Τιμή στην ελληνική πρωτοπορία -Τρεις σπουδαίοι δημιουργοί και το έργο τους σε έκθεση

Δημιουργοί της ίδιας γενιάς, που το έργο τους διαμορφώθηκε σε συνθήκες έντονου πειραματισμού και ριζοσπαστικής αναζήτησης, είναι οι τρεις έλληνες πρωτοπόροι των τεχνών, των δεκαετιών του 1950-1980, που παρουσιάζει το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης από τον Μάρτιο. Τρεις σημαντικοί καλλιτέχνες -η Νίκη Καναγκίνη, ο Γιάννης Χρήστου και ο Στάθης Λογοθέτης- και οι ατομικές εκθέσεις τους συγκροτούν έναν κοινό άξονα επαναπροσέγγισης της ελληνικής πρωτοπορίας. Μαζί καλούν τον θεατή, όπως λέει η διευθύντρια του ΕΜΣΤ Κατερίνα Γρέγου, όχι απλώς να παρατηρήσει αλλά να συμμετάσχει σε μια διαδικασία αναστοχασμού για το τι σημαίνει πρωτοπορία, πειραματισμός και καλλιτεχνική χειρονομία στο ελληνικό μεταπολεμικό πλαίσιο.

Πρόκειται για καλλιτεχνικές πρακτικές που αναπτύχθηκαν σε διάλογο με τα διεθνή ρεύματα της εποχής – την ευρωπαϊκή πρωτοπορία, τη μουσική avant-garde, και μια κοσμοπολίτικη αντίληψη του κόσμου εν γένει – αλλά βρέθηκαν σε ασύμμετρη, συχνά αμήχανη σχέση με το εγχώριο καλλιτεχνικό πλαίσιο. Ως αποτέλεσμα, οι μορφές αυτές παρέμειναν για δεκαετίες ελλειπτικά θεσμοθετημένες, αποσπασματικά παρουσιασμένες ή ερμηνευμένες μέσα από περιοριστικά σχήματα.

Εμπειρία και πράξη

Κοινό σημείο και των τριών εκθέσεων αποτελεί η μετατόπιση του έργου από το αντικείμενο στην εμπειρία και τη διαδικασία. Το έργο τέχνης δεν αντιμετωπίζεται ως κάτι στατικό αλλά ως συμβάν, εμπειρία και πράξη που ενεργοποιείται στον χρόνο και στον χώρο.

Όπως αναφέρει η Κατερίνα Γρέγου, στην περίπτωση του Στάθη Λογοθέτη η ζωγραφική ωθείται πέρα από τα όρια της παραδοσιακής, δισδιάστατης αναπαράστασης, ανάγεται στις στοιχειώδεις δομές της και καθίσταται αδιαχώριστη από το οργανικό: Από το σώμα, το χώμα, το δέρμα, το αίμα και τη φθορά.

Ο Γιάννης Χρήστου απελευθερώνει τη μουσική από τις συμβάσεις της επιτυγχάνοντας ένα ριζοσπαστικό κράμα ήχου, τελετουργίας και θεατρικού βιώματος. Η σημασία του έργου του δεν έγκειται μόνο στις μουσικές συνθέσεις του αλλά μάλλον στην εννοιολογική του προσέγγιση, στο πλαίσιο της οποίας η μουσική δεν περιορίζεται στη σημειογραφία της αλλά αποκτά τη διάσταση μιας ζώσας, πνευματικής και συχνά επιτελεστικής πράξης, μιας σύζευξης τελετουργίας, μύθου, φιλοσοφίας και του μυστηρίου της ανθρώπινης ύπαρξης.

Όσο για τη σπουδαιότητα του έργου της Νίκης Καναγκίνη πηγάζει από την πρωτοποριακή σύντηξη εκφραστικής φόρμας και ενός κριτικού λόγου που ανατέμνει τις κοινωνικές και πολιτισμικές πραγματικότητες του καιρού της, εντός του οποίου τοποθετείται και η διερεύνηση της θέσης των γυναικών. Πηγάζει επίσης από έναν ακούραστο πειραματισμό με ποικίλα εκφραστικά μέσα, που καθιστά το έργο της ένα από τα πλέον διεπιστημονικά παραδείγματα στην ελληνική μεταπολεμική τέχνη.

«Στη Γη» του Στάθη Λογοθέτη

Μοναδική περίπτωση δημιουργού, που διαμόρφωσε την καλλιτεχνική του πρακτική σε διάλογο με την Ευρωπαϊκή πρωτοπορία της εποχής του αλλά ουσιαστικά χωρίς συνομιλητές στην Ελλάδα όπου εγκαταστάθηκε μετά το 1973 ήταν ο Στάθης Λογοθέτης (1925-1997). Η δύναμη του έργου του προκύπτει από τη συχνά βίαιη ταύτιση των στοιχείων της ζωγραφικής, τον καμβά, το χρώμα, το τελάρο, με το ανθρώπινο σώμα, το δέρμα και το αίμα. Στο πλαίσιο των πειραματισμών του πραγματοποίησε καλλιτεχνικές δράσεις εμψύχωσης των ζωγραφικών του έργων με το ίδιο του το σώμα ή με τη συνεργασία του κοινού. Στη συνέχεια της καλλιτεχνικής του έρευνας ενσωμάτωσε στο έργο του τις φυσικές φθορές και το τυχαίο, εκθέτοντάς το στα στοιχεία της φύσης.

Στην έκθεση με τίτλο «Στη Γη» περιλαμβάνει περίπου 70 έργα από κάθε περίοδο της καλλιτεχνικής του πορείας ενώ συγκεντρώνει και έργα από σημαντικές ιδιωτικές και δημόσιες συλλογές στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Παράλληλα θα περιλάβει πρωτογενείς και αδημοσίευτες πηγές από το προσωπικό αρχείο του καλλιτέχνη αξιοποιώντας την έρευνα γύρω από το διασωζόμενο έργο του.

Στόχος της έκθεσης είναι μια βαθύτερη κατανόηση των καλλιτεχνικών επιδιώξεων του Λογοθέτη, η ανάδειξη της μοναδικής θέσης του στην πρωτοπορία της εποχής του, καθώς και η αναζωπύρωση του ενδιαφέροντος για την καλλιτεχνική του πρακτική, με μια νέα οπτική γύρω από την οικολογία και την πολιτική του σώματος. Παράλληλα, η έκθεση θα αναδείξει τις πολλαπλές συνδέσεις ανάμεσα στο έργο του και τα γεγονότα της ταραχώδους κοσμοπολίτικης ζωής του, καθώς και τη δια βίου δημιουργική σχέση και συνεργασία με τον αδελφό του και αναγνωρισμένο ελληνοαυστριακό συνθέτη Ανέστη Λογοθέτη (1921–1994). Η επιμέλεια της έκθεσης είναι του Σταμάτη Σχιζάκη.

Η «Εναντιοδρομία» του Γιάννη Χρήστου

Με τον τίτλο «Εναντιοδρομία», δανεισμένο από το ομότιτλο έργο του Γιάννη Χρήστου (1926-1970), η έκθεση παίρνει τη μορφή μιας παρτιτούρας αλλά και ενός αμφίδρομου χρονολόγιου, το οποίο θα ακολουθεί την παρουσία του συνθέτη καθώς αυτή εξελίσσεται στον χρόνο αλλά και καθώς ανοίγεται στον χώρο. Ο Γιάννης Χρήστου ανήκει στις μεγάλες μορφές της μουσικής πρωτοπορίας του 20ού αιώνα, παρ΄ όλο που σήμερα παραμένει ακόμα ελλειπτικά γνωστός στο καλλιτεχνικό σύμπαν. Όμως πέρα και από τη μουσική πράξη του υπήρξε ένας στοχαστής της τέχνης και της ανθρώπινης εμπειρίας. «Φιλοσοφώ και το αποτέλεσμα γίνεται μουσική», δήλωνε ο ίδιος και για αυτό μπορεί να χαρακτηριστεί σήμερα όχι μόνο ως ένας φιλόσοφος του ήχου, αλλά και ένας ηχητικός φιλόσοφος. Το έργο του διακρίνεται από σπάνια ενότητα και συνέπεια, από τη ριζοσπαστική αντιμετώπιση των μουσικών και καλλιτεχνικών συμβάσεων, αλλά κυρίως από το πνευματικό υπόβαθρο το οποίο εμπνέει και διαπνέει τις συνθέσεις του: η δύναμη του μύθου, το υπερβατικό στοιχείο, η ζωογόνος σημασία της τελετουργίας, οι αρχέγονοι φόβοι του ανθρώπου, ο πανικός, η υστερία.

Από τον αδόκητο θάνατό του σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα – μόλις στα 44 του, ακριβώς στη δημιουργική ακμή του – μέχρι σήμερα, κάθε αναφορά στη ζωή και το έργο του Χρήστου ακολουθεί μια μυθολογική αφήγηση. Η έκθεση στο ΕΜΣΤ ωστόσο στοχεύει να αποτελέσει στην ουσία την πρώτη μεγάλη χειρονομία που έχει σκοπό να συστήσει τον δημιουργό μέσα από τα ίδια τα τεκμήρια της σκέψης και της πολυσχιδούς πράξης του. Το Αρχείο Γιάννη Χρήστου, που φυλάσσεται στο Κέντρο Έρευνας και Τεκμηρίωσης του Ωδείου Αθηνών ανοίγει έτσι, για πρώτη φορά σε ένα ευρύτερο κοινό προκειμένου να μας ξεναγήσει το κοινό στο σύμπαν της έμπνευσης του δημιουργού, στον τρόπο σκέψης και τη μέθοδο δράσης του, τα σημεία τομής με άλλα πεδία της τέχνης, της φιλοσοφίας, της επιστήμης, της καθημερινής πράξης – της ανθρώπινης εμπειρίας, σύμφωνα με τον ίδιο.

Εκτός από τεκμήρια, όπως αλληλογραφία, φωτογραφίες, παρτιτούρες, βιβλία, φιλοσοφικά κείμενα και χειρόγραφες σημειώσεις, ο εξειδικευμένος ηχητικός σχεδιασμός στον χώρο θα συγκεντρώνει τον ηχητικό κόσμο του Χρήστου, περιλαμβάνοντας από οπτικοακουστικά αποσπάσματα μέχρι ηχογραφήσεις ολόκληρων έργων.

Την επιμέλεια της έκθεσης, που γίνεται σε συνεργασία με το Ωδείο Αθηνών, έχει ο μουσικός-μουσικολόγος και επιμελητής του Αρχείου Γιάννη Χρήστου, Κωστής Ζουλιάτης.

Νίκη Καναγίνη: «Ωδή στα πράγματα»

Η έκθεση «Ωδή στα πράγματα. Νίκη Καναγκίνη» αποτελεί εξάλλου, μία αναδρομική επαναπραγμάτευση και επαναφήγηση του έργου μιας από τις σημαντικότερες γυναίκες δημιουργούς της ελληνικής μεταπολεμικής τέχνης. Συγκεντρώνει έτσι, ένα ευρύ και πολυδιάστατο σώμα έργων της καλλιτέχνιδας από τις αρχές της δεκαετίας του 1960 έως και το 2000, από την επανέκθεση μεγάλης κλίμακας έργων της στην 5η Μπιενάλε Ταπισερί της Λωζάνης (1971) ή στην ατομική της έκθεση στην γκαλερί Ιόλα-Ζουμπουλάκη (1976) έως την ενεργοποίηση συμμετοχικών εγκαταστάσεων της. Στόχος είναι, να επανασυστήσει σημαντικές πτυχές του έργου της Νίκης Καναγκίνη (1933-2008) γύρω από ζητήματα όπως η γλώσσα του μοντερνισμού, η σχέση εφαρμοσμένων και καλών τεχνών, η συστηματική διερεύνηση της γραφής ως εικαστικής πράξης, η έμφυλη ταυτότητα και εμπειρία, η συμμετοχική και κοινωνιολογική διάσταση του έργου τέχνης.

Από το ομότιτλο ποίημα του χιλιανού ποιητή Πάμπλο Νερούδα, που βρέθηκε στα αρχεία της καλλιτέχνιδας και αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για την ίδια προέρχεται ο τίτλος της έκθεσης, που ανοίγεται σε καίρια πεδία της καλλιτεχνικής διαδρομής της, όπως ο επιτελεστικός χαρακτήρας τους, η πολυαισθητηριακή φύση τους και η πολυδιάστατη σύνδεση τους με την έμφυλη, (δια)πολιτισμική και κοινωνική συνθήκη.

Η έκθεση έχει σχεδιαστεί ως μια συνολική εμπειρία, η οποία απευθύνεται σε «πιθανούς θεατές ή αναγνώστες», σύμφωνα και με τη διατύπωση που η ίδια χρησιμοποιούσε σε ορισμένα από τα Χειρόγραφά της. Θα παρουσιαστούν μάλιστα για πρώτη φορά σημαντικά έργα της επικείμενης δωρεάς έργων της Νίκης Καναγκίνη από την οικογένεια της προς το ΕΜΣΤ. Η επιμέλεια είναι της Τίνας Πανδή.

Οι εκθέσεις θα εγκαινιαστούν στις 19 Μαρτίου και θα διαρκέσουν ως τις 20 Σεπτεμβρίου.

Διαβάστε επίσης:

UniCredit: Aπέσυρε 16 δισ. ευρώ από την Amundi εν μέσω αμφιβολιών για τη συνεργασία της

Απροσδόκητη πτώση του πληθωρισμού στη Γαλλία σε χαμηλό 5ετίας

Χρηματιστήριο: Πάλι τούρμπο οι τράπεζες, χτύπησε νέο υψηλό 16 ετών ο δείκτης με το καλημέρα