Στον σύγχρονο πνευματικό κόσμο, όπως αυτός εκφράζεται κατά κανόνα από την ακαδημαϊκή κοινότητα και τις δεξαμενές σκέψης, έχει επικρατήσει όχι μόνο η αντίθεση προς τον νεοφιλελευθερισμό —όπως γράφαμε προχθές, 30/6/2026— αλλά και η πεποίθηση πως δεν υπάρχει σήμερα λειτουργική μορφή κράτους ικανή να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά τις τρεις μεγάλες προκλήσεις του 21ου αιώνα: την κλιματική κρίση, την αύξηση των ανισοτήτων και την τεχνητή νοημοσύνη. Εν μέρει αυθύπαρκτες, εν μέρει αλληλένδετες, οι προκλήσεις αυτές απαιτούν παγκόσμιες λύσεις σ’ ένα περιβάλλον όπου η δημοκρατία υποχωρεί και η σύγκρουση πολιτισμών βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη.

Η συγκομιδή ιδεών είναι πλούσια. Οι πιο πρωτότυπες προτάσεις για τη μορφή του κράτους δεν κινούνται πλέον στο παλιό δίλημμα «μεγάλο ή μικρό κράτος», αλλά στο ερώτημα τι είδους κράτος μπορεί να προλαβαίνει, να συντονίζει και να νομιμοποιεί τις αναγκαίες αποφάσεις και πράξεις.

Οι ιδέες-προτάσεις καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα: από το mission-oriented state των Mariana Mazzucato, Rainer Kattel και Dani Rodrik, έως το προνοητικό κράτος, που δεν νομοθετεί μόνο εκ των υστέρων, όπως το προσεγγίζουν ο Geoff Mulgan και ο OECD Observatory of Public Sector Innovation. Και από το συμμετοχικό-διαβουλευτικό κράτος των Hélène Landemore, Archon Fung, Jane Mansbridge και Claudia Chwalisz, έως το κράτος των πολυκρίσεων των Wolfgang Streeck, Ian Bremmer και Mark Blyth, που δεν λειτουργεί απλώς ως κράτος παροχής υπηρεσιών, αλλά ως οργανωτής συλλογικής προετοιμασίας απέναντι σε γεωπολιτικά, υγειονομικά, κλιματικά και ενεργειακά σοκ.

Ανάμεσα στο προνοητικό και στο συμμετοχικό κράτος βρίσκεται και η πρόταση του democratic experimentalist state των Charles Sabel, Michael Dorf και Jonathan Zeitlin: ένα κράτος που δεν κυβερνά με κάθετες εντολές, αλλά θέτει γενικούς στόχους, επιτρέπει αποκεντρωμένους πειραματισμούς, συγκρίνει αποτελέσματα, μαθαίνει από την εφαρμογή και αναθεωρεί συνεχώς τους κανόνες του. Αυτή η μορφή κράτους έχει το τεράστιο πλεονέκτημα ότι μπορεί να αξιοποιήσει την πιο εξελιγμένη μορφή της τεχνητής νοημοσύνης για να δημιουργήσει μηχανισμούς αυτομάθησης, αυτοελέγχου και αυτοδιόρθωσης — εξέλιξη που μπορεί να ενισχύσει τόσο την ανεξαρτησία όσο και την αποτελεσματικότητα των ανεξάρτητων θεσμών του δημοκρατικού πολιτεύματος.

Διόλου τυχαία, ο μεγάλος και σοβαρός ερευνητικός οργανισμός Demos Helsinki, που έχει ιδρυθεί από τον Δήμο του Ελσίνκι, προβάλλει την ιδέα του «κράτους-ορχήστρα» — του orchestrating state. Η λογική είναι σαφής: άλλη είναι η μορφή κράτους που καλείται να αντιμετωπίσει μία κλιματική καταστροφή, όπου απαιτούνται ταχύτητα, ριζοσπαστισμός, γρήγορες διαβουλεύσεις και αποφασιστικότητα στο όριο του αυταρχισμού, και άλλη η μορφή κράτους που καλείται να αντιμετωπίσει την ανισότητα, όπου απαιτούνται ιστορική αναφορά, διαβούλευση, θεσμική πράξη και σταδιακή μετάβαση.

Στην Ελλάδα γίνεται μεγάλη συζήτηση για το επιτελικό κράτος. Δηλαδή, για ένα κράτος που θέτει αποστολές —κλιματική μετάβαση, τεχνολογική κυριαρχία, δημογραφικό, ανθεκτικότητα— και ευθυγραμμίζει  τους δημόσιες επενδύσεις, προμήθειες, ρύθμιση και ιδιωτικά κεφάλαια για να επιτευχθεί ο στόχος. 

Η προσέγγιση αυτή βρίσκεται πολύ κοντά στο κράτος-αποστολή της Mazzucato. Δυστυχώς, όμως, πρώτον, η πράξη εξακολουθεί να απέχει από την ιδέα —κυρίως ως προς τη συγκέντρωση πόρων για την από κοινού επίτευξη ενός στόχου— όπως αποδεικνύει η υπόθεση της καταστροφής στη Θεσσαλία. Δεύτερον, σχεδόν εκλείπει η εκ των προτέρων νομοθέτηση, ιδιαίτερα με αναφορά στο κρίσιμο θέμα των ανισοτήτων, όπου το ελληνικό κράτος είναι αναποτελεσματικό τόσο ως αναδιανεμητικό όσο και ως προδιανεμητικό. Και, τρίτον, μόνο τύποις παίζει τον συμμετοχικό-διαβουλευτικό ρόλο.

Με άλλα λόγια, αν η κυβέρνηση Μητσοτάκη κερδίσει νέα τετραετία και θέλει να αφήσει ως κληρονομιά ένα πραγματικά μεγάλο βήμα για τον εκσυγχρονισμό του κράτους —όχι με την έννοια της απλής νεωτερικότητας, αλλά με την έννοια της αποτελεσματικότητας που απαντά στην αβεβαιότητα και στον φόβο του πολίτη— απαιτείται να θέσει ακλόνητα θεμέλια για τη δημιουργία ενός ελληνικού «κράτους-ορχήστρα».

Είναι εξωπραγματικό να πιστεύουμε πως ένα κράτος που καλά-καλά ψάχνει τον εαυτό του από την εποχή του Καποδίστρια θα καταφέρει να ανταπεξέλθει στις πολυκρίσεις του 21ου αιώνα χωρίς να χάσει τη νομιμοποίησή του. Κι αυτός είναι ο μεγαλύτερος κίνδυνος. Όχι απλώς η διοικητική αποτυχία, αλλά η πολιτική απονομιμοποίηση. Όταν το κράτος δεν μπορεί να προλάβει, να συντονίσει και να διορθώσει, τότε ο πολίτης παύει να το βλέπει ως θεσμό προστασίας και το αντιμετωπίζει ως μηχανισμό ανεπάρκειας. Κι από εκεί αρχίζει η πραγματική κρίση της δημοκρατίας. 

 Διαβάστε επίσης 

Ο Μητσοτάκης πήρε το ΠΑΣΟΚ του Σημίτη – Ο Τσίπρας διεκδικεί τώρα το υπόλοιπο

Η Ισπανία έδειξε τον δρόμο: Aν υπάρχει 1 δισ. για τη ΔΕΘ, υπάρχει ΦΠΑ για το ράφι

Το ψηφιακό κράτος του Μητσοτάκη χρειάζεται μια δεύτερη επανάσταση