Ποιος κάνει δώρα αρχαιότητες; Χιλιάδες θραύσματα και η ελληνοϊταλική συνεργασία για αποκατάστασή τους

Τα έσπαζαν ή και τα έκοβαν με ειδικό εργαλείο σε κομμάτια για να μπορούν να διακινηθούν ευκολότερα. Τα πουλούσαν κομμάτι-κομμάτι για αύξηση του κέρδους. Αλλά τα πρόσφεραν και ως δώρα στις γιορτές βαλμένα μέσα σε κουτάκια και με την ανάλογη κάρτα. Και κάπως έτσι, τα θραύσματα των αγγείων, όστρακα στην αρχαιολογική γλώσσα, αποκομμένα βίαια από το αρχαιολογικό τους περιβάλλον έχαναν δια παντός τα πολύτιμα στοιχεία, που θα έδιναν πληροφορίες για την προέλευσή τους, τη σημασία και τη χρήση τους. Ένα έγκλημα κατά του πολιτισμού.

Ένα βουνό από τέτοια όστρακα, απλωμένα πάνω στα τραπέζια των συντηρητών του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης συνθέτουν εδώ και μερικούς μήνες ένα τεράστιο παζλ αρχαιοτήτων, από τα δυσκολότερα, που μπορεί να φανταστεί κανείς. Εβδομήντα χιλιάδες είναι αυτά τα όστρακα, όλα από τις αποθήκες του περιβόητου εμπόρου αρχαιοτήτων Ρόμπιν Σάιμς, που διακίνησε σε όλη τη διάρκεια της ζωής του στη μαύρη αγορά χιλιάδες κλεμμένων αντικειμένων με τα οποία δημιούργησαν κυριολεκτικά τις συλλογές τους κάποια μουσεία και βέβαια ιδιώτες συλλέκτες, που υφίστανται μικρότερο έλεγχο.

Πώς βρέθηκαν στα χέρια του, άγνωστο. Από πού ακριβώς προήλθαν επίσης άγνωστο. Πού προορίζονταν, κι αυτό άγνωστο. Οι δρόμοι της παρανομίας άλλωστε, απεχθάνονται τέτοιες λεπτομέρειες. Χάρις στη συνεργασία όμως, μεταξύ Ιταλίας και Ελλάδος, των κατ΄εξοχήν δύο χωρών, που «προμήθευσαν» τον Σάιμς με αρχαιότητες η λεπτομερής ταξινόμηση και η μελέτη τους αποδίδει σπουδαίους καρπούς.

Η ανασύνθεση του παζλ έχει οδηγήσει ήδη στην αποκατάσταση 73 αγγείων, πολλά από τα οποία μάλιστα θεωρούνται σημαντικά για την ποιότητα και τη σπανιότητά τους αλλά και για τις επιγραφές και την τεχνοτροπία τους ενώ το έργο βεβαίως συνεχίζεται.

Η συνεργασία μεταξύ των χωρών

Αρχαιολόγοι και συντηρητές από το Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης και Ιταλοί μεταπτυχιακοί και διδακτορικοί φοιτητές του Πανεπιστημίου Μπαζιλικάτα συναντώνται σε τακτά διαστήματα και δουλεύουν μαζί ενώνοντας τις γνώσεις τους στην κοινή προσπάθεια αποκατάστασης όσο το δυνατόν περισσότερου υλικού. Μια κοινή δράση, αποτέλεσμα του Μνημονίου Κατανόησης μεταξύ των δύο χωρών, την παράταση του οποίου ως τον Μάρτιο του 2027 υπέγραψαν στη Θεσσαλονίκη η νέα γενική γραμματέας Πολιτισμού Ολυμπία Βικάτου και ο επικεφαλής του Τομέα Πολιτιστικής Κληρονομιάς του ιταλικού υπουργείου Πολιτισμού Λουίτζι Λα Ρόκα, παρουσία της υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη και του ιταλού ομολόγου της Αλεσάντρο Τζούλι.

Απώτερος στόχος, μετά την μελέτη, τεκμηρίωση και αποκατάσταση των διασπασμένων αρχαιοτήτων, που προέρχονται από την υπόθεση Σάιμς η απόδοση και στις δύο χώρες ισόποσου αριθμού των αποκατεστημένων αρχαιοτήτων. Μία εύστοχη κίνηση εφαρμογής στην πράξη της συνεργασίας μεταξύ κρατών, που διεκδικούν πολιτιστικά αγαθά κοινής ή αλληλεπικαλυπτόμενης προέλευσης. «Προκρίνουμε τη συναινετική επίλυση ζητημάτων κυριότητας αντί της μακροχρόνιας και αβέβαιης δικαστικής αντιδικίας», όπως επισημαίνει η κυρία Μενδώνη καθιερώνοντας έτσι, μία πρότυπη και αποτελεσματική, διακρατική διαχείριση, προκειμένου για σύνθετες υποθέσεις παράνομης διακίνησης πολιτιστικών αγαθών.

Υπέρ της επιστροφής των Γλυπτών

Έναν θησαυρό 145 χάλκινων αρχαίων νομισμάτων εξάλλου, παρέδωσε ο Ιταλός υπουργός Πολιτισμού στην κυρία Μενδώνη, καθώς το συγκεκριμένο σύνολο είχε αφαιρεθεί από την Κω κατά την περίοδο της Ιταλοκρατίας και είχε μεταφερθεί στη Ρώμη. Μια χειρονομία, που όπως είπε η υπουργός υπερβαίνει την τυπική διπλωματία ως πράξη σεβασμού απέναντι στην ιστορία και τον πολιτισμό των δύο χωρών αγγίζοντας την ουσία της κοινής ευθύνης για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Στο ίδιο πνεύμα και ο κ. Αλεσάντρο Τζούλι για την ελληνοϊταλική συνεργασία στον τομέα της προστασίας της αρχαιολογικής κληρονομιάς και την κοινή ευθύνη των δύο χωρών για την αντιμετώπιση των προκλήσεων που ανακύπτουν. Υποστηρικτής εξάλλου, της επιστροφής των Γλυπτών του Παρθενώνα στην Ελλάδα ο ιταλός υπουργός Πολιτισμού ευχήθηκε ώστε η συνεργασία μεταξύ Ελλάδας και Ιταλίας να γίνει το παράδειγμα «για τους βρετανούς φίλους μας».

Όπως είπε «Η επιστροφή πολιτιστικών θησαυρών στον τόπο όπου δημιουργήθηκαν και ανήκουν ιστορικά δεν αποτελεί μόνο πράξη δικαιοσύνης, αλλά και έμπρακτη αναγνώριση της αξίας της πολιτιστικής κληρονομιάς ως παγκόσμιου αγαθού».

Ο διαβόητος έμπορος αρχαιοτήτων

Μία από τις μεγαλύτερες διεθνώς, υποθέσεις παράνομης διακίνησης πολιτιστικών αγαθών υπήρξε αυτή του βρετανού εμπόρου αρχαιοτήτων Ρόμπιν Σάιμς με εκατοντάδες αναμεμειγμένα πρόσωπα διεθνώς, λαθρανασκαφείς, αρχαιοκάπηλους, εμπόρους τέχνης και τους αποδέκτες του εμπορεύματος. Διότι αν δεν υπήρχε η ζήτηση, δεν θα υπήρχε και η αρχαιοκαπηλία, που φέρνει την Ελλάδα στην πρώτη τριάδα των χωρών, μαζί με την Ιταλία και την Αίγυπτο, που έχουν υποστεί τα μεγαλύτερα πλήγματα.

Η σύνδεσή του εξάλλου, με τον διαβόητο ιταλό λαθρέμπορο Τζιάκομο Μέντιτσι υπήρξε καταλυτική για την οργάνωση της λεηλασίας των αρχαιοτήτων της Ιταλίας. Στην Ελλάδα η διερεύνηση της υπόθεσης άρχισε το 2006, μετά την επιχείρηση εντοπισμού παράνομων αρχαιοτήτων στη Σχοινούσα, η πλήρης έκταση της κρυφής ατζέντας του ωστόσο, δεν έχει ακόμη αποκαλυφθεί. Εκείνο που ανακαλύφθηκε όμως, ήταν η αποθήκη του στο Λονδίνο με 17.000 αρχαιότητες για να ακολουθήσουν οι συντονισμένες προσπάθειες 17 ετών από το ελληνικό υπουργείο Πολιτισμού ώστε να επιτευχθεί τελικά ο επαναπατρισμός, τον Μάιο του 2023, 351 αντικειμένων (αγάλματα, ειδώλια, γλυπτά, αγγεία, κοσμήματα και σκεύη), που χρονολογούνται από τους νεολιθικούς έως τους πρώιμους βυζαντινούς χρόνους. Μαζί επαναπατρίστηκαν και οι δεκάδες χιλιάδες των θραυσμάτων που μελετώνται τώρα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης.

Σε κουτάκια σαπουνιών

Πέντε μεγάλα κιβώτια που περιλάμβαναν περί τα 300 μικρότερα κουτιά γεμάτα με θραύσματα αγγείων είχαν φθάσει στο μουσείο κι όταν ανοίχτηκαν, οι αρχαιολόγοι έμειναν έκπληκτοι. Κι όχι μόνον από τον όγκο του υλικού αλλά και από τις πληροφορίες που έδωσε σχετικά με την αποθήκευση και την παράνομη διακίνησή του. Όπως λέει η γενική γραμματέας Ολυμπία Βικάτου, τα αρχαία δεν συνοδεύονταν φυσικά, από ανασκαφικά στοιχεία –πώς θα ήταν δυνατόν- αλλά από ημερομηνίες, διάφορες σημειώσεις, ακόμη και με τις προσπάθειες που είχαν γίνει για την ταύτισή τους. « Ήταν τοποθετημένα, ακόμη και μέσα σε κουτάκια σαπουνιών από ξενοδοχεία ενώ μας προκάλεσε εντύπωση μία κάρτα που συνόδευε όστρακα, τα οποία είχαν σταλεί ως χριστουγεννιάτικο δώρο», όπως είπε.

Τα οφέλη όμως, είναι πολλά από την συστηματική μελέτη, που διεξάγεται τώρα για την τεκμηρίωση και ανασύνθεση του κατασχεμένου αρχαιολογικού υλικού, όπως επισημαίνει η διευθύντρια του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης Αναστασία Γκαδόλου. «Γιατί αναδείχθηκε, όχι μόνον η εξαιρετική επιστημονική και ιστορική του αξία αλλά και η δύναμη της συνεργασίας ανάμεσα σε επιστήμονες, συντηρητές και υπηρεσίες των δύο χωρών. Τα έως τώρα αποτελέσματα επιβεβαιώνουν ότι η προστασία των αρχαιοτήτων και η αντιμετώπιση της παράνομης διακίνησής τους αποτελούν κοινή ευθύνη και κοινό στόχο». Μία έκθεση των αποκατεστημένων θραυσμάτων έτσι, σε Θεσσαλονίκη και Ρώμη, μετά την ολοκλήρωση του έργου θα αποτελέσει το επιστέγασμα όλης αυτής της κοινής προσπάθειας.

Διαβάστε επίσης:

Έντι Ράμα: Ο Aλβανός πρωθυπουργός, η τέχνη και το βαρετό κυβερνητικό έργο

Ο κισσός και τα ψηφιδωτά – Το Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού ανοίγει τους κήπους του

Οι Έλληνες της διασποράς, δημιουργοί σ’ έναν νέο κόσμο –Μια έκθεση Ανοιχτών Οριζόντων