Κάθε χρόνο, με την έναρξη της θερινής περιόδου, η ποιότητα των υδάτων κολύμβησης επανέρχεται εύλογα στο επίκεντρο του δημόσιου ενδιαφέροντος. Η Ελλάδα διαθέτει τεράστια ακτογραμμή, χιλιάδες πολίτες και επισκέπτες χρησιμοποιούν καθημερινά τις παραλίες της χώρας και η προστασία της δημόσιας υγείας αποτελεί αδιαπραγμάτευτη προτεραιότητα.

Ακριβώς όμως επειδή το ζήτημα αφορά τη δημόσια υγεία, την εμπιστοσύνη των πολιτών, την εικόνα της χώρας και την οικονομική ζωή πολλών παράκτιων περιοχών, η σχετική ενημέρωση δεν μπορεί να γίνεται με όρους εντυπώσεων. Δεν μπορεί να στηρίζεται σε αποσπασματικές ανακοινώσεις, σε μεμονωμένες μετρήσεις ή σε δημόσιους πίνακες «κατάλληλων» και «ακατάλληλων» ακτών, όταν δεν συνοδεύονται από την πλήρη τεχνική τεκμηρίωση που απαιτείται.

Το Εθνικό Σύστημα Διαπίστευσης, ως ο εθνικός φορέας διαπίστευσης της χώρας, δεν υποκαθιστά τις αρμόδιες αρχές που είναι υπεύθυνες για την παρακολούθηση και τη διαχείριση των υδάτων κολύμβησης. Δεν αποφασίζει ποιες ακτές είναι κατάλληλες ή ακατάλληλες για κολύμβηση. Ο θεσμικός του ρόλος είναι άλλος: να διασφαλίζει, μέσω της διαπίστευσης, ότι οι φορείς αξιολόγησης της συμμόρφωσης —και ιδίως τα εργαστήρια δοκιμών— διαθέτουν τεχνική επάρκεια, αξιόπιστες μεθόδους, κατάλληλο εξοπλισμό, εκπαιδευμένο προσωπικό και σύστημα ποιότητας ικανό να παράγει έγκυρα και ιχνηλάσιμα αποτελέσματα.

Με αυτή την ιδιότητα, είναι αναγκαίο να επισημανθεί ένα επαναλαμβανόμενο πρόβλημα: η δημόσια ανακοίνωση αποτελεσμάτων από φορείς ή οργανώσεις που δεν αποτελούν μέρος του επίσημου προγράμματος παρακολούθησης των υδάτων κολύμβησης, με χαρακτηρισμούς ακτών ως «κατάλληλων» ή «ακατάλληλων», χωρίς να προκύπτει ότι οι σχετικές μικροβιολογικές δοκιμές έχουν διενεργηθεί από διαπιστευμένο κατά ISO/IEC 17025 εργαστήριο για τις συγκεκριμένες παραμέτρους.

Η διαπίστωση αυτή είναι κρίσιμη. Δεν αφορά πρόθεση, ευαισθησία ή δικαίωμα περιβαλλοντικής παρέμβασης. Κάθε φορέας έχει δικαίωμα να ενδιαφέρεται για το περιβάλλον, να πραγματοποιεί έρευνες και να θέτει ερωτήματα προς την Πολιτεία. Όταν όμως δημοσιοποιούνται αποτελέσματα με άμεσο αντίκτυπο στη δημόσια υγεία και στην οικονομική ζωή περιοχών, τότε τα αποτελέσματα αυτά πρέπει να είναι τεχνικά τεκμηριωμένα, ιχνηλάσιμα και ελέγξιμα.

Η επίσημη παρακολούθηση δεν είναι στιγμιαία φωτογραφία

Η ποιότητα των υδάτων κολύμβησης δεν αξιολογείται υπεύθυνα με ένα μεμονωμένο δείγμα σε μία συγκεκριμένη ημέρα. Το θεσμικό πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Οδηγίας 2006/7/ΕΚ και της αντίστοιχης ελληνικής νομοθεσίας προβλέπει οργανωμένη παρακολούθηση, επαναλαμβανόμενες δειγματοληψίες, καθορισμένα σημεία ελέγχου, συγκεκριμένες μικροβιολογικές παραμέτρους και αξιολόγηση βάσει επαρκούς σειράς δεδομένων.

Οι βασικοί δείκτες που χρησιμοποιούνται για την ποιότητα των υδάτων κολύμβησης είναι η Escherichia coli και οι εντερικοί εντερόκοκκοι. Πρόκειται για δείκτες κοπρανώδους ρύπανσης, των οποίων η μέτρηση πρέπει να γίνεται με αναγνωρισμένες μεθόδους και υπό αυστηρά ελεγχόμενες συνθήκες.

Μια αυξημένη τιμή σε ένα δείγμα μπορεί ασφαλώς να αποτελεί ένδειξη που χρειάζεται διερεύνηση. Μπορεί να δικαιολογεί επανέλεγχο, ενημέρωση των αρμόδιων αρχών ή πρόσθετη επιτήρηση. Δεν μπορεί όμως, από μόνη της και χωρίς πλήρη τεχνική τεκμηρίωση, να μετατρέπεται σε δημόσιο χαρακτηρισμό μιας ακτής ως «ακατάλληλης», με τρόπο που δημιουργεί την εντύπωση επίσημης αξιολόγησης.

Η θάλασσα είναι δυναμικό περιβάλλον. Οι μικροβιολογικές συγκεντρώσεις μπορεί να επηρεαστούν από βροχοπτώσεις, απορροές, τοπικά ρεύματα, ανέμους, ανθρώπινη δραστηριότητα, αστοχίες δικτύων ή παροδικά επεισόδια ρύπανσης. Για τον λόγο αυτό, η αξιόπιστη αξιολόγηση δεν στηρίζεται σε αποσπασματικές μετρήσεις, αλλά σε συστηματικό πρόγραμμα παρακολούθησης και σε στατιστικά επαρκή δεδομένα.

Η δειγματοληψία είναι κρίσιμο μέρος της μέτρησης

Στις μικροβιολογικές αναλύσεις νερού, η αξιοπιστία δεν αρχίζει στο εργαστήριο. Αρχίζει από τη δειγματοληψία.

Το ποιος λαμβάνει το δείγμα, από ποιο ακριβώς σημείο, σε ποιο βάθος, σε ποια απόσταση από την ακτή, με ποιον περιέκτη, υπό ποιες καιρικές συνθήκες, σε ποια ώρα, με ποιον τρόπο μεταφέρεται και σε πόσο χρόνο φτάνει στο εργαστήριο, είναι στοιχεία απολύτως καθοριστικά για την αξιοπιστία του αποτελέσματος.

Αν δεν είναι γνωστά και τεκμηριωμένα τα παραπάνω, το αριθμητικό αποτέλεσμα μιας ανάλυσης δεν μπορεί να αξιολογηθεί με ασφάλεια. Ένα αποτέλεσμα χωρίς πλήρη ιχνηλασιμότητα δείγματος είναι αποκομμένο από το τεχνικό του πλαίσιο. Και όταν το αποτέλεσμα αυτό χρησιμοποιείται για δημόσιο χαρακτηρισμό ακτής, η έλλειψη τεκμηρίωσης γίνεται σοβαρό πρόβλημα δημόσιας πληροφόρησης.

Η διαπίστευση δεν είναι τυπικότητα

Η διαπίστευση κατά ISO/IEC 17025 δεν είναι ένα γραφειοκρατικό πιστοποιητικό. Είναι η ανεξάρτητη επιβεβαίωση ότι ένα εργαστήριο έχει αξιολογηθεί για την τεχνική του επάρκεια ως προς συγκεκριμένες δοκιμές και συγκεκριμένες μεθόδους.

Η διαπίστευση δεν δίνεται γενικά και αόριστα. Αφορά συγκεκριμένο πεδίο εφαρμογής. Ένα εργαστήριο μπορεί να είναι διαπιστευμένο για κάποιες δοκιμές και όχι για άλλες. Γι’ αυτό, όταν δημοσιοποιούνται μετρήσεις για ύδατα κολύμβησης, δεν αρκεί να αναφέρεται γενικά ότι «έγιναν αναλύσεις».

Πρέπει να είναι σαφές:

-ποιο εργαστήριο εκτέλεσε τις δοκιμές,

-αν το εργαστήριο είναι διαπιστευμένο κατά ISO/IEC 17025,

-αν η συγκεκριμένη μέθοδος και οι συγκεκριμένες παράμετροι περιλαμβάνονται στο πεδίο διαπίστευσής του,

-ποια μέθοδος χρησιμοποιήθηκε,

-ποιο ήταν το πρωτόκολλο δειγματοληψίας,

-ποια ήταν η ημερομηνία και ώρα δειγματοληψίας,

-ποιες ήταν οι συνθήκες μεταφοράς και συντήρησης του δείγματος,

-ποια είναι η πλήρης έκθεση δοκιμής.

Στην περίπτωση ανακοινώσεων που προέρχονται από μη αρμόδιους φορείς ή οργανώσεις και παρουσιάζουν μετρήσεις ως βάση χαρακτηρισμού ακτών, το κρίσιμο ζήτημα είναι αν οι συγκεκριμένες δοκιμές έχουν πραγματοποιηθεί από διαπιστευμένο εργαστήριο, για τις συγκεκριμένες παραμέτρους και μεθόδους. Εάν αυτό δεν τεκμηριώνεται, τα αποτελέσματα δεν καλύπτονται από την ανεξάρτητη τεχνική εγγύηση που παρέχει η διαπίστευση.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε περιβαλλοντική παρατήρηση είναι άχρηστη. Σημαίνει όμως ότι άλλο πράγμα είναι μια περιβαλλοντική ένδειξη και άλλο πράγμα ένας τεχνικά τεκμηριωμένος χαρακτηρισμός που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για υπεύθυνη δημόσια ενημέρωση.

Η διαφορά ανάμεσα στην ένδειξη και στον επίσημο χαρακτηρισμό

Είναι θεμιτό ένας φορέας να αναφέρει ότι, κατά τη δική του δειγματοληψία, εντόπισε αυξημένες τιμές και ζητά έλεγχο από τις αρμόδιες αρχές. Αυτό μπορεί να συμβάλει στη δημόσια εγρήγορση.

Δεν είναι όμως επιστημονικά και θεσμικά ισοδύναμο να δημοσιεύονται πίνακες με ακτές ως «κατάλληλες» ή «ακατάλληλες», χωρίς να παρέχονται όλα τα τεχνικά στοιχεία που επιτρέπουν ανεξάρτητο έλεγχο των αποτελεσμάτων. Ο απλός πολίτης δεν είναι υποχρεωμένος να γνωρίζει τις λεπτομέρειες της Οδηγίας, της στατιστικής αξιολόγησης ή του ISO/IEC 17025. Όταν βλέπει έναν πίνακα με «ακατάλληλες παραλίες», εύλογα θεωρεί ότι πρόκειται για τελικό και επίσημα συγκρίσιμο συμπέρασμα.

Εδώ ακριβώς δημιουργείται η σύγχυση.

Ο δημόσιος λόγος για τη δημόσια υγεία πρέπει να είναι καθαρός. Αν πρόκειται για μη θεσμική, αποσπασματική ή μη διαπιστευμένη μέτρηση, αυτό πρέπει να αναφέρεται ρητά και ευκρινώς. Αν πρόκειται για ένδειξη, πρέπει να παρουσιάζεται ως ένδειξη. Αν πρόκειται για αίτημα επανελέγχου, πρέπει να παρουσιάζεται ως αίτημα επανελέγχου. Δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως τελικός χαρακτηρισμός ακτής.

Οι διεθνείς πρακτικές επιβεβαιώνουν τη σημασία των διαπιστευμένων ελέγχων

Η απαίτηση για τεκμηριωμένους και αξιόπιστους εργαστηριακούς ελέγχους δεν είναι ελληνική ιδιομορφία. Διεθνή προγράμματα αναγνώρισης της ποιότητας ακτών, όπως οι «Γαλάζιες Σημαίες», βασίζονται σε συστηματική παρακολούθηση, σε μικροβιολογικά κριτήρια και σε αναλύσεις από κατάλληλα εργαστήρια. Η λογική είναι απλή: η ασφάλεια των λουομένων και η αξιοπιστία της πληροφόρησης δεν μπορούν να βασίζονται σε αδιαφανείς διαδικασίες.

Η διαπίστευση δεν προστατεύει μόνο την Πολιτεία ή τους Δήμους. Προστατεύει πρωτίστως τον πολίτη. Του δίνει τη δυνατότητα να γνωρίζει ότι πίσω από ένα αποτέλεσμα υπάρχει αξιολογημένη τεχνική επάρκεια, ελεγχόμενη μέθοδος, ιχνηλασιμότητα, τεκμηρίωση και μηχανισμός ανεξάρτητης επιτήρησης.

Ευθύνη των φορέων, των μέσων ενημέρωσης και της Πολιτείας

Η περιβαλλοντική ευαισθησία είναι αναγκαία. Η δημόσια επαγρύπνηση είναι χρήσιμη. Η ανάδειξη πιθανών προβλημάτων μπορεί να βοηθήσει τις αρμόδιες αρχές να κινηθούν ταχύτερα. Όλα αυτά όμως πρέπει να γίνονται με τεχνική ακρίβεια και θεσμική υπευθυνότητα.

Όταν ένας φορέας δημοσιοποιεί μετρήσεις για παραλίες, οφείλει να δημοσιοποιεί και το τεχνικό υπόβαθρο των μετρήσεων. Όταν τα μέσα ενημέρωσης αναπαράγουν τέτοιες ανακοινώσεις, οφείλουν να διευκρινίζουν αν πρόκειται για επίσημα δεδομένα των αρμόδιων αρχών ή για ιδιωτική, μη θεσμική ή μη διαπιστευμένη μέτρηση. Και όταν η Πολιτεία διαπιστώνει ότι δημιουργείται σύγχυση στο κοινό, οφείλει να εξηγεί με σαφήνεια πού βρίσκονται τα επίσημα στοιχεία και πώς πρέπει να αξιολογούνται.

Οι πολίτες πρέπει να ανατρέχουν στα επίσημα δεδομένα του Προγράμματος Παρακολούθησης της Ποιότητας των Υδάτων Κολύμβησης, στις αρμόδιες Διευθύνσεις Υδάτων και στις επίσημες ανακοινώσεις των αρμόδιων αρχών. Εκεί αποτυπώνεται η θεσμικά προβλεπόμενη και τεχνικά τεκμηριωμένη εικόνα.

Συμπέρασμα

Η προστασία της δημόσιας υγείας δεν υπηρετείται με εντυπώσεις. Υπηρετείται με αξιόπιστα δεδομένα, διαφανείς διαδικασίες, διαπιστευμένες μετρήσεις και υπεύθυνη ενημέρωση.

Κάθε φορέας έχει δικαίωμα να ενδιαφέρεται για το περιβάλλον και να θέτει ζητήματα προς διερεύνηση. Όταν όμως δημοσιεύονται μετρήσεις που δεν προκύπτει ότι έχουν διενεργηθεί από διαπιστευμένο εργαστήριο για τις συγκεκριμένες δοκιμές, και όταν οι μετρήσεις αυτές παρουσιάζονται ως βάση χαρακτηρισμού ακτών ως «κατάλληλων» ή «ακατάλληλων», τότε δημιουργείται σοβαρό ζήτημα αξιοπιστίας της δημόσιας πληροφόρησης.

Η διάκριση είναι απλή αλλά ουσιώδης:

μια περιβαλλοντική ένδειξη μπορεί να οδηγήσει σε ερώτημα,

ένα ερώτημα μπορεί να οδηγήσει σε επανέλεγχο,

αλλά ο υπεύθυνος δημόσιος χαρακτηρισμός μιας ακτής πρέπει να βασίζεται σε θεσμικά προβλεπόμενη διαδικασία και σε διαπιστευμένες, ιχνηλάσιμες και τεχνικά ελέγξιμες μετρήσεις.

Στα θέματα δημόσιας υγείας, η καλή πρόθεση δεν αρκεί. Απαιτείται τεκμηρίωση. Και η τεκμηρίωση, όταν μιλάμε για εργαστηριακές δοκιμές, περνά μέσα από τη διαπίστευση.