Ιστορικά ντοκουμέντα μιας θηριωδίας – Η εκτέλεση των 200 της Καισαριανής

Η φωτογραφία θολή αλλά με σαφήνεια που αφήνει μόνον ανατριχίλα. Η μεγάλη στιγμή που οι 200  αγωνιστές έρχονται αντιμέτωποι με τον θάνατο καθώς τα όπλα των Γερμανών τους στοχεύουν κι εκείνοι τους  κοιτούν καταπρόσωπο.

Είναι μία από τις τρεις συνταρακτικές φωτογραφίες αυτής καθ΄αυτής της εκτέλεσης των ελλήνων πατριωτών στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής  που έδωσε σήμερα το μεσημέρι στη δημοσιότητα το υπουργείο Πολιτισμού. Από το σύνολο των 13 συνολικά που αναφέρονται στο δραματικό γεγονός της εκτέλεσής τους την Πρωτομαγιά του 1944. Και από το σύνολο των 262 συνολικά προερχόμενων από τη συλλογή του γερμανού υπολοχαγού της Βέρμαχτ Χέρμαν Χόιερ, που το υπουργείο Πολιτισμού απέκτησε χάρις στις άμεσες και αποτελεσματικές κινήσεις της υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη.

 Δύο ακόμη από τις τρεις  φωτογραφίες αποτυπώνουν την ολοκλήρωση του δράματος και της γερμανικής θηριωδίας με τα  άψυχα κορμιά των εκτελεσμένων μαρτύρων να κείτονται στο χώμα  περνώντας στην αιωνιότητα. Ο Χόιερ καταγράφει ψυχρά και αυτές τις σκηνές με τα σώματα των νεκρών προς επιβεβαίωση της φρικτής πράξης εκτέλεσης αθώων. Λόγοι σεβασμού όμως σήμερα  προς τους νεκρούς δεν επιτρέπουν την δημοσιοποίησή τους.

«Ανεκτίμητες» χαρακτήρισε η υπουργός Πολιτισμού αυτές τις φωτογραφίες «καθώς δίνουν εικόνα και πρόσωπο στις ιστορικές μαρτυρίες για το ήθος, το φρόνημα και τον πατριωτισμό των Ελλήνων», όπως είπε. Η αξία της συλλογής είναι τεράστια επομένως, ειδικά φυσικά, στο τμήμα της, που αφορά την εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή.

«Το υπουργείο Πολιτισμού έδρασε με εξαιρετική ταχύτατα και έφερε σε πέρας μια πολύ δύσκολη αποστολή, που αποτελεί παράδειγμα καλής πρακτικής για την αποτελεσματική δράση του δημοσίου», πρόσθεσε η υπουργός για την επιτυχή  διεκπεραίωση του ζητήματος. Επιβεβαιώνοντας επίσης, την πληροφορία για την αγορά τους από τον  βέλγο συλλέκτη –έμπορο Τιμ ντε Κράνε αντί του ποσού των 100 χιλιάδων ευρώ. Ας σημειωθεί,  ότι στο σύνολο που αποκτήθηκε περιλαμβάνονται ακόμη  16 έγγραφα και τέσσερα ελληνικά χαρτονομίσματα.

Φωτογραφικό Αρχείο

Η απόκτησή τους από το ελληνικό δημόσιο οδηγεί εξάλλου,  και στην περαιτέρω προστασία τους, φύλαξη, συντήρηση και τεκμηρίωσή τους, καθώς έχουν χαρακτηρισθεί ως μνημεία. Κατόπιν αυτού και ύστερα από την προσθήκη διάταξης στον Αρχαιολογικό Νόμο συγκροτείται, όπως ανακοίνωσε  η κυρία Μενδώνη  Εθνικό Φωτογραφικό Αρχείο Μνημείων στο οποίο πρόκειται να ενταχθούν ορισμένες ακόμη σημαντικές συλλογές, που σχετίζονται με την νεώτερη ελληνική ιστορία. Μεταξύ αυτών οι συλλογές φωτογραφιών από το Τατόι, φωτογραφίες Ελλήνων προσφύγων αλλά και φωτογραφίες από το αρχείο της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας.

  «Οι φωτογραφίες είναι μνημεία της νεότερης ιστορίας μας και έτσι θα τα αντιμετωπίσουμε», επισήμανε η υπουργός Πολιτισμού υπενθυμίζοντας την κήρυξή τους ως μνημείων. «Αποτελούν ένα υλικό μνημειακό κατάλοιπο, το οποίο προστατεύεται από τον νόμο 4858 του 2021, που  προβλέπει  την προστασία, συντήρηση, διαφύλαξη, επιστημονική τεκμηρίωση και  εντέλει,  την  δημόσια παρουσίασή τους, ώστε να μπορούν να χρησιμοποιηθούν στον δημόσιο λόγο και την εκπαίδευση, όπως όλα τα τεκμήρια της ιστορικής και πολιτιστικής μας κληρονομιάς».

Ψηφιακά αντίγραφα

Όσον αφορά την έρευνα  έτσι, γύρω από την συλλογή έχει ήδη αρχίσει από το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών με επιστημονικό υπεύθυνο τον ιστορικό και ερευνητή Βαλεντίν  Σνάιντερ, παρόντα επίσης, στην παρουσίαση των φωτογραφιών.  Τα αποτελέσματα της έρευνας θα παρουσιασθούν δημόσια, όπως γίνεται σε τέτοιες περιπτώσεις και όπως δηλώνει η υπουργός  «αυτό το οποίο επιμένω και αυτό το οποίο έχω ζητήσει, είναι η αυστηρή επιστημονική τεκμηρίωση και μαρτυρία».

Πρώτο βήμα αυτής της διαδικασίας αποτελεί η ψηφιοποίηση του συνόλου του υλικού.  Ψηφιακά αντίγραφα τόσο από το σύνολο των φωτογραφιών αλλά και από αυτές της Καισαριανής φυσικά, θα καταστεί δυνατό να παραχωρηθούν από το υπουργείο Πολιτισμού, κατόπιν αιτήματος και σε συγκεκριμένους αποδέκτες. Υπό όρους βεβαίως, και προϋποθέσεις αλλά και με ιδιαίτερη σχολαστικότητα και σεβασμό όσον αφορά τις φωτογραφίες της εκτέλεσης. «Αναγκαία προϋπόθεση είναι η ιστορική ταυτοποίηση θεμάτων, τόπων, προσώπων, χρονολογήσεων και η ένταξη της συλλογής στα ιστορικά συμφραζόμενα ενώ προφανώς, ιδιαίτερη θα είναι η αντιμετώπιση των φωτογραφιών της εκτέλεσης», σημείωσε η υπουργός.

Σε κάθε περίπτωση ωστόσο, όλη η συλλογή είναι σε καλή κατάσταση όπως επισήμανε τη κυρία Μαρία Μερτζάνη, προϊσταμένη της Διεύθυνσης Συντήρησης Αρχαίων και Νεωτέρων Μνημείων του ΥΠΠΟ. «Είναι όμως, ηλικίας άνω των 80 ετών, οπότε θα χρειαστεί ειδική φροντίδα. Μας ενδιαφέρει επομένως,  η συντήρηση, η ψηφιοποίηση και η διαχείριση για την προστασία της στο μέλλον». Η ίδια μαζί με την προϊσταμένη της Διεύθυνσης Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του ΥΠΠΟ κυρία Βίλλυ Φωτοπούλου,  τον φωτογράφο  Σωκράτη Μαυρομμάτη, εξωτερικό συνεργάτη του ΥΠΠΟ, καθώς και τον Βαλεντίν Σνάιντερ  είχαν συγκροτήσει την ομάδα των τεσσάρων εμπειρογνωμόνων που ταξίδεψαν στο Βέλγιο για την εξέταση των φωτογραφιών που κατείχε ο Ντε Κράνε και την διεκπεραίωση της διαδικασίας απόκτησής τους.

Η γερμανική προπαγάνδα                      

 Στην εξ αρχής βεβαιότητα  της αυθεντικότητας του συνόλου των φυτογραφιών αναφέρθηκε εξάλλου, η κυρία  Βίλλυ Φωτοπούλου, προϊσταμένη της Διεύθυνσης Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του ΥΠΠΟ. « Ήμασταν πολύ σίγουροι γιατί είμαστε ιστορικοί και ξέρουμε πολύ καλά  αυτά τα σύνολα φωτογραφιών, φαντάρων του Γ΄ Ράιχ  της Βέρμαχτ και των SS της ναζιστικής Γερμανίας, τα οποία κυκλοφορούν πια ευρέως», όπως είπε, καθώς «πάνω από 40 εκατομμύρια φωτογραφίες έχουν τραβηχτεί από στρατιώτες της Βέρμαχτ και πάνω από 2 εκατομμύρια φωτογραφίες από τις μονάδες προπαγάνδας που είχε ιδρύσει ο Γκέμπελς».

 Για την ίδια εξάλλου, αυτές οι φωτογραφίες του Χόιερ και όλων των άλλων είναι μία «σπουδή στη διαμόρφωση ανθρώπων πάνω στη βία, όπως και σπουδή στη δύναμη της προπαγάνδας» ως αποτέλεσμα της προπαγανδιστικής μηχανής, όχι μόνο με επαγγελματίες φωτογράφους αλλά προωθώντας και παροτρύνοντας  τους πάντες να φωτογραφίζουν.

 «Σκοπός τους ήταν», όπως πρόσθεσε η κυρία Φωτοπούλου «να δημιουργούν αυτές οι φωτογραφίες την εικόνα των επιτυχιών της Βέρμαχτ στις οικογένειες ώστε στο μέλλον -γιατί ήταν σίγουρος ότι θα κερδίσει η Γερμανία- να υπάρχει ένα τεράστιο άλμπουμ με τις αναμνήσεις από το Μεγάλο Πόλεμο και το τι είχε κερδίσει εκεί η Γερμανία».

Το άλμπουμ των ναζιστών

Διαστάσεων μόλις 5Χ6 οι φωτογραφίες αποκαλύπτουν όμως,  και τον φωτογράφο, όπως σημείωσε ο Σωκράτης Μαυρομμάτης: «Κατά τη γνώμη μου ήταν τελείως ανεκπαίδευτος   και δεν πρέπει να είχε καμία εντολή για τεκμηρίωση. Απλώς φτιάχνει ένα προσωπικό άλμπουμ. Χρησιμοποιεί μια πολύ καλή μηχανή και εκτυπώνει στο εξαιρετικό χαρτί που κυκλοφορούσε εκείνη την εποχή, κάτι από το οποίο μάλιστα, καταλάβαμε και την αυθεντικότητα των φωτογραφιών με την πρώτη ματιά. Παρ΄όλα αυτά οι φωτογραφίες του είναι κακές, γιατί η ματιά του είναι τελείως αποστασιοποιημένη και ανεκπαίδευτη ως προς την τεκμηρίωση ενώ στο  άλμπουμ του βάζει δίπλα στις εκτελέσεις κάποιους που κάνουν μπάνιο στα Βοτσαλάκια στον Πειραιά».

Όλα αυτά τα αρνητικά στοιχεία όμως, συνιστούν κατά τον ίδιο έναν παραπάνω λόγο για την ιδιαίτερη αξία των φωτογραφιών, αφού δείχνουν,  ότι έγιναν «όχι κατ’ εντολήν, αλλά σύμφωνα με το πνεύμα που επικρατούσε τότε στα στρατεύματα κατοχής», όπως είπε.

Ως «υβριδικές« τις χαρακτήρισε εξάλλου, ο κ. Σνάιντερ «γιατί από τη μία είναι ιδιωτικές φωτογραφίες,  που τεκμηριώνουν τη ζωή στον στρατό, στον πόλεμο και από την άλλη φαίνεται, ότι υπάρχει μία ίσως εντολή, χαμηλού επίπεδου, δηλαδή στο επίπεδο της ίδιας της μονάδας, να τεκμηριώνεται η καθημερινή ζωή της στρατιωτικής μονάδας για μία ανταλλαγή φωτογραφιών μετά τον πόλεμο». Για τον ίδιο αυτό καταδεικνύεται από το γεγονός, ότι στη συλλογή υπάρχουν φωτογραφίες όπου  απεικονίζεται ο φωτογράφος με την δική του φωτογραφική μηχανή, κάτι που σημαίνει, ότι υπήρχε ένα σύστημα ανταλλαγής φωτογραφιών μέσα στην μονάδα.

Θυμίζουμε, ότι ο Χέρμαν Χόιερ υπηρετούσε στο στρατόπεδο της Μαλακάσας την περίοδο 1943-44 ενώ η ακριβής συνδρομή του στην εκτέλεση των 200 Ελλήνων κρατουμένων, πέραν της φωτογράφησης είναι  επί του παρόντος αδιευκρίνιστη.

Διαβάστε επίσης

Παρουσιάζονται σήμερα οι φωτογραφίες της εκτέλεσης των αγωνιστών στην Καισαριανή

Guardian: «Τώρα μπορούμε να δούμε το θάρρος τους» – Αφιέρωμα στους 200 που εκτελέστηκαν στην Καισαριανή