, όσο λαμπρή κι αν θεωρείται από μία πλευρά, τόσο αμφιλεγόμενη κρίνεται από μία άλλη. Η πολιτική βιογραφία, εξάλλου, δεν είναι αγιογραφία– είναι παλίμψηστο. Έχει επιτυχίες, έχει και σκιές. Έχει στιγμές ευθύνης, έχει και στιγμές βιασύνης. Έχει θεσμικό βάρος, έχει και πολιτικό κόστος. Αυτό και μόνο του στερεί το δικαίωμα τόσο των διαγγελμάτων από καθέδρας όσο και της οικειοποίησης του επαγγέλματος του τιμωρού.

Τουλάχιστον δεν είναι μασκοφόρος.

Είναι απορίας άξιον από πού πηγάζει το δικαίωμα ενός πρώην πρωθυπουργού να εγκαλεί έναν νυν, πρόσφατα εκλεγμένο και μάλιστα με τεράστια πλειοψηφία, πρωθυπουργό, λέγοντάς του «δεν με ακούς». Ποιο πολίτευμα, ποιος θεσμός, ποια δημοκρατική διαδικασία δίνει αυτό το ηθικό δικαίωμα, που ισοδυναμεί με ουσιαστική επίκληση αυταρχισμού; Διότι άλλο η δημόσια διαφωνία και άλλο η απαίτηση υπακοής. Άλλο η πολιτική κριτική και άλλο η προσωπική αξίωση ακρόασης ως υποχρέωση.

Μιλάμε για κορυφαίους πολιτικούς που λειτουργούν στο ενός πλαίσιο συντεταγμένου πολιτεύματος. Διαφορετικά, βέβαια, ο καθένας μπορεί να λέει ό,τι θέλει. Αλλά η δημοκρατία δεν είναι καφενείο μεγάλων ανδρών. Είναι θεσμική τάξη, ευθύνη, λογοδοσία και μέτρο—κατά Γκαίτε.

Ο Αντώνης Σαμαράς έχει το απόλυτα δημοκρατικό δικαίωμα να ιδρύσει κόμμα και να παρουσιάσει μία πλατφόρμα με θέματα που θα το φέρνουν σε σαφή αντίθεση με τις κυβερνητικές πολιτικές. Έχει το απόλυτο δημοκρατικό δικαίωμα να βγει καθαρά στο βήμα, να βροντοφωνάξει τη διαφωνία του και —το κυριότερο— να προβάλει την εναλλακτική του πρόταση. Η δημοκρατία δεν φοβάται τη διαφωνία·–την προϋποθέτει ως αναγκαία μάλιστα. Φοβάται, όμως, τη διαφωνία που μεταμφιέζεται σε ηθική ανωτερότητα, την πικρία που ζητά να αναγνωριστεί ως ιστορική δικαίωση, την κριτική χωρίς εναλλακτική πρόταση.

Γιατί τότε η πολιτική διαφωνία είναι σαν τα ξινά σταφύλια.

Το «δεν με άκουσαν και γι’ αυτό» — υπονοεί– «θα κάνω κόμμα», δεν έχει το ηθικό δικαίωμα να το εκστομίσει. Όχι γιατί στερείται δικαιώματος λόγου. Αλλά γιατί ο λόγος ενός πρώην πρωθυπουργού δεν είναι ιδιωτικός αναστεναγμός έχει δημόσιο βάρος. Και το δημόσιο βάρος δεν μπορεί να μετατρέπεται σε προσωπική μομφή επειδή κάποιος δεν εισακούστηκε.

Και εδώ βρίσκεται το ευρύτερο ερώτημα. Όταν ένας πρώην πρωθυπουργός επιλέγει την ελαφρότητα ενός μέσου στιγμιαίας εντύπωσης για να εμφανιστεί ως αδικημένος τιμητής, ποιο είναι ακριβώς το μήνυμα που στέλνει για την πολιτική; Ότι η δημοκρατία είναι διάλογος επιχειρημάτων ή ότι είναι σκηνή προσωπικής δικαίωσης; Ότι οι θεσμοί προηγούνται των προσώπων ή ότι τα πρόσωπα, όταν δεν εισακούονται, δικαιούνται να μετατρέπουν την πικρία τους σε δημόσιο κατηγορητήριο;

Στην πολιτική, η φιλοδοξία είναι θεμιτή. Η αυτοδικαίωση, όμως, όταν φορά τον μανδύα της ηθικής ανωτερότητας, παύει να είναι πολιτική πράξη και αρχίζει να γίνεται θεσμικό σύμπτωμα—αν όχι παράπτωμα.