Σε επίπεδο αξιών, λόγω δημοκρατίας· σε επίπεδο realpolitik, λόγω Κύπρου· σε θεσμικό επίπεδο, λόγω Ευρωπαϊκής Ένωσης· και σε στρατηγικό επίπεδο, λόγω της ανάγκης ανάσχεσης του αναθεωρητισμού, η δήλωση του Κυριάκου Μητσοτάκη για τη Βενεζουέλα θα πρέπει να θεωρηθεί ως μάλλον άστοχη. Επιτρέπει στους πολιτικούς (ίσως και κομματικούς) αντιπάλους να την κατηγορήσουν ως πολιτικά ελλειμματική και θεσμικά προβληματική.

Ιδίως το σκέλος της δήλωσης πως δεν είναι η στιγμή να συζητηθεί το θέμα της νομιμότητας,  συνιστά αχρείαστο ολίσθημα—που κάτι λέει για τον επιτελικό  κράτος. Διότι η φιλελεύθερη δημοκρατία —σε εθνικό και διεθνές επίπεδο— δεν ορίζεται από τη συγκυρία, αλλά από τη νομιμότητα. Όταν αυτή αναστέλλεται για λόγους σκοπιμότητας, τότε δεν πρόκειται για ρεαλισμό, αλλά για αποδοχή της αποσύνδεσης ισχύος και κανόνων.

Το πρόβλημα είναι πρωτίστως πολιτικό και παράλληλα κατανοητό. Η ελληνική κυβέρνηση επιχείρησε να ισορροπήσει ανάμεσα στην ανάγκη να μην καταστεί «εχθρική» προς τις ΗΠΑ του Ντόναλντ Τραμπ και στην υποχρέωση να υπερασπιστεί τις δημοκρατικές αξίες. Το αποτέλεσμα, όμως, δεν ήταν η ισορροπία, ήταν η ασάφεια. Και στην εξωτερική πολιτική, η ασάφεια μερικές φορές εκλαμβάνεται ως αδυναμία.

Η Ελλάδα, λόγω Κύπρου και λόγω διεθνούς δικαίου, δεν έχει την πολυτέλεια να «παγώνει» τη συζήτηση περί νομιμότητας. Κάθε τέτοια τοποθέτηση υπονομεύει ευθέως τα ίδια τα επιχειρήματα που επικαλείται διαχρονικά απέναντι στον τουρκικό αναθεωρητισμό. Η νομιμότητα δεν υπερασπίζεται επιλεκτικά — ούτε γεωγραφικά ούτε χρονικά.

Ωστόσο, το πρόβλημα δεν βαραίνει μόνο την Αθήνα. Βαραίνει και την Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία εδώ και χρόνια αδυνατεί να αρθρώσει συνεκτική και αξιακά συνεπή εξωτερική πολιτική. Η κοινή (χωρίς την Ουγγαρία) ανακοίνωση το αναδεικνύει. Πίσω απ’ αυτήν  μπορούσε να καλυφθεί και η χώρα μας—ένας ακόμη λόγος για τον οποίο ήταν αχρείαστη η δήλωση του Πρωθυπουργού.  Η Ε.Ε. έχει συνηθίσει, εξάλλου, να μιλά τη γλώσσα των αρχών όταν το κόστος είναι χαμηλό και τη γλώσσα της σιωπής όταν το κόστος αυξάνεται. Αυτό, βέβαια, δεν είναι στρατηγική αυτονομία, είναι στρατηγική αναβλητικότητα – λόγω ανάγκης στην οποία έχει αυτοεγκλωβιστεί η Ευρώπη.

Το πρόβλημα, όμως, εκτείνεται πλέον πολύ πέρα από τη δημοκρατία ως πολίτευμα. Αφορά την ίδια την αποσύνθεση του συστήματος διεθνούς διακυβέρνησης που εγκαθιδρύθηκε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Δηλαδή, του πολυμερούς συστήματος κανόνων, θεσμών και ισορροπιών που διαμόρφωσε τον μεταπολεμικό κόσμο. Το σύστημα αυτό ήδη «άδειαζε» σταδιακά εκ των έσω, μέσω συνεχών «εξαιρέσεων»– παράδειγμα η σιωπή για την Κριμαία. Σήμερα καταργείται θεαματικά από τον Τραμπ. Και η Βενεζουέλα θα είναι μόνο η αρχή. Όποιος δεν παίρνει στα σοβαρά τις προειδοποιήσεις προς την Κολομβία, την βλέψη προς την Γροιλανδία, την πρόβλεψη για τον Κούβα, ίσως να ζει σε άλλο σύμπαν.

Οι ΗΠΑ του Τραμπ δεν επιδιώκουν, εξάλλου, την εξαγωγή του αμερικανικού μοντέλου. Δεν επαναλαμβάνουν το λάθος του 1989. Μονομερώς, για τώρα, έχουν καθίσει στο τραπέζι της σύγχρονης Γιάλτας, μονομερώς χαράζουν τα όρια και περιμένουν να έρθουν και οι άλλοι παίκτες στο τραπέζι για να ολοκληρωθεί το deal. Σε τι ακριβώς διαφέρει ως προς την ηθική της η σύγχρονη από την Γιάλτα του 1944;

Είναι σημαντικό, εξάλλου, να αναλογιστούμε ότι ούτε αυτό το σύστημα εδραιώθηκε ειρηνικά. Προηγήθηκαν θερμές συγκρούσεις, με κορυφαίο παράδειγμα τον πόλεμο της Κορέας, που λειτούργησαν ως βίαιες διευθετήσεις της νέας ισορροπίας ισχύος. Η τάξη σταθεροποιήθηκε αφού πρώτα συγκρούστηκε.

Σήμερα, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι, λοιπόν, αν ο πολυμερής κόσμος έχει ήδη υποχωρήσει κι αν υπάρχουν τρόποι μεταρρύθμισης του. Το σύστημα έχει καταργηθεί και δεν υπάρχουν περιθώρια αλλαγής του. Το ερώτημα είναι αν το νέο σύστημα, πιο ωμό και κανονιστικό με αναφορά στην ισχύ και στην  ωμή διαπραγμάτευση, θα εγκαθιδρυθεί χωρίς να προηγηθούν αντίστοιχες θερμές συγκρούσεις. Και συγκεκριμένα, αν θα αποφευχθεί ή όχι ένα μείζον στρατιωτικό επεισόδιο, για παράδειγμα στην Ταϊβάν, που θα λειτουργήσει ως καταλύτης μιας νέας παγκόσμιας τάξης;

Η ειρωνεία είναι ότι την ίδια στιγμή, η Washington Post, ιδιοκτησία ενός (εξ’ ανάγκης;) υποστηριχτή του Τραμπ κυκλοφορεί με τον υπότιτλο «Οι δημοκρατίες πεθαίνουν στο σκοτάδι». (Democracies Die in Darkness). Σήμερα, όμως, η δημοκρατία δεν πεθαίνει στο σκοτάδι. Πεθαίνει στο φως — στο φως των συμβιβασμών, των μισόλογων και της αναστολής της νομιμότητας «μέχρι νεωτέρας».

Και αυτή η φθορά, ιστορικά, είναι πάντα το προοίμιο των συγκρούσεων που όλοι δηλώνουν ότι θέλουν να αποφύγουν. Ως ανθρώπινο είδος χρειαστήκαμε μόνο ένα αιώνα για να αρχίσουμε να επαναλαμβάνουμε τα λάθη του Μεσοπολέμου. Τελικά, έχουμε μνήμη ψαριού – και ζητώ συγνώμη από τα δελφίνια για τον ρατσισμό μου.

Διαβάστε επίσης

Τραμπ κατά Μαδούρο: Το αποκορύφωμα του καπιταλισμού και ταυτόχρονα η αρχή του τέλους του;

ΕΑΣ: Ο Δένδιας αλλάζει γραμμή, ο Μπουτσικάκης αναμετριέται με την διαφάνεια

ΕΑΣ: Ο Δένδιας αλλάζει γραμμή, ο Μπουτσικάκης αναμετριέται με την διαφάνεια