Από τον Νιάρχο στο ίδρυμα του Μπερνάρ Αρνό: Ένας Βαν Γκογκ – Δάνειο που θα αφήσει εποχή

Τον αγόρασε στην δεκαετία του 1970, όπως λέγεται για 2 με 3 εκατομμύρια δολάρια αλλά σήμερα αποτιμάται στα 200 με 300 εκατομμύρια. Και παρ΄ ότι πρόκειται για ένα από τα αριστουργήματα της παγκόσμιας τέχνης έχει «εξαφανιστεί» εδώ και 36 ολόκληρα χρόνια.

Η «Αυτοπροσωπογραφία με επίδεσμο στο αυτί και πίπα» του Βίνσεντ βαν Γκογκ είναι ένα μόνον από τα εμβληματικά έργα τέχνης της μυθικής συλλογής που δημιούργησε ο Σταύρος Νιάρχος, ένας από τους κορυφαίους συλλέκτες όλων των εποχών, πέραν των άλλων, συγκροτώντας ένα πολύτιμο και ολοκληρωμένο corpus που διατηρεί και εμπλουτίζει διαρκώς σήμερα ο γιος του Φίλιππος.

Η τελευταία φορά που ο πίνακας εμφανίστηκε δημοσίως ήταν το 1990 σε μια έκθεση στη Ζυρίχη. Έκτοτε όμως, δεν παρουσιάστηκε ποτέ ξανά, καθώς όλες οι αιτήσεις για δανεισμό απορρίπτονταν από την οικογένεια Νιάρχου. Έως τώρα.

Γιατί τον ερχόμενο μήνα από τις 9 Οκτωβρίου συγκεκριμένα, ο πίνακας που αποτυπώνει μια τραγική στιγμή της ζωής του μεγάλου ζωγράφου θα εκτεθεί στο Fondation Louis Vuitton στο Παρίσι, ένα δημιούργημα, ως γνωστόν, του δισεκατομμυριούχου και συλλέκτη Μπερνάρ Αρνό. Αφορμή, το αφιέρωμα στον πρωτοποριακό, γάλλο συλλέκτη και καλλιτέχνη Γκυστάβ Φαγιέτ (1865 – 1925), έναν από τους σημαντικότερους των αρχών του 20ού αιώνα για την μοντέρνα τέχνη, με έναν μεγάλο αριθμό σπουδαίων έργων τέχνης, που κάποτε ανήκαν στη συλλογή του.

Και αυτός ο δραματικός πίνακας του Βαν Γκογκ, ένας από τους 16 του δημιουργού, που είχε αποκτήσει ο Φαγιέτ, για να τον κρατήσει μάλιστα ως το θάνατό του, περιλαμβάνεται στην έκθεση. Τίτλος της, «Γκυστάβ Φαγιέτ, Συλλέκτης, Σχεδιαστής: Εικόνες Μοντέρνας Τέχνης».

Μια τρομερή πράξη

Η «Αυτοπροσωπογραφία με επίδεσμο αυτιού και πίπα» ζωγραφίστηκε στα μέσα Ιανουαρίου του 1889, τρεις εβδομάδες αφ΄ ότου ο Βαν Γκογκ είχε ακρωτηριάσει το αυτί του. Είναι εκπληκτικό έτσι, το γεγονός ότι επέλεξε αυτή τη στιγμή για να απεικονίσει τον εαυτό του, στρέφοντας μάλιστα το κεφάλι του για να τονίσει τον επίδεσμο πάνω από την επουλωμένη πληγή.

Μόνον εικασίες ωστόσο, μπορούν να γίνουν σήμερα για το κίνητρό του, αν και, όπως σημειώνουν οι μελετητές του μπορεί να αντιπροσώπευε μια προσπάθεια να αποδεχτεί την τρομερή πράξη αυτοτραυματισμού του.

Ταυτόχρονα πάντως, ζωγράφισε ακόμη μια αυτοπροσωπογραφία με το δεμένο αυτί του, η οποία βρίσκεται τώρα στην Πινακοθήκη Courtauld του Λονδίνου. Αυτό που είναι εντυπωσιακό καλλιτεχνικά, στον πίνακα της συλλογής Νιάρχου ωστόσο, είναι η εναλλαγή του χρώματος στο φόντο, που από κόκκινο γίνεται πορτοκαλί και έρχεται σε αντίθεση με το βαθύ πράσινο σακάκι του καλλιτέχνη (συμπληρωματικά χρώματα, όπως επισημαίνεται, που αντανακλώνται το ένα στο άλλο).

Οι αλλεπάλληλοι ιδιοκτήτες

Απρόσμενη προσθήκη εξάλλου, είναι η πίπα, παρ΄ότι αγαπημένη συνήθεια του καλλιτέχνη, την οποία ο ίδιος είχε περιγράψει ως κάτι που του προσέφερε παρηγοριά.
Ενδιαφέρον είναι επίσης ότι ο Βαν Γκογκ ζωγράφισε την αυτοπροσωπογραφία μόλις ένα μήνα αφ’ ότου είχε επισκεφθεί το Μουσείο Φαμπρ στο Μονπελιέ με τον συνάδελφό του Πολ Γκωγκέν, ο οποίος τότε διέμενε μαζί του στο Κίτρινο Σπίτι στην κοντινή Αρλ.

Στο μουσείο μάλιστα, θαύμασε ιδιαίτερα τους πίνακες του Γκυστάβ Κουρμπέ, οι οποίοι περιλάμβαναν μια αυτοπροσωπογραφία του καλλιτέχνη να καπνίζει πίπα. Αν και το στυλ των δύο ζωγράφων δεν θα μπορούσε όμως, παρά να είναι διαφορετικό, θεωρείται πιθανό ότι ο Βαν Γκογκ εμπνεύστηκε εν μέρει από το μοτίβο του Κουρμπέ.

Ο Βαν Γκογκ φαίνεται πάντως, ότι άφησε την αυτοπροσωπογραφία του στην Αρλ όταν μετακόμισε στο άσυλο στο Σεν-Ρεμί-ντε-Προβάνς, τον Μάιο του 1889. Μερικά χρόνια αργότερα, το 1896 ο πίνακας αγοράστηκε από τον καλλιτέχνη Εμίλ Σουφένεκερ, ο οποίος και τον πούλησε το 1902 στον Φαγιέτ για 3.000 γαλλικά φράγκα (τότε 580 δολάρια).

Και όπως είχε γράψει ο Σουφένκερ στον Φαγιέτ λίγο πριν από την πώληση, σε μια αδημοσίευτη επιστολή: «Έχω την ατυχία -λόγω μιας προσωρινής ανάγκης για χρήματα- να αποχωριστώ αυτό το έργο το οποίο, εκτός από την καλλιτεχνική του ομορφιά, μου θύμιζε περισσότερο τον καημένο τον Βαν Γκογκ, τον οποίο γνώριζα προσωπικά».

Μια περιπέτεια με καλό τέλος

Μετά τον θάνατο του Φαγιέτ ο πίνακας πήγε στον έμπορο τέχνης του Παρισιού Πωλ Ρόζενμπεργκ, ο οποίος τον Μάρτιο του 1939, παραμονές του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου τον δάνεισε για μια έκθεση στην Γιουγκοσλαβία – στο Μουσείο Πρίγκιπα Παύλου στο Βελιγράδι. Η συνέχεια ήταν χειρότερη, καθώς το 1941 οι Ναζί κατέσχεσαν την αυτοπροσωπογραφία από τη συλλογή του Ρόζενμπεργκ για να αποκτηθεί από τον Γκέρινγκ και να μεταφερθεί λαθραία στην Ελβετία σε μια διπλωματική τσάντα.

Εν τέλει ο πίνακας του Βαν Γκογκ ανακτήθηκε στη Ζυρίχη το 1945 και τρία χρόνια αργότερα επιστράφηκε στον Ρόζενμπεργκ από τον οποίο αγοράστηκε από ένα διαφημιστικό στέλεχος της Νέας Υόρκης, τον Άλμπερτ Λάσκερ και το 1949 πέρασε στον ιδιοκτήτη χαλυβουργικής εταιρείας του Σικάγο, Λι Μπλοκ. Ώσπου, στα μέσα της δεκαετίας του 1970 έφθασε η σειρά του Σταύρου Νιάρχου για να αποτελεί έκτοτε το έργο ένα από τα σημαντικότερα της μνημειώδους –αν και όχι εξ ολοκλήρου γνωστής- συλλογής του.

Στην έκθεση του Ιδρύματος Louis Vuitton, η αυτοπροσωπογραφία του Βαν Γκογκ θα παρουσιαστεί μαζί με μια μεταγενέστερη αυτοπροσωπογραφία του φίλου του Γκωγκέν. Στη συνέχεια όμως, μετά το πέρας της, τον Μάρτιο του 2027 εικάζεται ότι θα «εξαφανιστεί» και πάλι. Και όπως είναι ακραία πολύτιμη, οι ειδήμονες λένε, ότι δεν είναι από τα έργα που κρεμιούνται στον τοίχο αλλά αποθηκεύονται κάπου, με τις υψηλότερες συνθήκες προστασία και φύλαξης…

Διαβάστε επίσης:

Πώς ήταν το πλοίο του Οδυσσέα; Ένα μικρό θραύσμα από αγγείο αποκαλύπτει 

Κόσμηση και Κόσμημα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Πατρών

Το Διδασκαλείο του Μεγάλου Αλεξάνδρου – Εδώ που έμαθε πώς θα κατακτήσει τον κόσμο