Οι οικογενειακές σχέσεις έχουν αλλάξει ριζικά τα τελευταία χρόνια, κάτι που αναπόφευκτα δημιουργεί ολοένα περισσότερα νομικά ζητήματα, ειδικά όταν υπάρχουν ανήλικα τέκνα. Πολλά ζευγάρια χωρίζουν, άλλα δεν παντρεύονται ποτέ, ενώ ολοένα και περισσότερα παιδιά μεγαλώνουν με γονείς που ζουν σε διαφορετικά σπίτια, πόλεις ή ακόμη και χώρες. Όταν όμως τελειώνει η σχέση των ενηλίκων, αναδύεται εξαιρετικά σύνθετα ερωτήματα που σχετίζονται με τις αποφάσεις για τη ζωή του παιδιού.

Το ζήτημα γίνεται ακόμη πιο δύσκολο όταν ο ένας γονέας θέλει να αλλάξει τη ζωή του. Μια νέα δουλειά σε άλλη πόλη, μια επαγγελματική ευκαιρία στο εξωτερικό, η ανάγκη οικονομικής στήριξης από συγγενείς ή ακόμη και μια νέα σχέση μπορούν να οδηγήσουν σε απόφαση μετακόμισης. Τι συμβαίνει όμως όταν μαζί με τον γονέα πρέπει να μετακινηθεί και το παιδί;

1

Η απάντηση δεν είναι απόλυτη, όμως συνήθως είναι επιφυλακτική για το δικαίωμα αυτό του γονέα. Είτε υπάρχει συνεπιμέλεια είτε αποκλειστική επιμέλεια, το ελληνικό οικογενειακό δίκαιο επιχειρεί να ισορροπήσει ανάμεσα σε δύο διαφορετικά δικαιώματα: από τη μία την ελευθερία του γονέα να οργανώσει τη ζωή του και από την άλλη το δικαίωμα του παιδιού να διατηρεί ουσιαστική σχέση και με τους δύο γονείς.

Και εδώ είναι που δημιουργούνται οι περισσότερες διαμάχες, αφού οι γονείς σπανίως μπορούν να συνεννοηθούν, ο ένας γονέας θεωρεί αναφαίρετο δικαίωμά του να μένει όπου θέλει, ο άλλος αντίστοιχα να βλέπει το παιδί του, οπότε χιλιάδες υποθέσεις καταλήγουν στα δικαστήρια. Το σίγουρο είναι ότι κανείς δεν μπορεί έτσι απλά να πάρει το παιδί και να φύγει.

Το δικαίωμα επικοινωνίας με το παιδί

Το βασικό νομικό «φρένο» στις μονομερείς μετακινήσεις είναι το άρθρο 1519 του Αστικού Κώδικα, το οποίο ρυθμίζει τα ζητήματα επιμέλειας του τέκνου. Η διάταξη προβλέπει ότι η μεταβολή του τόπου διαμονής του παιδιού που επηρεάζει ουσιωδώς το δικαίωμα επικοινωνίας του άλλου γονέα απαιτεί είτε προηγούμενη έγγραφη συμφωνία των γονέων είτε δικαστική απόφαση.

Με λίγα λόγια, ο γονέας που διαμένει με το παιδί δεν μπορεί απλώς να αποφασίσει μονομερώς ότι θα φύγει για άλλη πόλη ή χώρα, όταν αυτή η μετακίνηση επηρεάζει σοβαρά τη σχέση του παιδιού με τον άλλο γονέα. Το ίδιο ισχύει και στις περιπτώσεις συνεπιμέλειας, όπου το παιδί πρακτικά διαμένει και με τους δύο γονείς.

Η λογική του νόμου είναι ότι το παιδί δεν θεωρείται αποκλειστική υπόθεση του ενός γονέα μετά τον χωρισμό. Ακόμη και αν οι ενήλικες έχουν διακόψει τη σχέση τους, η γονεϊκή ιδιότητα συνεχίζει να συνδέει και τους δύο με το παιδί. Ακόμη και αν η αποκλειστική επιμέλεια έχει ανατεθεί στον έναν γονέα, ο άλλος έχει δικαίωμα να βλέπει και να επικοινωνεί με το παιδί του και μάλιστα μπορεί αυτό να το αξιώσει και δικαστικά.

Το μόνο παραθυράκι του νόμου είναι η έννοια της ουσιαστικής επίδρασης. Μπορεί, δηλαδή, να εξεταστεί αν η μετακόμιση έχει όντως ουσιαστική επίδραση στην επικοινωνία του άλλου γονέα με το παιδί του ή όχι. Προφανώς, άλλη βαρύτητα έχει μια μετακόμιση από το κέντρο της Αθήνας στην Κηφισιά και άλλη μια μεταφορά μόνιμης κατοικίας από την Αθήνα στη Γερμανία.

Αν, λοιπόν, η υπόθεση πάει δικαστικά, θα εξεταστούν τα πραγματικά δεδομένα, ώστε να διαπιστωθεί κατά πόσο η μετακίνηση διαλύει στην πράξη την υπάρχουσα οικογενειακή ισορροπία.

Συνεπιμέλεια και αποκλειστική επιμέλεια: Πότε η μετακόμιση είναι πιο περίπλοκη

Στη δημόσια συζήτηση συχνά δημιουργείται η εντύπωση ότι όποιος έχει την αποκλειστική επιμέλεια μπορεί να αποφασίζει ελεύθερα για τα πάντα. Πρακτικά, όμως, τα πράγματα είναι αρκετά πιο σύνθετα.

Ακόμη και στην αποκλειστική επιμέλεια, ο άλλος γονέας εξακολουθεί να έχει δικαίωμα επικοινωνίας με το παιδί και αυτό το δικαίωμα προστατεύεται από τον νόμο. Επομένως, μια μετακόμιση που δυσκολεύει ουσιαστικά τη σχέση αυτή μπορεί να μπλοκαριστεί δικαστικά. Ωστόσο, υπάρχει μια σημαντική πρακτική διαφορά σε σχέση με τη συνεπιμέλεια. Όταν ένας γονέας είναι ο βασικός καθημερινός φροντιστής του παιδιού, τα δικαστήρια συνήθως αναγνωρίζουν ότι πρέπει να διαθέτει μεγαλύτερη ευελιξία για να οργανώσει τη ζωή και την εργασία του. Για παράδειγμα, μια μετακόμιση για επαγγελματικούς λόγους ή για καλύτερες συνθήκες διαβίωσης μπορεί να γίνει ευκολότερα δεκτή.

Αντίθετα, στη συνεπιμέλεια το σύστημα βασίζεται στην ενεργή και ουσιαστική συμμετοχή και των δύο γονέων στην καθημερινότητα του παιδιού, οπότε η γεωγραφική εγγύτητα αποκτά τεράστια σημασία. Όταν το παιδί περνά μεγάλο μέρος του χρόνου και με τους δύο γονείς, ακόμη και μια μετακόμιση εντός της ίδιας περιφέρειας μπορεί να δημιουργήσει σοβαρά προβλήματα στην εφαρμογή της συνεπιμέλειας.

Οι μεγάλες αποστάσεις, οι συνεχείς μετακινήσεις, η αλλαγή σχολείου ή η δυσκολία στις καθημερινές εναλλαγές μπορούν να οδηγήσουν το δικαστήριο στο συμπέρασμα ότι η μετακόμιση αποσταθεροποιεί το παιδί ή ακυρώνει στην πράξη τη συνεπιμέλεια. Γι’ αυτό και πολλές από τις πιο σκληρές δικαστικές συγκρούσεις μετά τον χωρισμό δεν αφορούν μόνο την επιμέλεια, αλλά τελικά το πού θα ζει το παιδί και ποιος θα μπορεί πραγματικά να συμμετέχει στην καθημερινότητά του.

Μπορεί ο γονέας να μείνει με νέο σύντροφο μαζί με το παιδί;

Ένα ακόμη ζήτημα που εμφανίζεται συχνά μετά τον χωρισμό είναι η δημιουργία νέας οικογένειας ή νέας συμβίωσης. Τι συμβαίνει όταν ο ένας γονέας θέλει να μετακομίσει με νέο σύντροφο και να πάρει μαζί το παιδί;

Το ελληνικό δίκαιο δεν απαγορεύει φυσικά σε έναν χωρισμένο γονέα να αποκτήσει νέα σχέση, να συγκατοικήσει ή να παντρευτεί ξανά. Ο άλλος γονέας δεν μπορεί να ελέγχει την προσωπική του ζωή ούτε να απαιτεί να μην έρχεται το παιδί σε επαφή με νέο σύντροφο μόνο και μόνο επειδή διαφωνεί συναισθηματικά με τη νέα κατάσταση.

Το ζήτημα αποκτά νομική σημασία μόνο όταν η νέα αυτή συνθήκη επηρεάζει το συμφέρον του παιδιού ή/και το δικαίωμα επικοινωνίας του έτερου γονέα μαζί του. Αν, για παράδειγμα, η νέα συμβίωση συνδέεται με μετακόμιση σε άλλη πόλη ή χώρα, τότε ενεργοποιούνται ξανά οι περιορισμοί του άρθρου 1519 ΑΚ.

Τα δικαστήρια εξετάζουν επίσης αν το νέο περιβάλλον είναι σταθερό και ασφαλές για το παιδί. Δεν ενδιαφέρονται για την ίδια τη νέα σχέση ως ηθικό ή προσωπικό ζήτημα, αλλά για τις πραγματικές συνθήκες διαβίωσης που δημιουργούνται. Ζητήματα όπως βία, εξαρτήσεις, ακατάλληλο περιβάλλον ή σοβαρή ψυχολογική επιβάρυνση μπορεί να επηρεάσουν την κρίση του δικαστηρίου. Πάντως, όχι απλώς το γεγονός ότι ένας γονέας ξαναέφτιαξε τη ζωή του.

Τι μπορεί να κάνει ο γονέας που θέλει να φύγει και τι συμβαίνει αν φύγει χωρίς συναίνεση

Στην πράξη, όταν δεν υπάρχει συμφωνία μεταξύ των γονέων, ο μόνος ασφαλής δρόμος είναι η δικαστική λύση.

Ο γονέας που θέλει να μετακομίσει μπορεί να ζητήσει από το δικαστήριο να επιτρέψει τη μεταβολή κατοικίας του παιδιού, εξηγώντας τους λόγους της μετακίνησης και αποδεικνύοντας ότι αυτή εξυπηρετεί το συμφέρον του παιδιού. Τα δικαστήρια εξετάζουν κάθε υπόθεση ξεχωριστά και σταθμίζουν πολλούς παράγοντες, όπως επαγγελματικές ανάγκες, οικονομικές συνθήκες, σταθερότητα, υποστηρικτικό οικογενειακό περιβάλλον, αλλά και τη δυνατότητα να διατηρηθεί ουσιαστική επικοινωνία με τον άλλο γονέα.

Όλα μπαίνουν στη ζυγαριά και κάθε περίπτωση κρίνεται εξατομικευμένα και διαφορετικά.

Αντίθετα, η μονομερής αποχώρηση χωρίς συναίνεση ή δικαστική απόφαση έχει σοβαρές συνέπειες. Δεν μπορεί, δηλαδή, ο ένας γονέας απλά να πάρει το παιδί και να μετακομίσουν σε άλλη πόλη ή χώρα, ακόμη και αν υπάρχουν πολύ σοβαροί ή οικογενειακοί λόγοι.

Ο άλλος γονέας μπορεί να προσφύγει άμεσα στη δικαιοσύνη ζητώντας ασφαλιστικά μέτρα, επιστροφή του παιδιού ή ακόμη και αλλαγή της επιμέλειας ή της κατοικίας του παιδιού. Σε περιπτώσεις μετακίνησης στο εξωτερικό, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για χώρες που συμμετέχουν στη Σύμβαση της Χάγης του 1980, μπορεί να τεθούν ακόμη και ζητήματα διεθνούς αρπαγής ανηλίκου.

Άλλωστε, ο νόμος επιβάλλει ο ένας γονέας να διευκολύνει την επικοινωνία του άλλου γονέα με το παιδί, οπότε αν πράξει το αντίθετο, μπορεί να θεωρηθεί κακή άσκηση της επιμέλειας και αυτή να του αφαιρεθεί με ανάθεση στον άλλο γονέα.

Πρόκειται για ιδιαίτερα συγκρουσιακές καταστάσεις που σπάνια έχουν αίσιο τέλος, οπότε η γραμμή τόσο των δικηγόρων όσο και των δικαστών είναι η προτροπή των γονέων να τα βρουν μεταξύ τους, ακόμη και αν αυτό σημαίνει ότι ο γονέας που θέλει να μετοικήσει θα συμβιβαστεί τελικά, κατανοώντας ότι το παιδί χρειάζεται και τους δύο γονείς του.

Διαβάστε επίσης:

Τι συμβαίνει με τις «έξυπνες» κάμερες στους δρόμους; Τεράστια νομικά κενά πίσω από τη λειτουργία τους

Δόμνα Μιχαηλίδου: Μαμά είναι τα μαλλιά που έπεσαν, η κούραση, τα πρώτα βήματα
Οι ιταλικές φρεγάτες Bergamini, οι γαλλικές FDI, η μάχη για τα νέα υποβρύχια και η προμήθεια μεταγωγικών