ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ
Πώς μπορεί να φθάσει στο σήμερα ένα ψωμί που παρασκευάστηκε πριν από 5.000 χρόνια; Αν η πρώτη απάντηση είναι, ότι αυτό δεν μπορεί να συμβεί, η αρχαιολογική έρευνα υποστηρίζει το αντίθετο. Αποκαλύπτοντας μάλιστα και στοιχεία για τη σύνθεσή του: Δημητριακά και όσπρια. Έναν συνδυασμό που σήμερα θεωρείται εξαιρετικά υγιεινός και θρεπτικός, με την πρακτική του να έρχεται από την βαθιά προϊστορία.
Περί το 3.200 – 3.000 π.Χ. ήταν, που κάποιος φούρνος της εποχής έψησε τα ψωμιά του και ένα από αυτά το άφησε στη θέση του. Εκεί όπου ομάδα αρχαιολόγων το εντόπισε, ανασκάπτοντας κατάλοιπα της Εποχής του Χαλκού σε έναν λόφο πλησίον της τουρκικής επαρχίας του Εσκίσεχιρ. Κάτω από ένα στρώμα μισού μέτρου, άγονου κόκκινου χώματος και στο χαμηλότερο επίπεδο ενός χώρου, στον οποίο υπήρχαν έξι φούρνοι, ένα μικρό καμένο αντικείμενο σε οβάλ σχήμα τους έδωσε αρχικά την εντύπωση, ότι επρόκειτο για μία πέτρα.
Με διάμετρο 12 εκατοστά και πάχος 2,5 αυτή η «πέτρα» γρήγορα αποδείχθηκε όμως, ότι ήταν ένα ψωμί, που περίμενε για να έρθει στο φως μερικές χιλιάδες χρόνια. Η ανακάλυψη δημοσιεύθηκε τώρα στο επιστημονικό περιοδικό PLOS ONE και περιλαμβάνει την ανάλυση του ευρήματος με την χρήση σειράς επιστημονικών τεχνικών, όπως ηλεκτρονική μικροσκοπία, φασματοσκοπία δόνησης και θερμική ανάλυση.
Και τα αποτελέσματα επιβεβαιώνουν, ότι πρόκειται για ένα από τα καλύτερα διατηρημένα και τεκμηριωμένα ψωμιά της πρώιμης Εποχής του Χαλκού ενώ το πλαίσιο στο οποίο βρέθηκε αποκαλύπτει και μια ασυνήθιστη τελετουργική χρήση.
Τα συστατικά του ψωμιού
Τι έτρωγαν λοιπόν, οι πρόγονοί μας πριν από 5.000 χρόνια; Η μικροσκοπική ανάλυση του ψωμιού από τον λόφο Κουλουόμπα επέτρεψε τον προσδιορισμό των συστατικών του ως εξής: Η βάση αποτελείται από δίκοκκο σιτάρι (Triticum dicoccum), μια ποικιλία χωρίς φλοιό, που ήταν ένα από τα σημαντικότερα δημητριακά των πρώιμων αγροτικών κοινωνιών, χωρίς όμως να είναι το μοναδικό συστατικό. Γιατί οι ερευνητές εντόπισαν επίσης, υπολείμματα φακής (του είδους Lens culinaris) σε μικρές αλλά σαφώς αναγνωρίσιμες ποσότητες.
Η παρουσία υπολειμμάτων ραχίδας εξάλλου -είναι η μονάδα της ταξιανθίας του σταχυού – δείχνει, ότι το αλεύρι δεν είχε κοσκινιστεί. Κάτι που σημαίνει, ότι οι κόκκοι του σταχυού είχαν αλεσθεί πλημμελώς και χρησιμοποιήθηκαν χωρίς ιδιαίτερη επεξεργασία.
Μια ακόμη λεπτομέρεια είναι, ότι πιθανότατα η ζύμη να είχε υποβληθεί σε διαδικασία ζύμωσης ή φουσκώματος. Αυτό τουλάχιστον δείχνουν κάποιες κοιλότητες ή φυσαλίδες αέρα που εντοπίσθηκαν στο εσωτερικό του ψωμιού – ορατές με ηλεκτρονικό μικροσκόπιο – χαρακτηριστικές της ζύμης, που έχει ζυμωθεί και υποβληθεί σε σύντομη θερμική επεξεργασία.
Η θρεπτική συνταγή
Αλλά και ο συνδυασμός δημητριακών και οσπρίων δεν είναι τυχαίος. Η ανάμειξη σιταριού με φακές αυξάνει τη θρεπτική αξία της τροφής, καθώς τα όσπρια παρέχουν πρωτεΐνες συμπληρωματικές των δημητριακών. Οι κάτοικοι αυτής της περιοχής και αυτής της εποχής έτσι, χωρίς να γνωρίζουν τη χημεία των αμινοξέων ακολουθούσαν μια ισορροπημένη διατροφή.
Η χημική ανάλυση εξάλλου, με τη χρήση φασματοσκοπίας υπέρυθρων και Raman επιβεβαίωσε την παρουσία πολυσακχαριτών, πρωτεϊνών και λιπιδίων ενώ ανιχνεύθηκαν επίσης, συστατικά της γλουτένης και άλλων πρωτεϊνών, όπως και υδατανθράκων, τυπικών του αμύλου.
Τέλος, άλλα στοιχεία – η απουσία καρβονυλικών ομάδων – δείχνουν ότι η ζύμη περιείχε πολύ λίγο νερό ή ότι είχε ψηθεί σε υψηλή θερμοκρασία. Με το αποτέλεσμα έτσι, να πρόκειται για ένα επίπεδο ψωμί, που ψήθηκε γρήγορα και έτσι, έμοιαζε περισσότερο με πίτα ή άζυμο ψωμί παρά με καρβέλι με αφράτη ψίχα.
Όσο για την θερμοκρασία στην οποία ψήθηκε, βάσει των αναλύσεων φάνηκε, ότι πρέπει να ήταν άνω των 150–160 βαθμών Κελσίου. Μια θερμοκρασία, που συνάδει με το ψήσιμο σε φούρνους από πέτρα ή πηλό, παρόμοιους με αυτούς, που βρέθηκαν στον ίδιο χώρο.
Παρασκεύασμα για τελετουργίες
Ενδιαφέρον έχει ωστόσο, και το πλαίσιο στο οποίο βρέθηκε το ψωμί, καθώς δεν πρόκειται για χώρο μαγειρέματος ή αποθήκευσης αλλά κοντά στην είσοδο ενός δωματίου, στο χαμηλότερο επίπεδο ενός κτηρίου, το οποίο είχε σκόπιμα επιχωματωθεί, πριν το εγκαταλείψουν.
Δεν πρόκειται δηλαδή για τυχαία κατάσταση, καθώς μάλιστα, οι αρχαιολόγοι που ανασκάπτουν την περιοχή για περισσότερα από τριάντα χρόνια έχουν εντοπίσει ένα έθιμο που συνίσταται στην τελετουργική ταφή ορισμένων κατασκευών. Μια πρακτική, γνωστή στη Νεολιθική εποχή σε τοποθεσίες όπως το Γκεμπεκλί Τεπέ, το Καράντερε και το Τσατάλγιουκ αλλά και σε θέσεις της Χαλκολιθικής εποχής, που φαίνεται ότι συνεχίστηκε και στην Πρώιμη Εποχή του Χαλκού.
Αλλά και ένα κομμάτι που λείπει από το ψωμί και φαίνεται σαν να είχε σπάσει σκόπιμα πριν απανθρακωθεί, θεωρείται ότι πιθανότατα επρόκειτο για μια προσφορά, που σχετιζόταν με την τελετουργική εγκατάλειψη του κτηρίου. Αυτό το ψωμί λοιπόν, όπως υποστηρίζουν οι ερευνητές δεν είναι απλώς ένα κατάλοιπο κουζίνας, που κάηκε τυχαία αλλά ένα αντικείμενο, που ετοιμάστηκε και προσφέρθηκε σκόπιμα.
Στην ίδια κατεύθυνση οδηγεί και η σύνθεση του ψωμιού, καθώς στο χώρο βρέθηκαν και άλλα δημητριακά – δίκοκκος σίτος, μονοκόκκος σίτος (Triticum monococcum), κριθάρι (Hordeum vulgare) και σκληρός σίτος (Triticum aestivum/durum) – αλλά από αυτά μόνο ο δίκοκκος σίτος ταυτοποιήθηκε στο ψωμί, γεγονός που υποδηλώνει την σκόπιμη επιλογή για την παρασκευή του τελετουργικού παρασκευάσματος.
Η μοναδικότητα του ευρήματος
«Το καμένο ψωμί από τον Τύμβο Κουλουόμπα αποτελεί ένα σημαντικό εύρημα που ρίχνει φως στην ιστορία της αρτοποιίας και των σχετικών πολιτισμικών πρακτικών, όχι μόνο στην Ανατολία αλλά σε ολόκληρη την Εγγύς Ανατολή», όπως λένε κατόπιν αυτών οι ερευνητές στην δημοσίευσή τους. «Τα συγκεκριμένα συστατικά του, η πιθανή ζύμωση, το χαρακτηριστικό σχήμα του και κυρίως το τελετουργικό του πλαίσιο αποτελεί ένα εξαιρετικό σημείο σύγκρισης για την ιστορία του ψωμιού στην ευρύτερη περιοχή», προσθέτουν.
Σύμφωνα με τους ίδιους άλλωστε, αυτά τα δεδομένα επιβεβαιώνουν, ότι το ψωμί δεν είναι μόνο πηγή τροφής αλλά και δείκτης τεχνολογικής ανάπτυξης και σύνθετης κοινωνικής συμπεριφοράς.
Το ψωμί αυτό πάντως, δεν είναι το παλαιότερο στον κόσμο. Στην τοποθεσία Shubayqa 1, της βορειοανατολικής Ιορδανίας ,που ανήκε στον Νατούφιο πολιτισμό (περίπου 14.400 χρόνια πριν), βρέθηκαν υπολείμματα ψωμιού φτιαγμένου από άγρια δημητριακά όπως κριθάρι, μονόκοκκο σιτάρι και βρώμη, και ακόμη και από κονδύλους υδρόβιων φυτών!
Η διαφορά όμως είναι καθοριστική: Το ψωμί της Shubayqa προηγείται της γεωργίας ενώ αυτό του Κουλουόμπα ανήκει σε μια πλήρως γεωργική κοινωνία.
Επιπλέον, περιλαμβάνει όσπρια, κάτι που δεν έχει τεκμηριωθεί σε άλλα παρόμοια ευρήματα και παρουσιάζει χαρακτηριστικό σχήμα και μέγεθος.
Αλλά και στο Τσατάλγιουκ, τον μεγάλο νεολιθικό οικισμό στην Ανατολία, έχουν επίσης βρεθεί υπολείμματα ψωμιού και παρόμοιων τροφίμων αλλά με σύνθεση, που ποικίλλει ανάλογα με την εποχή και τον τόπο. Στο Jarmo του Ιράκ, έναν άλλο νεολιθικό χώρο, έχουν καταγραφεί απλώς χυλοπίτες και μαγειρεμένα ζυμάρια.
Εν τέλει, το ψωμί του λόφου Κουλουόμπα ξεχωρίζει για τρία μοναδικά χαρακτηριστικά: Τον ιδιαίτερο συνδυασμό δίκοκκου σιταριού και φακής, την πιθανή ζύμωση που υποδηλώνουν οι φυσαλίδες αέρα και, πάνω απ’ όλα, το τελετουργικό του πλαίσιο.
Διαβάστε επίσης:
Χρυσός θησαυρός στην Κολώνα της Αίγινας – Εντυπωσιακή ανακάλυψη
Τόπο στους νέους – Το νέο Μουσείο Βικτώριας και Αλβέρτου στο Λονδίνο μόλις άνοιξε
ΕΙΔΗΣΕΙΣ ΣΗΜΕΡΑ
Μοιραστείτε την άποψή σας
ΣχόλιαΓια να σχολιάσετε χρησιμοποιήστε ένα ψευδώνυμο. Παρακαλούμε σχολιάζετε με σεβασμό. Χρησιμοποιείτε κατανοητή γλώσσα και αποφύγετε διατυπώσεις που θα μπορούσαν να παρερμηνευτούν ή να θεωρηθούν προσβλητικές. Με την ανάρτηση σχολίου, συμφωνείτε να τηρείτε τους Όρους του ιστότοπου contact Δημιουργήστε το account σας εδώ, για να κάνετε like, dislike ή report ακατάλληλα/προσβλητικά σχόλια.