Κόσμηση και Κόσμημα στο Μουσείο Αργυροτεχνίας

Σύμβολα κύρους, εξουσίας, δύναμης αλλά και θρησκευτικής πίστης και κοινωνικής προβολής τα στολίδια των ανθρώπων δείχνουν στη διαχρονία τους πώς η ομορφιά μπορεί να εμπεριέχει πλήθος εννοιών και να εκφράζει αξίες, συναισθήματα ή προσωπικές ιστορίες. 

Το mononews κάλεσε διευθυντές, επιμελητές και προϊσταμένους Μουσείων και Εφορειών Αρχαιοτήτων της χώρας να γνωρίσουν στο κοινό εκθέματα των συλλογών τους, που μιλούν για την κόσμηση των ανθρώπων και το κόσμημα από την αρχή της Προϊστορίας και της Ιστορίας στον ελλαδικό χώρο έως και τα νεότερα χρόνια. 

Βασικός στόχος, να αναδειχθεί αυτή η ιδιαίτερη καλλιτεχνική δημιουργία και ο πλούτος των ελληνικών μουσείων.

Ακολουθούν τα κείμενα της διευθύντριας του Πολιτιστικού Ιδρύματος Ομίλου Πειραιώς Αλεξάνδρας Ράπτη

Υπάρχουν αντικείμενα που ξεπερνούν την υλική τους υπόσταση και γίνονται φορείς μνήμης, ταυτότητας και ιστορίας. Για εμάς στο Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς, τα καλλιτεχνήματα των Γιαννιωτών αργυροχόων ανήκουν σε αυτή την κατηγορία. Κάθε αντικείμενο κουβαλά τη δική του ιστορία «σφραγίζοντας» αναμνήσεις οικογενειών, συμφωνίες καλφάδων, υποσχέσεις ανθρώπων. 

Η αργυροχοΐα αποτελεί μείζονα έκφραση της πολιτιστικής κληρονομιάς της Ηπείρου. Η πόλη των Ιωαννίνων καθιερώθηκε, στο πέρασμα των αιώνων, ως ένα από τα σπουδαιότερα κέντρα αργυροτεχνίας, όπου η τεχνική δεξιοτεχνία συνάντησε τη δημιουργικότητα. Το αποτέλεσμα ήταν έργα, η υλικότητα των οποίων συνδέθηκε στενά με το διαγενεακό πολιτισμικό αποτύπωμα των Γιαννιωτών. Σκοπός του Ιδρύματος, λοιπόν, είναι η διαφύλαξη και η ανάδειξη αυτής της υλικής και άυλης κληρονομιάς μέσω του Μουσείου Αργυροτεχνίας, που λειτουργεί εδώ και δέκα χρόνια εντός του Κάστρου των Ιωαννίνων. Στους χώρους του, η μνήμη συναντά τη δυναμική της ιστορίας. Μέσα από τα εκθέματα, τις αφηγήσεις και τις μαρτυρίες των τεχνιτών, επιδιώκουμε να αναδείξουμε την τέχνη του ασημιού, αλλά και τους ανθρώπους που τη δημιούργησαν, εκείνους που την κληρονόμησαν και αυτοί με τη σειρά τους τη μεταλαμπάδευσαν στους επόμενους. Και αυτή η αργυρή αλυσίδα της διαδοχής «φιλοτεχνείται» μέχρι τις μέρες μας.

Το Μουσείο στεγάζεται στον δυτικό προμαχώνα της νοτιοανατολικής ακρόπολης του Ιτς Καλέ, αντικρυστά από την Παμβώτιδα, όπου κάποτε βρίσκονταν τα μαγειρεία του Αλή Πασά. Μέσα από περίτεχνα αντικείμενα, αρχειακό υλικό, οπτικοακουστικές εφαρμογές και αναπαραστάσεις εργαστηρίων, παρουσιάζεται η ιστορία της ηπειρώτικης αργυροτεχνίας, σχεδόν από τη δύση του 18ου αιώνα έως σήμερα, αναδεικνύοντας παραδοσιακές τεχνικές μορφοποίησης και διακόσμησης, εξαίροντας τον ρόλο της στην κοινωνική και οικονομική ζωή του τόπου.

Η μόνιμη έκθεση αναπτύσσεται στα δύο επίπεδα του προμαχώνα. Υπό τους ήχους του σπιτσουνιού -εργαλείο που πρωταγωνιστεί στον πάγκο του αργυροτεχνίτη- ο επισκέπτης γνωρίζει την ιστορία και την τεχνολογία της αργυροτεχνίας, παρακολουθώντας τα στάδια κατεργασίας του ασημιού και τις παραδοσιακές τεχνικές διακόσμησής του (140). Στο δεύτερο επίπεδο περιηγείται ανάμεσα στις «αιωρούμενες» προθήκες με τα αντικείμενα της συλλογής των έργων ηπειρώτικης αργυροχρυσοχοΐας του Μουσείου: κοσμήματα και στολίδια παραδοσιακής φορεσιάς, όπλα και αργυρά στοιχεία πολεμικής εξάρτυσης, χρηστικά και προσωπικά αντικείμενα καθώς και θρησκευτικά κειμήλια. Μέσα από αυτά τα έργα καταγράφεται ο ρόλος του ασημιού στον καθημερινό βίο των Ηπειρωτών.

Το κόσμημα ως φορέας ταυτότητας και κοινωνικής υπεροχής

Εστιάζοντας στο κόσμημα, τόσο ως μέσο καλλωπισμού, κοινωνικής καταξίωσης αλλά και ως σύμβολο γοήτρου πολεμιστών, τα έργα που παρουσιάζονται στο Μουσείο αποκαλύπτουν όσα χρειάζεται να γνωρίζει ο επισκέπτης για να προσεγγίσει τον κόσμο των ανθρώπων που τα δημιούργησαν και εκείνων που τα φόρεσαν, φανερώνοντας κάποτε «αφανέρωτες» όψεις της ζωής και της κοινωνίας. Δεν είναι τυχαίο ότι κατέχουν ιδιαίτερη θέση στη συλλογή, ως άξια θαυμασμού αντικείμενα αλλά και ως φορείς κοινωνικών και πολιτισμικών συμβολισμών. Μέσα από τις μορφές, τα υλικά και τη χρήση τους φωτίζονται πτυχές της καθημερινής ζωής, των εθίμων και των αντιλήψεων κάθε εποχής.

Στις παραδοσιακές κοινωνίες της Ηπείρου, πόρπες, ζώνες, ενώτια και περιλαίμια αποτελούσαν αναπόσπαστα στοιχεία της φορεσιάς και συχνά συμβόλιζαν τα ευετηριακά ήθη ή/και το υψηλό επίπεδο διαβίωσης. Πολλά διατηρούνταν ως οικογενειακά κειμήλια, περνώντας από γενιά σε γενιά και διαφυλάσσοντας μαζί με την υλική αξία τους, τις οικογενειακές αναμνήσεις και παραδόσεις.

Η πόρπη της ηπειρώτικης φορεσιάς

Μεταξύ των εκθεμάτων που συνδέονται με τον στολισμό της παραδοσιακής ηπειρώτικης  φορεσιάς ξεχωρίζει η ασημένια πόρπη του 19ου αιώνα από το Πωγώνι. Τη χρησιμοποιούσαν  για να συγκρατήσουν τη ζώνη της φορεσιάς και φέρει πλούσια διακόσμηση με γυναικεία μορφή, φυτικά μοτίβα και σαβάτι. Οι μικρές αλυσίδες με τα τρία φλουριά που κρέμονται ενίσχυαν την κίνηση και τη λάμψη του αντικειμένου.

Ένα εκκλησιαστικό ζωνάρι

Αντίστοιχα, το ασημένιο κεμέρι του 19ου αιώνα με χρήση ως ζωνάρι πιθανώς εκκλησιαστικής φορεσιάς, έχει δημιουργηθεί με χυτή χάραξη. Φέρει διακόσμηση με ομόκεντρους κύκλους και φυτικά μοτίβα, αναδεικνύοντας την ιδιαίτερη αισθητική επεξεργασία ακόμη και επιμέρους στοιχείων της ένδυσης.

Το περιλαίμιο με τους δικέφαλου αετούς  

Το ασημένιο περιλαίμιο του α΄ μισού του 19ου αιώνα είναι διακοσμημένο με πολύχρωμες πέτρες και αλυσίδες με δικέφαλους αετούς. Στο σύνολό του επιχρυσωμένο, αποτελείται από ορθογώνιες πλάκες με επίστεψη, οι οποίες είναι διακοσμημένες με πολύχρωμες πέτρες. Κρέμονται μικρές αλυσίδες με επτά δικέφαλους αετούς, που αποτελούν μεταγενέστερη προσθήκη.

Tα σκαλιστά σκουλαρίκια

Ιδιαίτερο κόσμημα είναι και τα ασημένια σκουλαρίκια με αχάτες και κοράλλια από τις αρχές του 19ου αιώνα.  Φέρουν σκαλιστή διακόσμηση αποτυπώνοντας τη χρήση διαφορετικών υλικών και τη σημασία των χρωμάτων στον γυναικείο στολισμό.

Η κορώνα με τα κοράλλια 

Εξίσου εντυπωσιακή είναι η κορώνα παραδοσιακής φορεσιάς μέσα του 19ου αιώνα από την Ήπειρο. Επιχρυσωμένη με διακόσμηση από κοράλλια. Πρόκειται για κόσμημα κεφαλής που αποτελούσε μέρος του νυφικού στολισμού στην Ήπειρο, και αναδεικνύει τη σύνδεση του κοσμήματος με σημαντικές στιγμές της ζωής, εν προκειμένω με το τελετουργικό του γάμου.

Το επιστήθιο στολίδι της ανδρικής φορεσιάς         

Ένα παράδειγμα αντικειμένου όπου η διακόσμηση μετατρέπεται σε αφήγηση είναι το ασημένιο κιουστέκι  – σταυρωτό, ανδρικό κόσμημα στήθους-  με σαβάτι του τέλους  του 19ου αιώνα.  Αποτελείται από μια κεντρική πλάκα, στο κέντρο της οποίας απεικονίζονται δύο μορφές, μια ανδρική με φουστανέλα και μια γυναικεία, πλαισιωμένες από πτηνά. Στις τέσσερις αποκλίσεις (πλάκες) που συνδέονται με την κεντρική μέσω δεκατριών μικρών αλυσίδων η καθεμία, απεικονίζονται η Αθηνά, ο δικέφαλος αετός και διάφορα πτηνά. Διακόσμηση με πτηνά φέρουν και οι γάντζοι που κρέμονται από τις πλάκες.

Ένα ρολόι τσέπης

Ιδιαίτερο είναι και το ρολόι τσέπης με κάλυμμα (θήκη) και κιουστέκι, από τα τέλη του 18ου αιώνα. Είναι σφυρήλατο και διακοσμημένο με σαβάτι. Ο διάκοσμός του περιλαμβάνει φυτικά μοτίβα και παραστάσεις αρμάτων. Το ρολόι κατασκευάστηκε στο Λονδίνο από τον Edward Prior για να διοχετευτεί στην τουρκική αγορά. Το κιουστέκι αποτελείται από τέσσερις αλυσίδες και πλακίδια με φυτική διακόσμηση και παραστάσεις πτηνών σε σαβάτι, ενώ στην απόληξή του δεσπόζει δικέφαλος αετός. 

Οι καρφίτσες μιας δωρεάς

Οι ασημένιες καρφίτσες, δωρεά των Χρύσανθου και Σπύρου Πανά, αποτελούν μέρος της προσωπικής συλλογής του παλαιοπώλη Ευάγγελου Πανά.  Πρόκειται για 40 καρφίτσες που χρονολογούνται την  περίοδο 1930-1960. Είναι δουλεμένες με τη συρματερή τεχνική σε συνδυασμό με την τεχνική της κοκκίδωσης. 

Εκτός από τα κοσμήματα που φορούσαν στον λαιμό, στα χέρια ή στο κεφάλι, ιδιαίτερη σημασία είχαν και οι ζώνες, οι οποίες αποτελούσαν βασικό στοιχείο της παραδοσιακής φορεσιάς και ενίοτε λειτουργούσαν ως δείκτες κοινωνικής θέσης και ευμάρειας. Η επιμελημένη κατασκευή και η περίτεχνη διακόσμησή τους μαρτυρούν το υψηλό επίπεδο τεχνικής κατάρτισης των αργυροχόων.

Οι συρματερές ζώνες

Ένα τέτοιο δείγμα είναι η ασημένια συρματερή ζώνη του 19ου αιώνα.  Είναι κατασκευασμένη εξ ολοκλήρου από συρματερά στοιχεία, με επιμέρους πλαίσια που σχηματίζουν σύνθετες διακοσμητικές ενότητες. Στη μια άκρη της συγκρατείται πόρπη και τα συρματερά στοιχεία είναι ορθογώνια παραλληλόγραμμα, με ελαφρώς κυρτή επιφάνεια και επιχρυσωμένα ανά δύο. Τα μικρά, ορθογώνια πλαίσια γεμίζουν με αντιθετικά καραφυλάκια και με έναν ρόδακα, στο κέντρο πλαισιωμένο από μικρά, ρομβοειδή ελάσματα. 

Στις τέσσερις γωνίες το σύρμα που δημιουργεί το πλαίσιο γυρίζει προς τα μέσα διαμορφώνοντας ισάριθμους, σταθερούς κρίκους. Αυτοί δένουν διαδοχικά μεταξύ τους με άλλους, ελεύθερους κρίκους, έτσι ώστε να δημιουργηθεί η ζώνη. Η πόρπη, επίσης επιχρυσωμένη, είναι διμερής, πεταλόσχημη με δαντελωτή περιφέρεια και οξείες απολήξεις στα δύο άκρα.

Ανάλογο παράδειγμα αποτελεί η ασημένια ζώνη με συρματερή πόρπη από τα μέσα του 19ου αιώνα. Στο πίσω μέρος της πόρπης δένει το άλλο άκρο της ζώνης. Το έλασμα φέρει εγχάρακτη, μερικώς επιχρυσωμένη διακόσμηση από φυτικά και γεωμετρικά μοτίβα. Εναλλάσσονται δύο βασικά σχέδια, μία σύνθεση με φύλλα που φύονται από δύο εφαπτόμενους κύκλους και ένα οκτάκτινο αστέρι που εγγράφεται μέσα σε κύκλο. Τα δύο βασικά μοτίβα συνδέονται με επιμήκη φύλλα που διαγράφουν καμπύλη πορεία περιμετρικά της επιφάνειας. Μερικώς επιχρυσωμένη είναι και η συρματερή πόρπη. 

Ενώ ξεχωριστό  είναι και το κόσμημα με οκτώ ασημένια ωοειδή συρματερά κουμπιά του 19ου αιώνα. Τα κουμπιά τα περνούσαν σε αλυσίδα και κοσμούσαν φορεσιές, ανδρικές και γυναικείες. Είχαν διακόσμηση με μυτερή, πυραμιδοειδή απόληξη στη μία άκρη και κρίκο ανάρτησης στην άλλη.

Οι πιστόλες

Η ηπειρώτικη αργυροτεχνία, ωστόσο, δεν περιοριζόταν στα κοσμήματα. Οι τεχνίτες διακοσμούσαν και αντικείμενα ανδρικής χρήσης, τα οποία συνδέονταν με την κοινωνική θέση του κατόχου τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούσαν τα όπλα και γενικότερα η πολεμική εξάρτηση.

Ανάμεσα σε αυτά, ξεχωρίζει η ασημένια ρόκα (πιστόλα) σκαλιστή και επιχρυσωμένη (τέλη 18ου αιώνα), που ανήκε στον Edward John Trelawny, συνταξιδιώτη του Λόρδου Βύρωνα. Φέρει φυτική διακόσμηση καθώς και σαβάτι, ενώ στο έλασμα του κυρίως σώματος υπάρχουν τρουλωτά κτίσματα με ημισέληνο.

Αντίστοιχο ενδιαφέρον παρουσιάζει μια ακόμη ασημένια πιστόλα (τέλη 18ου-αρχές 19ου αιώνα). Χυτή, με χάραξη και επιχρυσωμένη. Φέρει ανάγλυφο φυτικό διάκοσμο αλλά και περίτεχνη σκανδάλη. Εικάζεται ότι τέτοιου είδους πιστόλες είχαν μαζί τους κατά τη διάρκεια γιορτών και παρελάσεων. 

Ο φρουρός του Αλή Πασά

Από τα πιο εντυπωσιακά εκθέματα του Μουσείου, που «παραπλανά» αρχικά τους επισκέπτες, είναι το ασημένιο και επιχρυσωμένο μεδουλάρι του 19ου αιώνα, με χυτή και εγχάρακτη τεχνική. Αν και παραπέμπει σε πολυτελές κόσμημα, πρόκειται για θήκη αποθήκευσης μεδουλιού, απαραίτητο για τη συντήρηση και λίπανση των όπλων. Στο κάτω μέρος αναπαράγει το κεφαλοκάλυμα του Αλή Πασά και πιθανότατα ανήκε σε μέλος της προσωπικής φρουράς του. Φέρει την αυθεντική του ανάρτηση από υφασμάτινο σχοινί ώστε να είναι ελαφρύ στη μεταφορά του.

Περίτεχνο είναι και το ασημένιο τάσι για πόση νερού ή κρασιού από τα μέσα του 19ου αιώνα. Κατασκευασμένο με σφυρήλατη και φουσκωτή-σκαλιστή τεχνική, φέρει φυτικά και γεωμετρικά μοτίβα, ενώ στον ομφαλό αναπτύσσεται διακόσμηση με πολεμικά τρόπαια. Ανήκε στη Συλλογή του Βασιλέως Γεωργίου Α΄.

Για εμάς, η γιαννιώτικη αργυροτεχνία δεν είναι μόνο ένα λαμπρό κεφάλαιο της ιστορίας της Ηπείρου, αλλά μια τέχνη που συνεχίζει να εμπνέει. Τα τελευταία χρόνια καταβάλλεται συστηματική προσπάθεια για τη διαφύλαξη και ανάδειξη αυτής της τέχνης μέσα και από τον νέο θεσμό του Μήνα Γιαννιώτικης Αργυροτεχνίας, που πραγματοποιείται κάθε Μάιο, σε συνέχεια της εγγραφής της γιαννιώτικης αργυροτεχνίας στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας. Πρόκειται για πάνδημο κάλεσμα όλων των αργυροτεχνιτών, μια πρωτοβουλία που προήλθε κατόπιν προσπαθειών του Δήμου Ιωαννιτών, του Κέντρου Παραδοσιακής Βιοτεχνίας Ιωαννίνων, του Πολιτιστικού Ιδρύματος Ομίλου Πειραιώς και του Σωματείου «Η Γιαννιώτικη Τέχνη», με την υποστήριξη της Διεύθυνσης Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του Υπουργείου Πολιτισμού. Μάλιστα από φέτος, συμμετέχει ενεργά και το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων μέσω της Σχολής Καλών Τεχνών. Εκθέσεις, εκπαιδευτικά προγράμματα, ανοιχτά εργαστήρια, διαλέξεις, προβολές και ψηφιακές δράσεις ενισχύσουν τη σύνδεση της παραδοσιακής τεχνογνωσίας με τη σύγχρονη δημιουργία, ώστε η τέχνη αυτή να παραμείνει ζωντανή.

Η Αλεξάνδρα Ράπτη είναι Διευθύντρια του Πολιτιστικού Ιδρύματος Ομίλου Πειραιώς.

Ανακαλύψτε το αφιέρωμα
«Η κόσμηση και το κόσμημα» στα μουσεία:

Διαβάστε επίσης:

Η κόσμηση και το κόσμημα στο Μουσείο Μπενάκη

Η κόσμηση και το κόσμημα στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης

Η κόσμηση και το κόσμημα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης