Μετά από 400 χρόνια – Τα σημειωματάρια του Λεονάρντο ντα Βίντσι ενωμένα για πρώτη φορά

Μια πράξη βανδαλισμού 400 ετών επιτέλους αναιρείται. Κι ένα μοναδικό τεκμήριο του μνημειώδους έργου του Λεονάρντο ντα Βίντσι, τα περίφημα σημειωματάριά του ενώνουν και πάλι τα κομμάτια τους, έστω και διαδικτυακά. Χάρις στην πλατφόρμα Leonardotheka του Μουσείου Γαλιλαίου της Φλωρεντίας 550 περίπου σελίδες που είχαν αποκοπεί από τον Codex Atlanticus, τον μεγαλύτερο από τους περισσότερους από δώδεκα κώδικες του Ντα Βίντσι επανενώνονται με το αρχικό σημειωματάριο, που αποκαθίσταται για πρώτη φορά στην πλήρη του έκταση.

Πρόκειται για μια μεγάλη στιγμή για την ιστορία της τέχνης, ένα φιλόδοξο έργο, που απαίτησε πάνω από μια δεκαετία για την ολοκλήρωσή του παρέχοντας πλέον όμως, στους μελετητές παγκοσμίως, πρωτοφανείς ευκαιρίες για να εξερευνήσουν τον τεράστιο και ανεκτίμητο πλούτο πληροφοριών που περιέχεται στα χειρόγραφα του Λεονάρντο ντα Βίντς, όπως δήλωσε ο καθηγητής Πάολο Γκαλούτσι, ομότιμος πρόεδρος του Μουσείου Γαλιλαίου.

Η καταστροφή του Codex Atlanticus είχε γίνει από τον ιταλό γλύπτη Πομπέο Λεόνι, ο οποίος στα τέλη του 16ου αιώνα είχε αφαιρέσει από τον συγκεκριμένο κώδικα αυτές τις σελίδες. Το περιεχόμενό του, που δημιουργήθηκε μεταξύ της δεκαετίας του 1470 και του θανάτου του Λεονάρντο το 1519, περιλαμβάνει μερικές από τις πιο γνωστές εφευρέσεις του καλλιτέχνη-μηχανικού, όπως την ιπτάμενη μηχανή του και τη βιόλα-τσέμπαλο.

Ο βάνδαλος γλύπτης

Μετά τον θάνατο όμως, του σπουδαιότερου ίσως ζωγράφου όλων των εποχών τα χειρόγραφά του πέρασαν πρώτα στον τελευταίο μαθητή του Φραντσέσκο Μέλτσι και στη συνέχεια στον Λεόνι, ο οποίος έκοψε τα φύλλα και τα μοίρασε στα δύο, σύμφωνα με το προσωπικό του γούστο. Διαχώρισε έτσι, τους καλλιτεχνικούς πειραματισμούς του Ντα Βίντσι από τα τεχνικά και επιστημονικά του έργα διαπράττοντας ανοσιούργημα απέναντι στον καλλιτέχνη αλλά και ερχόμενος σε αντίθεση με μια βασική αρχή της Αναγέννησης: Ότι η τέχνη και η επιστήμη είναι ένα!

Η περιπέτεια όμως του κώδικα είχε και συνέχεια, καθώς ο γαμπρός του Λεόνι, Πολίντορο Κάλκι, στον οποίο πέρασε η κυριότητα και των δύο τόμων στις αρχές του 17ου αιώνα, πούλησε το τεχνικό μέρος – που αργότερα ονομάστηκε Codex Atlanticus – στον Κόμη Γκαλεάτσο Αρκονάτι. Κι αυτός με τη σειρά του το δώρισε στην Αμβροσιανή Βιβλιοθήκη του Μιλάνου. Το μικρότερο, δεύτερο τμήμα εξάλλου, που ήταν το καλλιτεχνικό έφθασε τη δεκαετία του 1620 στην Αγγλία και εισήλθε στη Βασιλική Συλλογή 50 χρόνια αργότερα, πιθανώς ως δώρο στον Κάρολο Β’.

Έτσι σήμερα χρειάστηκε η στενή συνεργασία της βρετανικής Βασιλικής Συλλογής του Ουίνσδορ, όπου βρίσκονται τα 550 φύλλα του καλλιτεχνικού τμήματος του κώδικα, της Αμβροσιανής Βιβλιοθήκης, της Βιβλιοθήκης Λεοναρντιάνα στο Βίντσι και του Μουσείου Γαλιλαίου, με τους ειδικούς να συναρμολογούν σχολαστικά τα χειρόγραφα που περικόπηκαν πριν από αιώνες. Και το αποτέλεσμα είναι, ο Codex Atlanticus να περιλαμβάνει πλέον περί τις 3.500 σελίδες.

Η αποκατάσταση και η αποκάλυψη

Η Leonardotheka του Μουσείου Γαλιλαίου, που έχει καταστήσει τμήματα του Codex Atlanticus ψηφιακά προσβάσιμα από το 2023, έχει ανακατασκευάσει 50 νέες σελίδες αντιστοιχίζοντας διαστάσεις, μεθόδους προετοιμασίας, υλικά και υδατογραφήματα. Μεταξύ των πιο εντυπωσιακών επανενώσεων έτσι, είναι το σχέδιο ενός αλόγου που «επέστρεψε» στις συνοδευτικές σημειώσεις του Λεονάρντο ντα Βίντσι για το ιππικό μνημείο Ρεγκισόλε της Παβίας. Ένα σχέδιο, που πιστεύεται ότι αποτύπωσε τη στιγμή, που ο δημιουργός του κατέληξε στην τελική εκδοχή για το μνημείο του Φραντσέσκο Σφόρτσα, που όμως δεν ολοκληρώθηκε ποτέ.

Ένα άλλο σχέδιο απεικονίζει μια ξύλινη μηχανή σε σχήμα πυραμίδας, που θωρείται ότι σχεδιάστηκε για την εκσκαφή ενός καναλιού (περίπου 1503), ένα ακόμη περιγράφεται ως «Το κεφάλι της Λήδας» (1505-1508) ενώ δεν λείπουν οι μελέτες του για ιπτάμενη μηχανή (1490-1495) σε σχήμα φτερών, που έχουν αποδοθεί σε ποικίλες αποχρώσεις καφέ μελανιού.

«Ένα σημαντικό προηγούμενο για το πώς τα πολιτιστικά ιδρύματα μπορούν και πρέπει να διατηρήσουν την πνευματική ιδιοκτησία της περιουσίας τους, αντιστεκόμενα στον πειρασμό να αναθέσουν τέτοιες ευθύνες σε εμπορικές πλατφόρμες αποτελεί η Leonardotheka», δηλώνει επιπλέον, ο εκτελεστικός διευθυντής του Μουσείου Γαλιλαίου Ρομπέρτο Φεράρι θέτοντας ένα άλλο σοβαρό ζήτημα. Στην ίδια κατεύθυνση και η αντίσταση «στην αυξανόμενη προσπάθεια να μετατραπεί η κληρονομιά του Λεονάρντο σε εμπορικό περιουσιακό στοιχείο», όπως λέει. Κάτι για το οποίο πασχίζει το μουσείο όσο και αν ο αγώνας είναι συχνά ατελέσφορος.

Διαβάστε επίσης 

Λίνα Μενδώνη: Ο ελληνικός πολιτισμός είναι αδιάσπαστος – Το πρόγραμμα «Όλη η Ελλάδα ένας Πολιτισμός»

Θεός, βασιλιάς ή άνθρωπος; Θρύλος ή Ιστορία; Μια νέα μελέτη για τον Μέγα Αλέξανδρο 

Σαγράδα Φαμίλια: Εγκαίνια από τον Πάπα στις 10 Ιουνίου – Σε αναμονή η αγιοποίηση του Γκαουντί