Γιώργος Τσολάκης: «Το μουσείο είναι ίσως ο πιο αφηγηματικός από όλους τους δημόσιους κτιριακούς τύπους»

Τα επισκεπτόμαστε, γινόμαστε μέρος της αφήγησής τους, αποτελούν αναπόσπαστα σημεία της αστικής κουλτούρας. Κι όμως, με κάποιον τρόπο τα μουσεία εντός του άστεως δε γίνονται κτήμα όλων των πολιτών. Οι αιτίες είναι πολλές (κοινωνικές, μορφωτικές, οικονομικές). Εντούτοις, αυτές δε γίνεται να αποτελούν τροχοπέδη από τη συζήτηση που έχει αναπτυχθεί παγκοσμίως γύρω από τη σημασία των μουσείων, την αρχιτεκτονική τους αισθητική, αλλά και τη σχέση τους με την ίδια την πόλη που τα στεγάζει.

Μιλήσαμε με τον αρχιτέκτονα Γιώργο Τσολάκη, επικεφαλής του γραφείου Tsolakis Architects, ο οποίος προσεγγίζει την αρχιτεκτονική ως μια διαρκή διαδικασία επανερμηνείας του χώρου και του τρόπου που τον βιώνουμε. Μέσα από το έργο του, αναζητά τη σύνδεση ανάμεσα στη σκέψη και την κατασκευή, αποφεύγοντας τις στατικές προσεγγίσεις και επιμένοντας σε μια αρχιτεκτονική που εξελίσσεται μαζί με την κοινωνία. Για τον ίδιο, ο σχεδιασμός δεν αποτελεί απλώς απάντηση σε λειτουργικές ανάγκες, αλλά ένα δυναμικό σύστημα που οργανώνει την εμπειρία, επαναπροσδιορίζοντας τη σχέση του ανθρώπου με το περιβάλλον και την πόλη. Έχει ασχοληθεί ενεργά (και με επιτυχία) στη δημιουργία μουσείων, και οι απόψεις του βοηθούν γόνιμα στη δημόσια συζήτηση.

Για εκείνον, στον πυρήνα του, το μουσείο δεν είναι απλώς ένα κτίριο που στεγάζει το παρελθόν, αλλά ένας ζωντανός μηχανισμός που επανασυνδέει τον άνθρωπο με τον χρόνο, την πόλη και τον εαυτό του. Επομένως, η αρχιτεκτονική του δεν περιορίζεται σε μορφές και υλικά, αλλά λειτουργεί ως φορέας νοήματος, ως μια σιωπηλή αφήγηση που διαρκώς επαναδιατυπώνεται μέσα από την εμπειρία του επισκέπτη.

Σε μια εποχή που όλα επιταχύνονται, το μουσείο παραμένει ένας από τους λίγους χώρους, όπου η διάρκεια αποκτά αξία και η συλλογική μνήμη βρίσκει τον τρόπο να συνεχίσει να υπάρχει, όχι ως ανάμνηση, αλλά ως ενεργό μέρος της σύγχρονης ζωής.

• Τι διαφοροποιεί, κατά τη γνώμη σας, το μουσείο από άλλους δημόσιους κτιριακούς τύπους;
Το μουσείο είναι ίσως ο πιο αφηγηματικός από όλους τους δημόσιους κτιριακούς τύπους. Δεν φιλοξενεί απλώς δραστηριότητες, φιλοξενεί την ίδια τη μνήμη μιας κοινωνίας. Θα έλεγα ότι πρόκειται για έναν χώρο, όπου ο χρόνος αποκτά υλική υπόσταση. Τα αντικείμενα, οι αφηγήσεις και οι ιστορίες μεταφράζονται σε διαδρομές, σε φως, σε υλικότητα. Ο επισκέπτης δεν μετακινείται μόνο μέσα στον χώρο, αλλά και μέσα στον χρόνο. Για τον λόγο αυτό, ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός του μουσείου αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Δεν είναι απλώς το κέλυφος που στεγάζει τα εκθέματα, είναι το μέσο μέσω του οποίου ο επισκέπτης αντιλαμβάνεται τη σχέση του με την ιστορία. Κάθε μουσείο, με τον τρόπο του, αντανακλά τις αξίες και τις αντιλήψεις της κοινωνίας που το δημιουργεί.

• Πώς μεταφράζεται αρχιτεκτονικά η έννοια της μνήμης;
Πρόκειται για μια πολύπλοκη διαδικασία που περιλαμβάνει πολλές αντιληπτικές φάσεις που διαρκώς μεταβάλλονται. Κομβικό ρόλο σε αυτή την μεταφορά παίζει ο συμβολισμός. Άλλοτε εκδηλώνεται με γεωμετρικές σχέσεις, άλλοτε με το χρώμα, άλλοτε με τον ήχο. Με όλες τις αισθήσεις που μπορούν να μεταφέρουν τον επισκέπτη στο παρελθόν και να τον εμβαθύνουν στην ιστορία.

• Πόσο «ουδέτερη» πρέπει να είναι η αρχιτεκτονική μπροστά στο έκθεμα;
Το μουσείο είναι ένα κτίριο του οποίου η λειτουργία είναι πολύ δυναμική. Θα πρέπει ταυτόχρονα όμως να λάβουμε υπόψιν ότι κατά πασά πιθανότητα το κέλυφος του κτιρίου δεν θα μεταβληθεί σημαντικά σε βάθος χρόνου. Έτσι το εσωτερικό του μουσείου, ο καμβάς έκθεσης, οφείλει να είναι όσο πιο ουδέτερος γίνεται προκειμένου να παραλάβει αυτές τις μεταβολές και να μην ανταγωνίζεται τα ίδια τα εκθέματα. Πολλές φορές το κέλυφος οφείλει να προσαρμόζεται στα εξέχοντα εκθέματα του.

• Ένα μουσείο οφείλει να λειτουργεί ως αστικός καταλύτης;
Δε γίνεται αλλιώς. Το μουσείο είναι ένας δημόσιος χώρος. Με την έννοια του αστικού καταλύτη φαντάζομαι ότι αναφερόμαστε στην συνολική μεταβολή που υφίσταται το άμεσα αστικό περιβάλλον και πολλές φορές ακόμα και η ίδια η πόλη. Το μουσείο δεν είναι απλά ένας τόπος μνήμης και εκπαίδευσης, είναι το σημείο επικοινωνίας του εθνικού αφηγήματος με τον καθένα μας ως μεμονωμένα άτομα αυτής της χώρας.

• Ποια είναι η σχέση μουσείου και πόλης;
Τα μουσεία συνήθως επηρεάζουν τις περιοχές γύρω τους. Αλλάζουν τις χρήσεις γύρω από αυτά και διαμορφώνουν μεταβολές που προκαλούνται από την παρουσία επισκεπτών. Είτε πρόκειται για ένα μικρό μουσείο, είτε για κάποιο μεγάλο σε κλίμακα, το αντίκτυπο στον αστικό ιστό είναι εμφανές. Η ιστορία έχει αποδείξει ότι όσες φορές κάποιο μουσείο χωροθετήθηκε σε μια υποβαθμισμένη περιοχή αυτή μέσα στα επόμενα χρόνια αναβαθμίστηκε. Αυτή η υπεραξία είναι μετρήσιμη και έχει αξία. Το μουσείο γίνεται έτσι «διάφανο», τόσο ως προς τα εξωτερικά του χαρακτηριστικά, όσο και ως προς τη διαχείριση του εσωτερικού του χώρου, επιτρέποντας ένα δημιουργικό διάλογο, ανάμεσα στον εσωτερικό χώρο, την πόλη και τους ανθρώπους της. Οι πολλαπλές αυλές και οι διαφορετικές θεάσεις προσκαλούν μια συμμετοχική ελεύθερη βίωση του χώρου από τους περιοίκους και τους επισκέπτες.

• Πώς σχεδιάζεται ένα κτίριο που ανήκει στους πολίτες, όχι μόνο στους επισκέπτες;
Είναι σημαντικό το μουσείο να είναι ανοιχτό προς την πόλη. Να συνομιλεί με τους πολίτες και τους κατοίκους της πόλης. Ασυναίσθητα και τα δύο μουσεία που σχεδιάζουμε αυτό τον καιρό το πετυχαίνουν αυτό με διαφορετικούς τρόπους. Το Αρχαιολογικό Μουσείο της πόλης των Αθηνών στην Ακαδημία Πλάτωνος έχοντας εμφανείς εκθεσιακούς χώρους από το πάρκο επιτρέπει στον επισκέπτη του πάρκου να διακρίνει τα εκθέματα καθώς γυμνάζεται. Ίσως την επόμενη φορά να του προκληθεί η επιθυμία να επισκεφθεί το μουσείο και τότε ο σχεδιασμός του χώρου θα έχει επιτύχει τον σκοπό του. Στο Μουσείο Εναλίων Αρχαιοτήτων οι χρονοκάψουλες που φιλοξενούν στο εσωτερικό τους τα μεγάλα καράβια συνδέονται με γυάλινους διαδρόμους από τους οποίους μπορείς να δεις τα σύγχρονα καράβια. Ταυτόχρονα αποτελούν έκθεμα για τους ταξιδιώτες. Με αυτόν τον τρόπο οι πολίτες της πόλης επηρεάζονται από το ίδιο το κτήριο ακόμα και αν δεν το έχουν επισκεφθεί.

• Σήμερα τα μουσεία πρέπει να είναι και οικονομικά βιώσιμα. Πώς ισορροπεί η αρχιτεκτονική ανάμεσα στην οικονομία και την ποίηση;
Η σχέση που αναφέρετε είναι πολύπλοκη και διαρκώς μεταβάλλεται. Είναι προφανές ότι χωρίς την οικονομική βιωσιμότητα το μουσείο δεν μπορεί να υπάρχει. Η αρχιτεκτονική οφείλει να ενισχύει την βιωσιμότητα του οργανισμού με όποιο τρόπο μπορεί. Καταρχάς ο αειφόρος σχεδιασμός, στη συνέχεια ο σχεδιασμός της προσβασιμότητας και τέλος η επιλογή των χρήσεων και των εκθέσεων που θα ενισχύσουν την επισκεψιμότητα. Η αρχιτεκτονική πάντα βρίσκει την ισορροπία ανάμεσα σε ετερόκλητες έννοιες, ανακαλύπτοντας τον λόγο ύπαρξης των πραγμάτων.

• Μπορεί η αγορά να συνυπάρξει με την πολιτιστική αποστολή χωρίς να την αλλοιώσει;
Είμαι σίγουρος ότι μπορεί να συνυπάρξει. Η αγορά η ίδια είναι στοιχείο του πολιτισμού μας. Δε μπορούμε να ζούμε έξω από τον κόσμο μας. Είναι καθήκον μας να διαφυλάττουμε αυτή την πολιτιστική μας ταυτότητα και αποστολή σε οτιδήποτε σχεδιάζουμε.

• Έχει υπάρξει στιγμή σε έργο σας, όπου χρειάστηκε να «προδώσετε» μια ποιητική ιδέα για λόγους λειτουργικούς ή οικονομικούς;
Ναι, πιστεύω ότι όλοι μας το έχουμε κάνει προκειμένου ολοκληρωθεί ένα έργο. Δε γίνεται αλλιώς. Ο σχεδιασμός ενός έργου μόλις προχωρήσει από το στάδιο της βασικής ιδέας είναι ένα σύστημα από διαρκείς συμβιβασμούς, που προκύπτουν από τα στατικά, τα μηχανολογικά και όλες τις άλλες παραμέτρους που υπεισέρχονται στο κτίριο. Ταυτόχρονα με αυτή την διαδικασία ο προϋπολογισμός του έργου διαμορφώνει αμείλικτους περιορισμούς που ο κάθε αρχιτέκτονας καλείται να διαχειριστεί.

• Πώς αφηγείται ένα κτίριο χωρίς λόγια;
Η αρχιτεκτονική έχει τη δυνατότητα να αφηγείται χωρίς να χρησιμοποιεί γλώσσα. Η μορφή, η γεωμετρία, οι αναλογίες και η κίνηση του φωτός μπορούν να μεταφέρουν ιδέες με έναν τρόπο σχεδόν ποιητικό. Υπάρχουν κτίρια που μέσα από απλές και αρχετυπικές μορφές καταφέρνουν να εκφράσουν ένα ολόκληρο σύστημα σκέψης. Στην περίπτωση ενός μουσείου αυτό γίνεται ακόμη πιο σημαντικό, καθώς το ίδιο το κτίριο συμμετέχει στην αφήγηση. Στο Μουσείο Εναλίων Αρχαιοτήτων, για παράδειγμα, ο επιμερισμός της όψης τόσο σε επίπεδο όγκων, όσο και στις κατασκευαστικές σκοτίες προέκυψε από απλούς γεωμετρικούς κανόνες που συνδέονται με το γενικό αφήγημα του έργου. Η γεωμετρία λειτουργεί ως ένας μηχανισμός που οργανώνει τη μετάβαση από την κλίμακα της πόλης, στην κλίμακα του εκθέματος και τελικά στην κλίμακα του ανθρώπου.

• Πώς συνομιλεί η σύγχρονη αρχιτεκτονική με την αρχαιολογία χωρίς να τη μιμείται;

Μνημεία επιφανών πολιτών, ηρώων και θεών ξεφυτρώνουν ανάμεσα στους κήπους, ιστορικές προσωπικότητες του παγκόσμιου πνευματικού κόσμου διδάσκουν στις στοές και στο αίθριο του Γυμνασίου… Στην είσοδο υπάρχει η επιγραφή «Αγεωμέτρητος μηδείς εισίτω». Η γεωμετρία για τους αρχαίους Έλληνες φιλοσόφους, και ειδικότερα για τον Πλάτωνα, δεν ήταν απλώς μια πρακτική διερεύνησης και επίλυσης ζητημάτων του χώρου. Η πνευματική διάσταση των αρχών της γεωμετρίας εξυπηρετεί τη δικαιοσύνη του σύμπαντος και αποσκοπεί στην εμφάνιση της αρμονίας. Υπό αυτή την έννοια, «Αγεωμέτρητος» δεν είναι κάποιος που δεν γνωρίζει τα γεωμετρικά θεωρήματα, αλλά αυτός που δεν αντιλαμβάνεται τη σχέση του μερικού με το γενικό όλον και εν συνεχεία πράττει άδικα. Η παραπάνω συνθήκη αντίληψης του χώρου, η σχέση του προϋπάρχοντος με το νέο, και του γενικού με του μερικού, αποτέλεσε τον βασικό οδηγό για τον σχεδιασμό του Αρχαιολογικού Mουσείου. Με βάση τα παραπάνω αντιλαμβανόμαστε ότι η σχέση αρχαιολογίας και σύγχρονης αρχιτεκτονικής είναι πολύ πιο βαθιά από αυτής της μίμισης.

• Είναι η αρχιτεκτονική των μουσείων πολιτική πράξη;
Δεν ξέρω αν είναι πολιτική πράξη ή όχι, αλλά θα πω ότι ένα μουσείο οφείλει να προσπαθήσει να ενσωματώσει τις αξίες της «κοινωνικής αρχιτεκτονικής», «όπου τα ανθρώπινα και κοινωνικά σώματα αναγνωρίζονται και η κοινωνική πρακτική επανα-ιδρύεται». Οι βασικές αρχές παραμένουν σταθερές: διάδραση, εγγύτητα, οικειότητα και αισθητηριακή υλικότητα, βασικές αρχές τόσο της κοινωνικής αρχιτεκτονικής, όσο και της σύγχρονης προσέγγισης των μουσείων. Καθώς αυτή η διαδικασία απευθύνεται σε όλους τους πολίτες, αποτελεί σίγουρα ένα δημόσιο γεγονός.

• Σε περιόδους κρίσης, έχει προτεραιότητα ο πολιτισμός;

Ο πολιτισμός δεν είναι μια πολυτέλεια που εμφανίζεται όταν οι συνθήκες το επιτρέπουν. Είναι ένα από τα βασικά μέσα με τα οποία οι κοινωνίες κατανοούν και υπερβαίνουν τις κρίσεις τους. Μέσα από τον πολιτισμό οι άνθρωποι επαναπροσδιορίζουν την ταυτότητά τους, αναστοχάζονται το παρελθόν και διαμορφώνουν το μέλλον. Υπό αυτή την έννοια, ο πολιτισμός λειτουργεί ως το βαθύτερο συνεκτικό στοιχείο μιας κοινωνίας. Γι’ αυτό και η προστασία του δεν μπορεί να θεωρηθεί δευτερεύουσα επιλογή. Είναι μια πράξη ευθύνης απέναντι στη συλλογική μνήμη και την ίδια τη συνέχεια της κοινωνίας.

Διαβάστε επίσης: 

Το Inverted House των TIMM μετατρέπει την αρχιτεκτονική σε περίφραξη

Sagrada Familia: Το όραμα του Gaudí αγγίζει επιτέλους τον ουρανό

Το διαμέρισμα του Thom Yorke στη Ρώμη και η σιωπηλή ποίηση του wabi-sabi