Οι Έλληνες της διασποράς, δημιουργοί σ’ έναν νέο κόσμο –Μια έκθεση Ανοιχτών Οριζόντων

Τι σημαίνει για έναν καλλιτέχνη να ανήκει ταυτόχρονα σε περισσότερους από έναν πολιτισμούς; Ποια τα εμπόδια που θα πρέπει να υπερβεί και αντίθετα πώς η ώσμωση των πολιτισμών μπορεί να λειτουργήσει υπέρ του; Και ακόμη πώς η διασπορά μπορεί να γίνει πηγή πολιτιστικού πλούτου και ανανέωσης; Ερωτήματα που μπορεί να τροφοδοτήσουν τον διάλογο, σχετικά με την διασπορά των Ελλήνων στην Αμερική ιδίως, επικεντρωμένη σε καλλιτέχνες που έζησαν και δούλεψαν εκεί αναπτύσσοντας μια ξεχωριστή από την εγχώρια, εικαστική γλώσσα. Αυτόν τον διάλογο ανοίγει η Εθνική Πινακοθήκη με την έκθεση «Ανοιχτοί Ορίζοντες», που εγκαινιάζεται στις 30 Ιουνίου στον αποκατεστημένο χώρο του παλαιού Τελωνείου του Ναυπλίου σε επιμέλεια της γενικής της διευθύντριας Συραγώς Τσιάρα.

Η έκθεση εστιάζει συγκεριμένα, στο ιστορικό φαινόμενο της διασπορικής ταυτότητας πέντε καλλιτεχνών ελληνικής καταγωγής που δραστηριοποιήθηκαν στις ΗΠΑ. Εκτίθενται έτσι, δώδεκα έργα από τη συλλογή της Εθνικής Πινακοθήκης, ορισμένα εκ των οποίων βγαίνουν για πρώτη φορά από τις αποθήκες της για να παρουσιαστούν στο κοινό.

Πρόκειται για έργα των George Z Constant (Γιώργου Κωνσταντινόπουλου, Αράχωβα Αιγίου 1892-Σαουθάμπτον Ν. Υόρκης 1978), Μιχάλη Λεκάκη (Νέα Υόρκη 1907 – Νέα Υόρκη 1987), Θεόδωρου Χίου (1908/10-Νέα Υόρκη 1999), Θεόδωρου Στάμου (Νέα Υόρκη 1922-Ιωάννινα 1997) και Αθηνάς Τάχα (Λάρισα 1936).

Ιδέες, άνθρωποι, πολιτισμοί

«Η δημιουργία δεν είναι το αποτέλεσμα αυτού που θέλουμε να κάνουμε. Είναι το αποτέλεσμα μιας ολόκληρης κοσμικής διεργασίας. Εάν κάποιος την προσεγγίσει σωστά, μπορεί και να της δώσει μορφή…», όπως είχε πει ο Μιχάλης Λεκάκης το 1969 δίνοντας μια απάντηση σ’ αυτό το καίριο ερώτημα. «Το μόνο πράγμα που ενθαρρύνει αυτό το είδος της ενόρασης είναι η αγάπη… Και εννοώ το σύνολο της αγάπης, έρωτα και αγάπη (agape), το θεϊκό και το ανθρώπινο συμφιλιωμένα, όπως το γνώριζαν οι Έλληνες. Αυτό προσπαθώ να κάνω, να συμφιλιώσω τον άνθρωπο με τον κόσμο».

Και ο χώρος της έκθεσης, το παλαιό Τελωνείο όμως, που υπήρξε ιστορικά σημείο διέλευσης ανθρώπων, αγαθών και ιδεών μέσω της θάλασσας προσφέρεται συνειρμικά για το θέμα της διασποράς.

Όπως σημειώνει η επιμελήτρια της έκθεσης το θέμα των «Ανοιχτών Οριζόντων» ενισχύεται έτσι, συμβολικά: Παρουσιάζεται η εκτύλιξη της διαρκούς κίνησης ιδεών, ανθρώπων και πολιτισμών σε έναν χώρο, που έχει να αφηγηθεί ιστορίες μετακίνησης, ανταλλαγής και εξωστρέφειας.

Το μαζικό κύμα μετανάστευσης από τις χώρες του φτωχού ευρωπαϊκού Νότου προς την Αμερική ξεκίνησε, όπως είναι γνωστό από τις αρχές του 20ού αιώνα –ήδη άλλωστε από τα τέλη του 19ου ταξίδευαν οι Έλληνες στην Αμερική – για να εξελιχθεί κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου. Νέο ρεύμα μετανάστευσης εξάλλου, δημιουργήθηκε στη συνέχεια κατά τη δεκαετία του 1950 εξ αιτίας της οικονομικής δυσπραγίας και των συνεπειών του εμφυλίου πολέμου.

Η πολιτισμική μνήμη παρούσα

Μετανάστες πρώτης γενιάς ή παιδιά μεταναστών, οι καλλιτέχνες που συμμετέχουν στην έκθεση γεννιούνται στην Αμερική ή καταλήγουν εκεί αναζητώντας ένα περιβάλλον πιο φιλόξενο και δεκτικό στις εκφραστικές, ιδεολογικές και βιοποριστικές τους ανάγκες. Κατορθώνουν όμως, να ξεπεράσουν τις δυσχέρειες της ενσωμάτωσης συγκροτώντας δίκτυα εμπιστοσύνης και αλληλοϋποστήριξης, σπουδάζουν σε ακαδημίες τέχνης, δραστηριοποιούνται επαγγελματικά και διαγράφουν τη δική τους ξεχωριστή διαδρομή προς την κατάκτηση του προσωπικού τους ύφους.

Αρκετοί από αυτούς πετυχαίνουν. Συγκροτούν καλλιτεχνικές ομάδες, διδάσκουν σε σχολές καλών τεχνών, αναγνωρίζονται σταδιακά από τους ομοτέχνους τους και διακρίνονται για την εξαιρετική ποιότητα του έργου τους. Με τις πρωτοποριακές επιδόσεις τους εξάλλου, συμβάλλουν στη διαμόρφωση της αμερικανικής τέχνης και της οπτικής κουλτούρας σηματοδοτώντας τη μετάβαση από την πολυσυλλεκτική παραστατικότητα προς την αφαίρεση, τη γεωμετρική τέχνη, τη ζωγραφική του μονοχρωματικού πεδίου, την επικράτηση του αφηρημένου εξπρεσιονισμού, τη σύγχρονη βιομορφική γλυπτική και τη δημόσια τέχνη εφαρμοσμένου και λειτουργικού χαρακτήρα.

Αλλά σε κάθε περίπτωση μέσα από το έργο τους αποκαλύπτεται η αξιοποίηση και η μετάπλαση της αρχέγονης πολιτισμικής μνήμης, η αγάπη για τον θεματικό πλούτο της ελληνικής παράδοσης και μυθολογίας καθώς και την αναδιαπραγμάτευση του ευρωπαϊκού μοντερνισμού.

Με την έκθεση «Ανοιχτοί Ορίζοντες», που θα διαρκέσει ως τις 4 Οκτωβρίου η Εθνική Πινακοθήκη διευρύνει το βλέμμα προς την ελληνική διασπορά και δείχνει ότι η ελληνική πολιτιστική δημιουργία αναπτύχθηκε και πέρα από τα σύνορα του κράτους. Πρόκειται εξάλλου, για τη δεύτερη έκθεση που διοργανώνουν το υπουργείο Πολιτισμού και η Εθνική Πινακοθήκη στο παλαιό Τελωνείο του Ναυπλίου, μετά την έκθεση «Θάλασσα, ζείδωρος πνοή», τον Ιούλιο του 2025.

Διαβάστε επίσης:

Μουσείο Ακρόπολης: Ελλάδα – Ιταλία, μια αδελφική συνεργασία

Γιάννης Ψιλάκης: Ο ταπεινός προσκυνητής της καθημερινότητας των ανθρώπων

Ολυμπία Βικάτου: Η μάχιμη αρχαιολόγος σε θέση ευθύνης