Κόσμηση και Κόσμημα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Πατρών

Σύμβολα κύρους, εξουσίας, δύναμης αλλά και θρησκευτικής πίστης και κοινωνικής προβολής τα στολίδια των ανθρώπων δείχνουν στη διαχρονία τους πώς η ομορφιά μπορεί να εμπεριέχει πλήθος εννοιών και να εκφράζει αξίες, συναισθήματα ή προσωπικές ιστορίες.

Το mononews κάλεσε διευθυντές, επιμελητές και προϊσταμένους Μουσείων και Εφορειών Αρχαιοτήτων της χώρας να γνωρίσουν στο κοινό εκθέματα των συλλογών τους, που μιλούν για την κόσμηση των ανθρώπων και το κόσμημα από την αρχή της Προϊστορίας και της Ιστορίας στον ελλαδικό χώρο έως και τα νεώτερα χρόνια.

Βασικός στόχος, να αναδειχθεί αυτή η ιδιαίτερη καλλιτεχνική δημιουργία και ο πλούτος των ελληνικών μουσείων.

Ακολουθούν τα κείμενα της αρχαιολόγου δρος Αναστασίας Κουμούσης επ. διευθύντριας Εφορείας Αρχαιοτήτων Αχαΐας

Η εικόνα της οικονομικής ευρωστίας της αρχαίας Πάτρας

Τα κοσμήματα του Αρχαιολογικού Μουσείου Πατρών σε χρυσό, ασήμι και πολύτιμους λίθους, πολύτιμα όπως όλα τα αρχαιολογικά ευρήματα, λαμπερά ακόμη και τη στιγμή που εμφανίστηκαν από το χώμα, όμορφα και ελκυστικά, σπάνια ή του συρμού ανασυνθέτουν πτυχές της καθημερινότητας των αρχαίων Αχαιών.

Προσφέρουν την εικόνα της οικονομικής ευρωστίας, της επίδειξης και του κύρους των ανώτερων κοινωνικών στρωμάτων, αλλά και της πολιτισμικής ανάπτυξης που γνώρισε η πόλη της Πάτρας και ευρύτερα η Δυτική Αχαΐα. Μαρτυρούν την καλαισθησία και το εκλεπτυσμένο γούστο ανδρών και γυναικών, τις θρησκευτικές δοξασίες και ταφικές συνήθειές τους, ενώ δίνουν πολύτιμες πληροφορίες ακόμη και για το εμπόριο και τους θαλάσσιους δρόμους, στο σταυροδρόμι των οποίων βρισκόταν η περιοχή.

Τα κοσμήματα προέρχονται από τις περιόδους ακμής του τόπου: τη Μυκηναϊκή (τέλη 15ου-περίπου δεύτερο μισό 11ου αιώνα π.Χ.), τα Ελληνιστικά χρόνια (3ος-1ος αιώνας π.Χ.) και τη Ρωμαϊκή περίοδο (τέλη 1ου αιώνα π.Χ.-αρχές 4ου αιώνα μ.Χ.).

Τα κοσμήματα του Μουσείου είναι κυρίως κτερίσματα, δηλαδή ταφικά ευρήματα. Διακρίνονται σε δυο κατηγορίες. Τα στέρεα και εξεζητημένα κοσμήματα ήταν κοσμικά, προορισμένα δηλαδή να φοριούνται στην επίγεια ζωή. Ορισμένα από αυτά είναι απλά δημιουργήματα και η αξία τους προσδιοριζόταν μόνο από το υλικό κατασκευής τους. Άλλα όμως, είναι βαρύτιμα δείγματα της μικροτεχνίας, με συνδυασμό διαφορετικών τεχνικών κατασκευής και με μεγάλη καλλιτεχνική αξία.

Στον αντίποδα βρισκόταν μία παράλληλη κοσμηματική τέχνη ειδικού προορισμού. Αφορούσε στην κατασκευή νεκρικών κοσμημάτων από πολύ λεπτά χρυσά ελάσματα χαμηλού βάρους, που στόλιζαν και συνόδευαν τους νεκρούς στον Κάτω κόσμο. Η θεματολογία της διακόσμησής τους σχετιζόταν συνήθως με εσχατολογικές αντιλήψεις. Ήταν ιδιαίτερα εύθραυστα, αλλά το πολύτιμο υλικό τους ήταν κατάλληλο για να επιδείξει το κύρος και τον πλούτο της οικογένειας των ενταφιασμένων.

Στα ελληνιστικά χρόνια η Πάτρα γνωρίζει πληθυσμιακή, οικονομική και πολιτιστική άνθηση, μέσα σε ένα ευρύτερο πλαίσιο πολιτικών συσχετισμών και πολέμων που ταλανίζουν τον ελληνιστικό κόσμο. Το Βόρειο νεκροταφείο της πόλης φιλοξενεί μερικούς πλούσιους τάφους, στα κτερίσματά των οποίων περιλαμβάνονται χρυσά αντικείμενα εξαιρετικής τέχνης, που αποτυπώνουν σαφώς την κοινωνική και οικονομική διαστρωμάτωση των κατοίκων και αντανακλούν την πληθωρική αισθητική της εποχής.

Σχεδόν ολόκληρο τον 3ο αιώνα π.Χ. αυξάνονται σε εντυπωσιακό αριθμό τα χρυσά ταφικά αντικείμενα στην Πάτρα και τη Δύμη (Δυτική Αχαΐα), γεγονός που μπορεί να συνδεθεί με τη μακεδονική παρουσία στην περιοχή και με τον χρυσό που έφτασε στον ελλαδικό χώρο μετά από την εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

Μετά την ανακήρυξη της Πάτρας σε ρωμαϊκή αποικία από τον Οκταβιανό Αύγουστο (14 π.Χ.) ανοίγει το λαμπρότερο κεφάλαιο για την πόλη που μεταβλήθηκε σύντομα σε ένα κοσμοπολίτικο και πολυεθνικό κέντρο της εποχής και μία από τις σπουδαιότερες πόλεις της Μεσογείου. Στην Πάτρα συγκεντρώθηκε μέσω του εμπορίου σημαντικός πλούτος, μέρος του οποίου ξοδευόταν για επίδειξη και ξενόφερτα προϊόντα, που φάνταζαν εξωτικά στην τοπική αγορά.

Η διάθεση της επίδειξης φανερώνεται με κάθε πρόσφορο μέσο, από τη χορηγία δημόσιων θεαμάτων, έως την πολυτέλεια των οικιών και την απόκτηση σπάνιων καλλιτεχνημάτων ή περίτεχνων κοσμημάτων. Η επίδειξη επεκτείνεται ακόμη και στην τοποθέτηση εξαιρετικών κοσμημάτων επίγειας ζωής ως κτερίσματα στις ταφές, τα οποία ήταν κατάλληλα να προβάλουν τον πλούτο και τη δύναμη της οικογένειας.

Ο στολισμός με κοσμήματα υπήρξε αγαπημένη συνήθεια της καθημερινής ζωής στα μυκηναϊκά χρόνια, αν κρίνουμε από την πληθώρα χαντρών και πλακιδίων που ήρθαν στο φως στα νεκροταφεία της Βούντενης, των Πορτών, της Μιτόπολης και που παρέπεμπαν όχι μόνο σε ανεκτίμητο πλούτο, αλλά και στο εύρος των επαφών που είχε αναπτύξει η Αχαΐα με την κεντρική και ανατολική Μεσόγειο, απ’ όπου εισάγονταν πρώτες ύλες, όπως γυαλί, χρυσός, ασήμι και ημιπολύτιμοι λίθοι.

Νεκρικά στεφάνια και διακοσμητικά ενδυμασιών

Κατά την ελληνιστική εποχή εμφανίζονται και διαδίδονται τα νεκρικά στεφάνια, συνήθως χρυσά, αλλά και μερικά με πήλινα άνθη και καρπούς, που διασώζουν εντυπωσιακούς χρωματισμούς. Ανήκουν σε μία ξεχωριστή κατηγορία ταφικών κοσμημάτων με ιδιαίτερο συμβολικό και εσχατολογικό περιεχόμενο.

Κατασκευάζονταν για να στεφανώσουν τον νεκρό και χρησιμοποιούνταν ως εμβλήματα της αρετής του και σύμβολο της νίκης της ζωής έναντι του θανάτου. Στους άνδρες τοποθετούσαν στεφάνια δρυός, ένα ιερό δέντρο με χθόνια χαρακτηριστικά, ενώ στις γυναίκες πιο συνηθισμένα ήταν τα στεφάνια μυρσίνης.

Καρποί μυρτιάς και άνθη

Νεκρικό στεφάνι νεαρής γυναίκας από πήλινους καρπούς μυρτιάς και άνθη τριών διαφορετικών ειδών. Εντυπωσιάζει η χρωματική πανδαισία απαλών και ζωηρών τόνων, καθώς και η επιχρύσωση. Πάτρα, τέλη του 4ου-αρχές του 3ου αιώνα π.Χ.

Στεφάνι από φύλλα δρυός

Χρυσό νεκρικό ανδρικό στεφάνι από φύλλα δρυός, που έχουν στερεωθεί σε υποδοχές επάνω στο λεπτό κυλινδρικό στέλεχος της ανοιχτής στεφάνης. Πάτρα, αρχές του 2ου αι. π.Χ.

Η πλούσια γυναίκα της Ελληνιστικής εποχής

Περίτεχνα νεκρικά κοσμήματα από πλούσια κτερισμένη γυναικεία ταφή των ελληνιστικών χρόνων (150-125 π.Χ.) στο Βόρειο νεκροταφείο της Πάτρας. Αριστερά στην εικόνα, χρυσό νεκρικό επιστήθιο κόσμημα. Από το κεντρικό κυκλικό έλασμα ξεκινούν σε χιαστί διάταξη λεπτές ταινίες που απολήγουν σε μικρότερα κυκλικά ελάσματα.

Στο κεντρικό εικονίζεται ο Ηρακλής με τη Λερναία Ύδρα, στα μικρότερα κεφαλή Μέδουσας. Δεξιά στην εικόνα, χρυσή νεκρική επιστήθια ταινία, στο μεσαίο τμήμα της οποίας εικονίζεται όρθια νεαρή ανδρική μορφή με χλαμύδα και πέτασο, πιθανότατα ο ψυχοπομπός Ερμής.

Οι χρυσοί καρποί της ροδιάς

Χρυσά ελάσματα σε μορφή καρπού ροδιάς με μίσχο και χρυσοκλωστές, υπολείμματα διακόσμησης πολυτελούς ενδύματος. Αυτού του είδους η διακόσμηση απηχεί την ευρωστία της αστικής τάξης των Πατρών κατά την Ελληνιστική περίοδο, 3ος-2ος αιώνας π.Χ.

Με μαργαριτάρια και σμαράγδια

Χρυσή περόνη που η κεφαλή της απολήγει σε κρατήρα διακοσμημένο με μαργαριτάρια και σμαράγδια. Το άλλο άκρο της είναι αιχμηρό για να βυθίζεται στο ύφασμα. Οι περόνες ήταν πολυτελή αντικείμενα από χρυσό ή ασήμι που συγκρατούσαν τα ενδύματα, επιδεικνύοντας το κύρος των κατόχων τους. Πάτρα, Ελληνιστική περίοδος.

Διαδήματα, περιδέραια, περίαπτα

Τα διαδήματα ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένα στην ανατολική Μεσόγειο και τα μικρασιατικά παράλια, ως διακριτικά δύναμης και εξουσίας. Στην Αχαΐα ήταν γνωστά ήδη από τη μυκηναϊκή περίοδο (15ος αιώνας π.Χ. και μετά), ενώ, κατ’ εξοχήν στα ελληνιστικά χρόνια, συνόδευαν τους νεκρούς.

Όπως τα τρία ταινιωτά διαδήματα από χρυσά ελάσματα των ελληνιστικών χρόνων. Το τέταρτο της Μυκηναϊκής περιόδου, συγκροτείται από επάλληλα πλούσια διακοσμημένα χρυσά πλακίδια. Το συνολικό μήκος του επαρκούσε για να κοσμήσει τον λαιμό ή το μέτωπο.

Το πρώτο διάδημα έχει αμυδρή κορύφωση στο κέντρο της ταινίας. Στα άκρα τα διαδήματα είχαν διαμπερείς οπές ή κρίκους για τη στερέωση γύρω από το κεφάλι, ή τη δυνατότητα να επιρραφθούν σε δέρμα. Τα ακόσμητα δείγματα εξαίρουν τη λάμψη του χρυσού, ενώ το τρίτο φέρει διάκοσμο από σφυρήλατα μοτίβα που παραπέμπουν στην αέναη αναγέννηση της φύσης και της ζωής και ως ενταγμένο στον εσχατολογικό κύκλο χρησιμοποιήθηκε για το στόλισμα πλούσιου νεκρού.

Το διάδημα της Νίκης

Χρυσό νεκρικό διάδημα από γυναικεία ταφή στο Βόρειο νεκροταφείο της Πάτρας, ελληνιστικών χρόνων (150-125 π.Χ.). Κοσμείται με έκτυπα φυτικά μοτίβα, βλαστόσπειρα και άνθη. Στο κέντρο φέρει παράσταση Νίκης με μακρύ ένδυμα, η οποία ετοιμάζεται να σκοτώσει ταύρο (ταυροκτόνος), σε χώρο που ορίζεται από δύο κίονες.

Τα βαρύτιμα κοσμήματα

Τα περιδέραια ήταν βαρύτιμα κοσμήματα που αντανακλούσαν τον πλούτο και την κοινωνική τάξη των κατόχων τους. Ένα από αυτά, είναι το περιδέραιο με χρυσές χάντρες σε σχήμα άνθους παπύρου (από τη Βούντενη, 15ος-14ος αιώνας π.Χ.). Στόλιζαν τον λαιμό ή στερεώνονταν στο ένδυμα επάνω από το στήθος με τη βοήθεια πορπών.

Σε ορισμένα υπήρχαν αναρτημένα περίαπτα με ποικίλη θεματολογία και συνδυασμό διαφορετικών τεχνικών κατασκευής, με τη χρήση πολύτιμων λίθων ή γυαλιού. Μεταξύ άλλων αγαπητών μοτίβων ήταν το αστεροειδές, η αχιβάδα, η λεοντοπροτομή, οι κρεμαστοί θύσανοι (φούντες), ενώ τα μικρογραφικά αγγεία ίσως αναπαριστούσαν σκεύη σχετιζόμενα με τελετουργίες.

Ανάμεσά τους το χρυσό περιδέραιο με πηνιόσχημες ψήφους και κεφαλές λύγκα στα άκρα, εξαιρετικό δείγμα της κοσμηματικής τέχνης. Πρόκειται για περίτεχνη αλυσίδα, με μικρογραφικά κεφάλια ζώων στα άκρα, που αντιπαρατίθενται όταν το κόσμημα είναι φορεμένο, υποδηλώνοντας συμβολικά τον αγώνα, τη νίκη και τη δύναμη (Πάτρα, Νότιο νεκροταφείο, τέλη 2ου-αρχές 1ου αιώνα π.Χ.).

Αλλά και το χρυσό, νεκρικό περιδέραιο από γυναικεία ταφή στο Βόρειο νεκροταφείο της Πάτρας. Αποτελείται από ένα τοξωτό στενό έλασμα, στο οποίο είναι προσαρτημένοι εφτά δίσκοι. Ο μεγαλύτερος φέρει κεφαλή Μέδουσας, με αποτροπαϊκή χρήση, οι υπόλοιποι, γυναικείες κεφαλές σε κατατομή, που απηχούν τη δημοτικότητα που γνώρισαν οι απεικονίσεις των βασιλισσών της Αιγύπτου σε νομίσματα των ελληνιστικών χρόνων ( 150-125 π.Χ.).

Το χρυσό περίτεχνο περίαπτο απεικονίζει ανάγλυφη μία αποτροπαϊκή κεφαλή Μέδουσας από όπου είναι αναρτημένη η Νίκη, οποία εφορμά με τα φτερά της σε πλήρη έκταση, συμβολίζοντας την ακατανίκητη γυναικεία ομορφιά (Πάτρα, Ελληνιστική περίοδος).

Τα περίαπτα λειτουργούσαν και ως φυλακτά, όπως ένα ολόγλυφο πουλί από την Πάτρα, σκαλισμένο σε εξωτικό υλικό (ήλεκτρο), στο οποίο αποδίδονταν μαγικές ιδιότητες ήδη από τα προϊστορικά χρόνια. Στους μυκηναϊκούς τάφους απαντούν εξαιρετικά δείγματα χρυσών περιδεραίων, αλλά και εξίσου πολύτιμων από γυάλινα πανάκριβα πλακίδια, σε μία μεγάλη ποικιλία σχημάτων και διακοσμητικών θεμάτων που εισάγονταν στην Αχαΐα από την Ανατολία είτε σαν έτοιμα προϊόντα, είτε σαν πρώτη ύλη.

Τα ανασκαφικά δεδομένα φανερώνουν ότι στις γυναικείες κοσμηματοθήκες διατηρούνταν τα ακέραια πλακίδια διαλυμένων περιδεραίων και αναπροσαρμόζονταν σε διαδήματα χωρίς να μειώνουν το διακοσμητικό κάλλος. Στους ελληνιστικούς χρόνους συνηθισμένα είναι επίσης τα νεκρικά κοσμήματα με πολλά θέματα να ανακαλούν τις εσχατολογικές αντιλήψεις της περιόδου.

Τα βραχιόλια

Στα παραδείγματα του Μουσείου είναι εμφανείς οι επιρροές από την Ανατολή, είτε πρόκειται για τα σπειρωτά βραχιόλια με μορφή περιελισσόμενου φιδιού, είτε τα βραχιόλια με πέρατα διαμορφωμένα ως κεφαλές ζώων. Η πρώτη κατηγορία απαντά πολύ συχνά σε τάφους, λόγω της χθόνιας φύσης του ερπετού.

Συνήθως τα φορούσαν κατά ζεύγη και στα δύο χέρια, είτε ως περιβραχιόνια, είτε ως περικάρπια. Το συγκεκριμένο ασημένιο βραχιόλι έχει τη μορφή ελισσόμενου φιδιού και επίχρυσα άκρα. Η φυσιοκρατική απόδοση του ζώου με έκτυπες και στικτές φολίδες, ο σιγμοειδής ελιγμός στο πρόσθιο σώμα και η ανόρθωση της κεφαλής του αντανακλούν εξέλιξη του τύπου των πολύσπειρων ψελίων.

Στη δεύτερη κατηγορία υπάγεται το χρυσό βραχιόλι με κεφαλή κριού στην απόληξή του. Τα βραχιόλια με πέρατα συμμετρικά διαμορφωμένα ως κεφάλια κριαριών, λεόντων ή αιγοειδών, σύμβολα ανυπότακτης δύναμης, σχετίζονται με την περσική κοσμηματοτεχνία, ενώ ταυτόχρονα αποτελούν εξαιρετικά δείγματα μικροτεχνίας ( Ελληνιστικοί χρόνοι).

Είναι άγνωστο όμως, εάν πρόκειται για εισαγόμενα αντικείμενα ή αποτελούν προϊόντα της τοπικής κοσμηματικής τέχνης.

Εξαιρετικό όμως είναι και το χρυσό σωληνωτό βραχιόλι από την Πάτρα της Ελληνιστικής εποχής, κατασκευασμένο από χοντρό έλασμα με σπάνιες ολόγλυφες κεφαλές Έρωτα στα άκρα, ως συμβολική απεικόνιση της ερωτικής σχέσης.

Τα δακτυλίδια

Το χρυσό δακτυλίδι από την πλούσια κτερισμένη γυναικεία ταφή στο Βόρειο νεκροταφείο της Πάτρας αποτελεί ένα μοναδικό αντικείμενο, σπάνιο και πολύτιμο απόκτημα μεγάλης καλλιτεχνικής αξίας, που συνόδευε μία γυναίκα στην επίγεια ζωή της αλλά και στην μετά θάνατον, μαζί με άλλα εντυπωσιακά νεκρικά κοσμήματα.

Μέσα στην υψηλή ελλειψοειδή σφενδόνη του που περιβάλλεται από κουκκίδες, χρυσά διάχωρα σχηματίζουν τέσσερα φύλλα κισσού με γαλαζοπράσινη ένθεση σμάλτου, πτηνό και χρυσά κλαδιά. Όλη η σφενδόνη καλύπτεται από κυρτό διάφανο κρύσταλλο ενώ ο κρίκος έχει τη μορφή Ηράκλειου άμματος (κόμπου), στην εξωτερική πλευρά του οποίου μια θήκη συγκρατεί μεγάλο ρουμπίνι. Το δαχτυλίδι είναι εισηγμένο και χρονολογείται περί το 150-125 π.Χ.

Πολύτιμα στολίδια, τα χρυσά δακτυλίδια εξέφραζαν τις προτιμήσεις των κατόχων τους περισσότερο από άλλα κοσμήματα, γι αυτό τον λόγο δεν υπάκουαν αυστηρά στον συρμό της εποχής τους, ώστε υπήρχε ταυτόχρονα πληθώρα διαφορετικών ειδών, υλικών, τεχνικών και σχεδίων, χωρίς κάποια από αυτά να θεωρούνται ξεπερασμένα. Τα χρυσά δακτυλίδια, γνωστά από τα μυκηναϊκά χρόνια, εμφανίζονται συχνότερα στην Αχαΐα από τον 3ο και το πρώτο μισό του 2ου αιώνα π.Χ., ως αποτέλεσμα της οικονομικής ευρωστίας που γνωρίζει η περιοχή.

Τα πιο απλά και φθηνότερα στην απόκτησή τους ήταν οι κρίκοι με μικρό βάρος χρυσού και με διευρυμένη σφενδόνη, που συνήθως παρέμενε ακόσμητη ή έφερε απλά χαραγμένα μοτίβα. Υπάρχουν ωστόσο και βαρύτιμα δείγματα της κοσμηματικής, που φέρουν έκγλυφες παραστάσεις σε ημιπολύτιμους λίθους.

Η δυσκολία στην κατεργασία των λίθων αύξανε την αξία αυτών των κοσμημάτων. Στο πλούσιο θεματολόγιο των εκγλύφων σφραγιδόλιθων περιλαμβάνονται θεότητες ή θεοποιημένες έννοιες (Τύχη, Νίκη), μυθικά πλάσματα (Τρίτων), πορτραίτα ως και ζώα, τους αποδίδονταν δε υπερφυσικές ή μαγικές δυνάμεις που εξασφάλιζαν προστασία από το κακό και τον φθόνο.

Χρυσά διάλιθα δακτυλίδια με ημιπολύτιμους λίθους και έκγλυφες παραστάσεις (σφραγιδόλιθοι), δηλαδή με πρόσθετα εισηγμένα υλικά και εργασία που αύξαιναν σημαντικά το κόστος απόκτησής τους. Τα θέματά τους είχαν συμβολικό έως και ταλισμανικό νόημα για τους ιδιοκτήτες τους, που δεν τα αποχωρίστηκαν ούτε νεκροί.

Διακρίνονται για την καλλιτεχνική τους αξία η απεικόνιση Ερωτιδέα ή Νίκης που κρατά στεφάνι, η αιγυπτιακή θεά Ίσις που κρατά πηδάλιο με το αριστερό χέρι και κλαδί φοίνικα με το δεξιό (23β) και ο ετρουσκικός σφραγιδόλιθος με παράσταση γυμνού γενειοφόρου πολεμιστή με κράνος και ξίφος, ο οποίος στηρίζεται στο δόρυ και στρέφει προς το έδαφος, όπου εικονίζεται κεφαλή με ανοιχτό το στόμα (Πάτρα, τέλη 2ου αιώνα π.Χ.-1ος αιώνας μ.Χ.)

Εκτός από τα δακτυλίδια που φοριούνταν εν ζωή, τους νεκρούς συνόδευαν και άλλα που κατασκευάζονταν ειδικά για τον σκοπό αυτό, συνήθως από πολύ λεπτά χρυσά ελάσματα, με πολύ μικρότερο κόστος υλικού και εργασίας. Αναπτύχθηκε έτσι μία διαφορετική τυπολογία προσαρμοσμένη στις ταφικές δοξασίες.

Ορισμένα από αυτά, ωστόσο, μιμούνταν πειστικά τα κοσμήματα ζωής και έφεραν πολύτιμους λίθους. Άλλα ήταν υπερβολικά ευμεγέθη με ιδιαίτερα μεγάλη ελλειψοειδή σφενδόνη, που άφηναν την εντύπωση ότι ήταν ακριβά κοσμήματα ζωής. Ο πιο διαδεδομένος τύπος νεκρικού δακτυλιδιού είχε τη μορφή ελισσόμενου φιδιού, ένα ερπετό με χθόνια χαρακτηριστικά και συνδεδεμένο με τις μεταθανάτιες δοξασίες.

Τα σκουλαρίκια

Μικρά και περίτεχνα στολίδια της γυναικείας ομορφιάς τα ενώτια, ορισμένα μάλιστα λαμπρά δείγματα μικροτεχνίας, ήταν εξαρτήματα που δεν έλειπαν από τις πλούσιες κοσμηματοθήκες. Μερικά είναι πραγματικά έργα τέχνης, καθώς συνδυάζουν διάφορες τεχνικές κατεργασίας του χρυσού, με ή χωρίς πολύτιμους λίθους. Όπως το ζεύγος βαρύτιμων χρυσών ενωτίων με τη μορφή περιστερών που πατούν σε πλίνθο, πιθανότατα τοπικού εργαστηρίου της Πάτρας (τέλη 2ου – αρχές 1ου αιώνα π.Χ).

Στα κοσμικά ενώτια εντυπωσιάζουν μερικά βαρύτιμα δείγματα, που ανάλογα με το μέγεθος, την τέχνη και τη χρήση πολύτιμων λίθων απευθύνονταν σε ιδιαίτερα πλούσιες αστές. Οι αρχικά απλές φόρμες των συρμάτινων κρίκων σταδιακά εμπλουτίστηκαν με αναρτημένες μορφές και πλουμιστές κρεμάμενες αλυσίδες.

Μεταγενέστερα θεωρούνται τα ενώτια που συνδυάζουν συρματοτεχνική με χάντρες από υαλόμαζα, ενώ η χρήση μαργαριταριών θεωρείται σπάνια μέχρι τον 2ο αι. π.Χ. Ανάμεσά τους το ογκώδες πυραμιδοειδές χρυσό ενώτιο, που εξαρτάται από πολύφυλλο σφυρήλατο ρόδακα από την Πάτρα της Ελληνιστής περοόδου. Είναι κατάκοσμο με σφαιρίδια κατά την τεχνική της κοκκίδωσης και περιτυλιγμένα με πυκνές σειρές σύρματος (τεχνική συρματερής).

Για τα διάλιθα χρησιμοποιούσαν ημιπολύτιμους λίθους κυρίως εισηγμένους από την Ανατολή, όπως αμέθυστο, lapis lazuli αλλά και ορεία κρύσταλλο. Ο γρανάτης στα ευρήματα από την Πάτρα συναγωνίζεται το ρουμπίνι. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει το χρυσό ενώτιο πολύφυλλου σφυρήλατου ρόδακα με εξαρτώμενες αλυσίδες, γυάλινα ενθέματα και μαργαριταρένιες χάντρες, κατά τον συρμό της εποχής ( Πάτρα, Ρωμαϊκή περίοδος). Όπως και διάλιθο χρυσό ενώτιο με πλουμιστές κρεμαστές αλυσίδες και μαργαριτάρια, καθώς και έναν εντυπωσιακό γρανάτη στο κέντρο, της ίδιας εποχής.

*Το κείμενο βασίζεται στον επιστημονικό κατάλογο: Α. Κουμούση, «Το Αρχαιολογικό Μουσείο Πατρών», έκδοση Lamda Development, Αθήνα 2025 και στον σύντομο κατάλογο της περιοδικής έκθεσης «Τα μυστικά του Θησαυροφυλακίου, Αρχαιολογικό Μουσείο Πατρών», 11ος 2023-3ος 2024, Πάτρα 2023 (κείμενα Α. Κουμούση, Ι. Μόσχος, Ε. Παρτίδα).

**Το copyright των φωτογραφιών ανήκει στο Υπουργείο Πολιτισμού – Εφορεία Αρχαιοτήτων Αχαΐας.

Βιογραφικό

Η αρχαιολόγος – βυζαντινολόγος Αναστασία Κουμούση είναι πτυχιούχος του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, κάτοχος μεταπτυχιακού διπλώματος και διδακτορικής διατριβής από το Πανεπιστήμιο Paris I, Panthéon-Sorbonne, με ειδίκευση στη Βυζαντινή ζωγραφική.

Υπηρέτησε ως μόνιμη υπάλληλος στο Υπουργείο Πολιτισμού, από το 1991 έως και το 2025. Διευθύντρια της 6ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων από το 2006 με περιοχή ευθύνης την Αχαΐα και Ηλεία και από το 2014 της ενιαίας Εφορείας Αρχαιοτήτων Αχαΐας. Από το 2001 έως το 2007 δίδαξε Βυζαντινή Αρχαιολογία και Τέχνη ως Εντεταλμένη Λέκτορας στο Τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Πατρών.

Διευθύνει τις συστηματικές ανασκαφές στην αρχαία Αίγειρα και στην αρχαία Τριταία Αχαΐας. Υπό τη διεύθυνση και συντονισμό της υλοποιήθηκαν 44 έργα αναστήλωσης, συντήρησης και ανάδειξης αρχαιολογικών χώρων και μνημείων, βυζαντινών ναών και μονών, μεσαιωνικών κάστρων στην Αχαΐα, την Ηλεία, την Αιτωλοακαρνανία και τη Ζάκυνθο, καθώς και τρία μουσειακά έργα (μόνιμη έκθεση Βυζαντινών Αρχαιοτήτων στο Αρχαιολογικό Μουσείο Πύργου, Μουσείο στο Κάστρο Χλεμούτσι και η επέκταση της μόνιμης έκθεσης στο Αρχαιολογικό Μουσείο Αιγίου).

Διαβάστε επίσης:

Κόσμηση και Κόσμημα στο Μουσείο Αργυροτεχνίας

Η κόσμηση και το κόσμημα στο Μουσείο Μπενάκη

Η κόσμηση και το κόσμημα στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης