Μπορούμε άραγε να συγκρίνουμε έναν αγωνιστή της Ελληνικής Επανάστασης με έναν τραγουδιστή και να συζητάμε αν θα αντικαταστήσουμε τον πρώτο με τον δεύτερο; Ο πρώτος είναι σίγουρα λιγότερο γνωστός από τον δεύτερο. Κι όμως, αυτό ακριβώς πρότεινε η δημοτική αρχή Νίκαιας: να σβηστεί το όνομα του Μάρκου Μπότσαρη από τον δρόμο όπου βρίσκεται το πατρικό σπίτι του Γιώργου Μαζωνάκη, ώστε να τιμηθεί ο τραγουδιστής. Η πρόταση προκάλεσε αντιδράσεις από δημότες, συλλογικότητες και τον Πατριωτικό Όμιλο Απογόνων Αγωνιστών του 1821.

Η αντίδραση δεν στράφηκε κατ’ ανάγκην εναντίον της τιμής προς τον Μαζωνάκη. Το πρόβλημα ήταν η αντικατάσταση ενός ιστορικού συμβόλου από ένα σύγχρονο πρόσωπο, όσο αγαπητό κι αν είναι. Ο Μαζωνάκης έχει ιδιαίτερη σχέση με τη Νίκαια, και είναι απολύτως θεμιτό η πόλη να θέλει να τιμήσει έναν άνθρωπο που αποτελεί μέρος της σύγχρονης ταυτότητάς της. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η δημοφιλία θεωρείται αρκετή για να σβήσει ένα ιστορικό αποτύπωμα.

Οι δύο έννοιες δεν είναι διαφορετικές βαθμίδες του ίδιου πράγματος. Η δημοφιλία μιλά για το παρόν: εξαρτάται από τη συναισθηματική σχέση του κοινού με ένα πρόσωπο, από την αναγνωρισιμότητα και την απήχηση του έργου του. Μπορεί να είναι τεράστια και δικαιολογημένη, αλλά είναι μεταβλητή. Το ιστορικό αποτύπωμα κρίνεται με βάση τη σημασία της δράσης, τις αλλαγές που συνέβαλε να γίνουν και τη θέση του προσώπου στην εξέλιξη των πραγμάτων.

Ο Μπότσαρης τιμάται από τις ελληνικές πόλεις όχι επειδή ήταν δημοφιλής στην εποχή του, αλλά επειδή η δράση του εντάχθηκε σε έναν αγώνα που άλλαξε την πορεία του έθνους. Οι επαναστατημένοι του 1821 εξεγέρθηκαν εναντίον μιας αυτοκρατορίας, ρισκάροντας περιουσία, ασφάλεια και ζωή, σε μια εποχή που η επιτυχία της Επανάστασης ήταν κάθε άλλο παρά δεδομένη. Το «Ελευθερία ή Θάνατος» ήταν κυριολεκτική διακινδύνευση.

Το όνομα ενός δρόμου δεν είναι βραβείο ούτε συναυλία ούτε τιμητικός τίτλος. Μπαίνει στις διευθύνσεις, στους χάρτες και στα επίσημα έγγραφα, και γίνεται μέρος της γεωγραφίας του τόπου. Όταν φέρει το όνομα ενός ιστορικού προσώπου, θυμίζει στους κατοίκους ότι η γειτονιά τους ανήκει σε μια ευρύτερη κοινότητα με κοινό παρελθόν. Οι ονομασίες δεν είναι βέβαια αμετάβλητες. Η αλλαγή δικαιολογείται, για παράδειγμα, όταν αφορά πρόσωπα που συνδέονται με την καταπίεση ή τον ολοκληρωτισμό. Άλλο όμως η επανεξέταση μιας ιστορικής επιλογής και άλλο η διαγραφή ενός αγωνιστή της ανεξαρτησίας επειδή ένας σύγχρονος καλλιτέχνης είναι πολύ αγαπητός.

Αν η μεγάλη αναγνωρισιμότητα αρκεί για να πάρει κανείς τη θέση ενός ιστορικού συμβόλου, με ποιο κριτήριο θα διατηρήσουμε οτιδήποτε μας συνδέει με το παρελθόν; Σίγουρα μια δημοτική αρχή δεν είναι επιτροπή απονομής βραβείων κοινού. Διαχειρίζεται, εκτός από δρόμους και πλατείες, και το συμβολικό κεφάλαιο της πόλης, και οι επιλογές της διαμορφώνουν την εικόνα που έχει μια κοινωνία για τον εαυτό της.

Τίποτε από αυτά δεν υποχρεώνει τη Νίκαια να διαλέξει ανάμεσα στο παρελθόν και στο παρόν της. Μπορεί να τιμήσει τον Μαζωνάκη σε έναν άλλο δρόμο, σε μια πλατεία ή σε έναν χώρο που συνδέεται με την πολιτιστική ζωή της πόλης, και αυτό ούτε υποχώρηση θα ήταν ούτε μείωση της τιμής προς τον ίδιο. Ένας καλλιτέχνης μπορεί να συγκινεί εκατομμύρια ανθρώπους, ένας αθλητής να κάνει μια χώρα να πανηγυρίζει, ένας επιστήμονας να αλλάζει τη ζωή μας. Όλοι αξίζουν δημόσια αναγνώριση, χωρίς να χρειάζεται να υποβαθμιστεί κανείς από όσους προηγήθηκαν.

Στο τέλος, ο δήμαρχος Κωνσταντίνος Μαραγκάκης ξεκαθάρισε ότι η οδός Μάρκου Μπότσαρη δεν θα μετονομαστεί και ότι θα αναζητηθεί άλλος τρόπος να τιμηθεί ο καλλιτέχνης. Η απόφαση είναι ορθή. Το ζήτημα που ανέδειξε όμως αξίζει να μας απασχολήσει περισσότερο από όσο κρατά ένας κύκλος δημοσιότητας, γιατί αφορά το κριτήριο με το οποίο αποφασίζουμε ποιοι έχουν θέση στη δημόσια ιστορική μνήμη. Η δημοφιλία μπορεί να γεμίσει στάδια και να κυριαρχήσει στις συζητήσεις μιας εποχής. Η ιστορική μνήμη αφορά όσα παραμένουν σημαντικά όταν η επικαιρότητα έχει προχωρήσει.

Διαβάστε επίσης:

Ο ανώδυνος Αντώνης Σαμαράς

Ο Μπεκίρης και οι εθελοντές της εξουσίας

Προπόνηση στην απάτη