Ποτέ μέχρι σήμερα δεν έχουν δοκιμαστεί  από τόσο μεγάλη αβεβαιότητα ταυτόχρονα σε παγκόσμιο επίπεδο η πραγματική οικονομία, το χρηματοπιστωτικό και το πολιτικό  σύστημα και ο κοινωνικός ιστός.

Συνήθως μια κρίση ξέσπαγε σε μία από αυτές τις «εστίες»– και οι υπόλοιπες είτε την τροφοδοτούσαν είτε λειτουργούσαν ως αντίβαρα. Σήμερα, όμως, η αβεβαιότητα  συσσωρεύεται και οι πιέσεις αλληλοτροφοδοτούνται και στις τέσσερις.  Αυτό είναι που κάνει τη συγκυρία επικίνδυνη: όχι επειδή αντιμετωπίζουμε μία ακόμη κρίση, αλλά επειδή έχουμε να κάνουμε με τέσσερις μαζί.

Η παγκόσμια ανάπτυξη παραμένει υποτονική. Σε πολλές χώρες, ιδίως στις μεγαλύτερες ανεπτυγμένες οικονομίες, οι ρυθμοί αύξησης του ΑΕΠ κινούνται αρκετά κάτω από το 3% το έτος  — ένα επίπεδο που θεωρείται πως  απαιτείται προκειμένου να διπλασιάζεται το κατά κεφαλήν εισόδημα μέσα σε μία γενιά. Δεν πρόκειται για ένα τυχαίο νούμερο. Απλώς, αυτός ο διπλασιασμός θεωρείται πως δημιουργεί μία «αισιόδοξη» κοινωνία, με συνοχή και πολιτική σταθερότητα.

Η τεχνητή νοημοσύνη υπόσχεται να αλλάξει την εικόνα, καθώς οι επενδύσεις  τον συγκεκριμένο τομέα, ειδικά στις ΗΠΑ, ενδέχεται να προσεγγίσουν το 4% του ΑΕΠ έως το 2032. Η ίδια τεχνολογία, όμως, φέρνει κινδύνους που δεν περιορίζονται στην απώλεια θέσεων εργασίας. Οι προειδοποιήσεις κορυφαίων του κλάδου και οι εκκλήσεις για προσωρινή παύση της ανάπτυξης των πιο προηγμένων μοντέλων δείχνουν ότι το θέμα αφορά πλέον την ίδια τη δυνατότητα ελέγχου τους. Το γεγονός αυτό απλώς σημαίνει πως υπάρχει τεράστια αβεβαιότητα για τα θετικά και αρνητικά σημεία της Τ.Ν. – αβεβαιότητα που εμπεριέχει και την ανθρώπινη υπαρξιακή διάσταση.

Παράλληλα, ο πληθωρισμός αρνείται να υποχωρήσει στο επίπεδο του 2% το έτος, που είναι ο στόχος των κεντρικών τραπεζών. Η άνοδος των ενεργειακών τιμών, σ’ ένα περιβάλλον πολεμικής έντασης στη Μέση Ανατολή, εξηγεί μέρος της πίεσης. Η επισήμανση δεν  καθησυχάζει, όμως.  Η εργασιακή ανασφάλεια που έτσι κι αλλιώς προϋπήρχε της ψηφιακής επανάστασης , η υποχώρηση της απασχόλησης σε σημαντικό αριθμό κλάδων που άλλοτε συνέθεταν την βάση της οικονομικής ισχύος μίας χώρας και τα διαρκώς κλιμακούμενα δημόσια χρέη δημιουργούν ένα βαθύτερο πρόβλημα, που άπτεται και των πληθωριστικών προσδοκιών.  Έτσι, ακόμη κι αν οι τιμές της ενέργειας παρ’ ελπίδα αποκλιμακωθούν, οι οικονομίες θα εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν χαμηλή ανάπτυξη και περιορισμένα περιθώρια δημοσιονομικής επέκτασης που θα μπορούσε να τονώσει την ανάπτυξη.

Το δημόσιο χρέος γίνεται πιο ευάλωτο και από τη σύνθεση των επενδυτών που το χρηματοδοτούν. Τα συνταξιοδοτικά ταμεία και οι ασφαλιστικές εταιρείες, που ήταν οι παραδοσιακοί κάτοχοι μακροπρόθεσμων κρατικών ομολόγων επειδή αυτά πρόσφεραν χαμηλό ρίσκο, υποχωρούν μπροστά σε επενδυτές που επιδιώκουν κέρδη μέσα σε σύντομο ορίζοντα, ενώ ταυτόχρονα είναι διατεθειμένοι να αναλάβουν υψηλά ρίσκα.  Μια απλή μεταβολή στη διάθεση αυτών των επενδυτών θα αυξήσει το κόστος δανεισμού και θα επιφέρει χάος στις εθνικές οικονομίες – με ταυτόχρονες πολιτικές επιπτώσεις.

Οι αγορές ομολόγων ήδη καταγράφουν την ανησυχία και αναδεικνύουν το πρόβλημα. Οι αποδόσεις πολλών κρατικών ομολόγων  έχουν αυξηθεί σε επίπεδα που δεν είχαν εμφανιστεί εδώ και χρόνια. Μόλις μία τετραετία πριν, το 2022, μόνο  το 12% των κρατικών ομολόγων (σταθερού εισοδήματος) απέδιδε πάνω από 3%. Σήμερα το ποσοστό αυτό βρίσκεται πάνω από το 80%. Οι συνέπειες εύκολα ιχνηλατούνται:  ο ακριβότερος δανεισμός αυξάνει την πίεση στους προϋπολογισμούς μέσω της αυξημένης ανάγκης εξυπηρέτησης του χρέους, όπως και στις επιχειρήσεις και στις επενδύσεις, μέσω του ακριβότερου κόστους δανεισμού  — ακριβώς την στιγμή όπου οι οικονομίες χρειάζονται κεφάλαια για να ανανεώσουν τις υποδομές (μεταξύ άλλων και για να αντιμετωπίσουν την κλιματική κρίση)  και να προσαρμοστούν στην τεχνολογική και στην ενεργειακή μετάβαση.

Αλλά ούτε οι μετοχές προσφέρουν κατ’ ανάγκη ασφάλεια. Ο δείκτης μεταβλητότητας VIX παραμένει σχετικά σταθερός, αλλά η εικόνα αυτή κρύβει την συγκέντρωση κινδύνου. Επτά μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες αντιπροσωπεύουν πάνω από το 30% της αξίας του S&P 500, ενώ οι αποτιμήσεις με βάση την σχέση τιμής προς κέρδη (Ρ/Ε) έχουν ήδη απογειωθεί: ιστορικά  βρίσκονται αισθητά υψηλότερα από τους μακροχρόνιους μέσους όρους. Μια διόρθωση σε μέρος της αγοράς, π.χ. στις προσδοκίες γύρω από την τεχνητή νοημοσύνη, πολύ εύκολα θα έχει δυσανάλογες συνέπειες στην παγκόσμια αγορά των equities.

Η οικονομική αβεβαιότητα έρχεται και συναντά μια κοινωνική πραγματικότητα που αποδυναμώνει τις αντοχές της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Οι επιδόσεις των μαθητών σε βασικά αντικείμενα — όχι μόνο STEM αλλά, πολύ σημαντικά στην  κατανόηση κειμένου– χειροτερεύουν  ενώ κρίσιμες εκπαιδευτικές υποδομές ιδιαίτερα στις ηλικίες 4-16 χρειάζονται επειγόντως αναβάθμιση. Ταυτόχρονα η παροχή λοιπών δημοσίων αγαθών (από το νερό και την ενέργεια μέχρι την πρόνοια και την υγεία) παραμένει περιορισμένη ποσοτικά και ποιοτικά, οπότε αναπόφευκτα η εμπιστοσύνη του πολίτη στο δημοκρατικό πολίτευμα γενικά και στο κράτος που το λειτουργεί ειδικά, φθείρεται—βαθιά αν όχι και ανεπανόρθωτα. Η πολιτική πόλωση αυξάνεται και η αποδοχή του καπιταλισμού—ειδικά του καπιταλισμού του 21ου αιώνα — μειώνεται σε πολλές κοινωνικές ομάδες. Στο πλαίσιο αυτό ουσιαστικά εξηγείται  η άνοδος των ακροδεξιών κομμάτων  ειδικά στην Ευρώπη. Ο πολιτικός και κοινωνικός κατακερματισμός δυσκολεύει τη χάραξη σταθερής οικονομικής πολιτικής –εντείνοντας έτσι την αβεβαιότητα για τις επιχειρήσεις και τους επενδυτές και υπονομεύοντας ακόμη βαθύτερα την κοινωνική συνοχή.

Πάνω απ’ όλα αυτά βρίσκεται η γεωπολιτική αστάθεια. Οι εντάσεις και η μετατόπιση της διεθνούς ισχύος πιέζουν το διεθνές πλαίσιο συνεργασίας και τους διεθνείς θεσμούς που στήριξαν το ελεύθερο εμπόριο, τις παγκόσμιες επενδύσεις και την, έστω περιορισμένη, διεθνή διαχείριση κοινών προβλημάτων. Οι επιπτώσεις καλύπτουν την ενέργεια, την κίνηση κεφαλαίων, τις τιμές των αγαθών και υπηρεσιών. Ακόμη πιο επικίνδυνα, όμως, η άνοδος του οικονομικού εθνικισμού και η προώθηση μία νέας τάξης πραγμάτων με βάση την ισχύ και όχι το δίκαιο, δημιουργεί ένα νέο σύστημα αξιών που εντείνει την αβεβαιότητα και τον φόβο. Για την Ευρώπη που πάσχει βαθύτατα από την έλλειψη ηγεσίας και για την Ελλάδα, που επίσης πάσχει βαθύτατα από έλλειψη πολιτικού και κοινωνικού ρεαλισμού, η αβεβαιότητα ήδη κυριαρχεί – κι ας ακούγονται φωνές …μπραβούρας. Είναι η κραυγή του φόβου μέσα στο σκοτάδι.

Με εξαίρεση μάλλον τον Τραμπ, οι πολιτικές ηγεσίες αναγνωρίζουν ήδη τις επιμέρους προκλήσεις. Το κρίσιμο είναι να αντιληφθούν ότι τούτη τη φορά συμπίπτουν. Κι’ όταν η οικονομική, κοινωνική, πολιτική και γεωπολιτική κρίση συναντιούνται, η πιθανότητα και το κόστος μιας λαθεμένης επιλογής μεγαλώνει.

Η διακύβευση, λοιπόν, δεν είναι απλώς να διαχειριστούμε την επόμενη κρίση. Είναι να διατηρήσουμε τη δυνατότητα να κυβερνάμε αποτελεσματικά σε μια εποχή όπου οι κρίσεις έρχονται μαζί και σωρηδόν.

Διαβάστε επίσης

Πιτσιλής και Χρυσοχοΐδης ελέγχουν – Ανδρουλάκης και Τσίπρας διχάζουν