«Δυστυχώς βαφτιζόμαστε όλοι στα παιδικά μας χρόνια μέσα σε μια τεράστια κολυμπήθρα γεμάτη εξειδανικευμένα σχήματα και ανιστόρητη φλυαρία», δηλώνει ο Παντελής Μπουκάλας. Πρόκειται για μία εκτενή συνομιλία με τη διακεκριμένη δημοσιογράφο Μικέλα Χαρτουλάρη στο πλαίσιο του σπάνιου συλλογικού της βιβλίου, 61 Πολαρόιντ για την ελληνική περιπέτεια (Πόλις).

Πρόκειται για χαρτογράφηση της σύγχρονης ελληνικής πραγματικότητας μέσα από τη διεισδυτική ματιά επιφανών προσώπων που πρωταγωνιστούν σε αυτήν από όλες τις πιθανές πτυχές της. Τη συζήτηση κατευθύνει η ίδια η Μικέλα Χαρτουλάρη με τις καίριες ερωτήσεις της.

1

Ως κορυφαίος διανοούμενος, ο Παντελής Μπουκάλας κατατάσσεται στο τμήμα του βιβλίου που αφορά τα μεγάλα ταμπού στην Ελλάδα, που παραμένουν εθνικά.

Ειρήσθω εν παρόδω, ο Παντελής Μπουκάλας απέκτησε ευρύτατη φήμη και αποδοχή ως αρθρογράφος στην εφημερίδα Η Καθημερινή. Εκτός από κείμενα πρωτοσέλιδα κοινωνικής κριτικής στην αιχμή του δόρατος, που δημιούργησαν κάποτε «σχολή» για τους νεότερους, υπήρξε επιμελητής και διορθωτής κειμένων. Ωστόσο, κύρια ενασχόληση του παρέμεινε η ποίηση ενώ διακρίθηκε και ως θεατρικός συγγραφέας, δοκιμιογράφος, μελετητής της αρχαίας και της λαϊκής παράδοσης. Θα υποστήριζε κανείς ότι πρόκειται για εραστή του λόγου εν γένει. Και τυπικά ισχύει αυτό βέβαια, αφού ο ίδιος σπούδασε οδοντιατρική.

Σήμερα λοιπόν δεν ξαφνιάζει δηλώνοντας ότι «δεν μαθαίνουμε να αγαπάμε την ιστορία μας έτσι όπως την ανασχηματίζει η ψύχραιμη επιστήμη, αλλά ένα πλαστό είδωλό της, φτιασιδωμένο». Θεωρεί ίσως ότι η εθνική ανωριμότητα «δεν αντέχει τόση πραγματικότητα» (παραφράζοντας το γνωστό «θρήνο» της Μπλανς στο έργο του Τενεσί Ουίλλιαμς).

«Αυτοθεωρούμαστε περιούσιος, θεοπροστάτευτος λαός (είτε τους Ολύμπιους έχουμε στο νου μας είτε τον Ιησού) και είμαστε σίγουροι ότι η ελληνικότητα είναι ανώτερη από κάθε άλλη -ότητα. Κι αυτό ενώ ξέρουμε ότι καμία -ότητα δεν είναι εξαρχής και μέχρι τέλους αγαθή, σε κάθε της εκδήλωση. Επιπλέον, καμία δεν είναι οριστικά τελειωμένη, αλλά είναι κάτι το δυναμικό και διαρκώς εξελισσόμενος. Την ελληνικότητά μας δεν μας την παραχωρεί έτοιμη και πλήρη ο Παρθενώνας ή τα ομηρικά έπη. Αν είναι η παράδοσή μας πρέπει να την ανακτήσουμε. Και να τη διαμορφώσουμε».

Πάντως, από τη συγκεκριμένη ιδεοληψία με την οποία εμποτίζονται εξ απαλών ονύχων οι πολίτες αυτής της χώρας, προκύπτουν ένα σωρό κακοδαιμονίες της Πολιτικής και της Οικονομίας.

Ο Παντελής Μπουκάλας αναφέρεται ιμπρεσιονιστικά σε διάφορα πρόσωπα που διαχέουν αυτούς τους εκπαιδευτικά χοντροκομμένους μύθους όπως η Ελληνική Αγωγή και το υποστηρικτικό Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής.

Από την άλλη, υπογραμμίζει ότι η ελληνική φιλολογία εξακολουθεί να στηρίζεται ακόμη και σήμερα σε μη Έλληνες κριτικούς και μελετητές της αρχαίας και της λαϊκής παράδοσης για τον εμπλουτισμό των αρχείων της.

«Για να μεταφράσουμε οτιδήποτε από τα αρχαία στα νέα ελληνικά συνεχίζουμε να σκύβουμε στο κείμενο που παραδίδουν οι εκδόσεις της Λειψίας ή της Οξφόρδης», διευκρινίζει ο Παντελής Μπουκάλας. Ο δρόμος της ελληνογνωστικής φιλολογίας εξακολουθεί να περνάει από τον Ούλριχ Βιλλαμόβιτς, της λεξικογραφίας από το ζεύγος Λίντελ – Σκοτ και τα τελευταία χρόνια από τον Φράνκι Μοντανάρι, της λογοτεχνικής ιστορίας από τον Άλμπιν Λέσκυ. Και μεταξύ άλλων γνωστικών αντικειμένων, «η γνώση μας για τον νεοελληνικό πολιτισμό χρωστάει πολλά στους συγκαιρινούς μας Βάλτερ Πούχνερ και Γκυ Μισέλ Σωνιέ».

Τέλος, για την καταγραφή της λαϊκής παράδοσης και ποίησης «βασιλική οδός μας παραμένει το έργο του Γάλλου νεοελληνιστή Κλωντ Φωριέλ που πρώτος εξέδωσε ελληνικά δημοτικά τραγούδια στα 1824- 1825».

Ο Παντελής Μπουκάλας (και όχι μόνο) παραμένει θαυμαστής του δημοτικού τραγουδιού για τον βαθύτερο ουμανισμό του. Δεν ηθικολογεί, δεν σηκώνει το δάχτυλο.

«Όσο περισσότερο ταξιδεύεις στο πέλαγος του δημοτικού τραγουδιού τόσο περισσότερο υψώνεσαι σ΄ έναν κόσμο εξαιρετικά και παραδειγματικά ελευθερόγλωσσο και ελευθερόφρονα», εξηγεί ο συγγραφέας. «Ο λαϊκός άνθρωπος των χρόνων της Τουρκοκρατίας δεν χρειάζεται θεωρίες. Και δεν συνδέει καν με τη χριστιανική πίστη του το καθήκον του απέναντι στον ξένο, ούτε την υποχρέωσή του να είναι “φιλαλήθης και ειλικρινής” {…} Αυθόρμητα και φυσικά, έχει αποφασίσει πως τραγουδάει ό,τι βλέπει να συμβαίνει στο δικό του χωριό και ό,τι άκουσε πως συνέβη στο διπλανό ή παραδιπλανό. Δεν λογοκρίνει την πραγματικότητα, δεν κρατάει από αυτήν μόνο τις παραλλαγές βίων που βολεύονται σε κάποιο έτοιμο σχήμα, γιατί δεν διαθέτει τέτοιο σχήμα. Όσο δίκαιο -δηλαδή φυσικό- τού φαίνεται το να υμνήσει την παλικαριά των Αλβανών ή των Τούρκων στη μάχη, κι ας ήταν αντίπαλοί του, άλλο τόσο τίμιο -δηλαδή, και πάλι, φυσικό- τού φαίνεται το να ιστορήσει τον “αντεθνικό” έρωτα μιας Ελληνοπούλας για κάποιο Τούρκο, που συνταράζει την οικογένειά της και τον περίγυρό της».

Τέλος, η ανόθευτη αξία του λαϊκού πνεύματος δεν χρειάζεται να επαναλαμβάνει τη λέξη «πατρίδα» για επισημοποιήσει τον πατριωτισμό της. Ο Παντελής Μπουκάλας το αναφέρει και ως αντεπιχείρημα μπροστά στην προκατάληψη ότι τα κείμενα της Αριστεράς αποφεύγουν τη χρήση του όρου για ευνόητους λόγους.

Ο ποιητής θεωρεί ότι στο ζήτημα της ελληνικότητας μάς πήρε «άθελά του στο λαιμό του» ο Καβάφης. Σε έναν από τους στίχους του ποιήματος Επιτύμβιον Αντιόχου, βασιλέως Κομμαγηνής (1923), γράφει:

«Υπήρξεν έτι το άριστον εκείνο, Ελληνικός

ιδιότητα δεν έχ’ η ανθρωπότης τιμιοτέραν».

Και εξηγεί ο Παντελής Μπουκάλας: «Έχουμε φτάσει να αποδίδουμε αξία φυσικού νόμου ή νόμου της Ιστορίας σ΄αυτό το ιστορικό “πόρισμα”. Για να το πετύχουμε όμως αυτό παραβλέπουμε την καβαφική ειρωνεία, και εν τελεί το ίδιο το ποίημα στο σύνολό του και την πλοκή του».

Σε αυτό το ερεβώδες σήμερα, άγνωστο αν χωράει ελπίδα για την την πρόοδο που διεκδικεί η νέα γενιά. Ο Παντελής Μπουκάλας εμμένει στο ποίημα του σπουδαίου ποιητή Μανόλη Αναγνωστάκη, το ΥΓ: «Έλπιζες από απελπισία».

Και αυτό διότι «κρατάει», όπως καταλήγει, «από την ίδια ηθική μήτρα που γέννησε την προτροπή του Ηράκλειτου».

Δηλαδή, «Εάν μη έλπηται, ανέλπιστον ουκ εξευρήσει»…

Διαβάστε επίσης:

Βίκτωρ Καμχής: «Πώς μεταφέραμε ένα πιάνο σε βίλα της Κρήτης»

Βασίλης Σπηλιωτόπουλος: Τα πράγματα κρέμονταν από μια κλωστή

Νίκος Χαραλαμπίδης: «Η Greenpeace παρακινεί Corporate Money»