Η Ιλιάδα του Ομήρου μέσα σε αιγυπτιακή μούμια – Μια ανακάλυψη που γεφυρώνει πολιτισμούς

Απρόσμενη και συναρπαστική. Μόνον έτσι περιγράφεται η ανακάλυψη παπύρου με κείμενο της Ιλιάδας, τοποθετημένο και καλά φυλαγμένο επί αιώνες σε μία μούμια, που ανασκάφηκε στην αρχαία Οξύρυγχο περί τα 200 χιλιόμετρα νότια του Καΐρου. Πρόκειται συγκεκριμένα, για ένα απόσπασμα από τη Ραψωδία Β΄ της Ιλιάδας, που περιλαμβάνει τον περίφημο Κατάλογο των Πλοίων.

Όλα τα πλοία και τα στρατεύματα δηλαδή, που είχαν πάρει μέρος κατά τον Όμηρο στην εκστρατεία εναντίον της Τροίας. Ένα εξαιρετικά σπάνιο εύρημα σε κάθε περίπτωση, που ήδη εγείρει πολλά ερωτηματικά για τους αρχαιολόγους καλώντας τους να ερμηνεύσουν την σκοπιμότητα της παρουσίας του ομηρικού κειμένου αλλά και του συγκεκριμένου αποσπάσματος μέσα στην αιγυπτιακή μούμια, αν επρόκειτο για σύμβολο εκπαίδευσης, κοινωνικής θέσης ή πολιτιστικής ταυτότητας ή ακόμη αν είχε μια βαθύτερη τελετουργική σημασία.

Η ανακάλυψη έγινε από ισπανο-αιγυπτιακή αρχαιολογική ομάδα –ερευνητές του Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης και του Ινστιτούτου Αρχαίας Εγγύς Ανατολής- η οποία πραγματοποιεί ανασκαφές σε νεκρόπολη της Ρωμαϊκής εποχής, στην Οξύρυγχο (σημερινή Ελ –Μπανάζα) όπου αποκαλύπτονται ταφές με μούμιες κοσμημένες με χρυσά φυλαχτά. Όπως ανακοίνωσε μάλιστα, το υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου πρόκειται για ένα από τα πιο σημαντικά, τελευταία ευρήματα στη Μέση Αίγυπτο. «Η ανακάλυψη υποδηλώνει, ότι η τοπική ελίτ στην Οξύρυγχο όχι μόνο επηρεάστηκε από τον ελληνικό πολιτισμό αλλά ασχολήθηκε ενεργά με τις λογοτεχνικές της παραδόσεις», όπως δήλωσε ο γενικός γραμματέας του Ανώτατου Συμβουλίου Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου.

Από τα πλέον αξιοσημείωτα εδάφια της Ιλιάδας άλλωστε, είναι ο «νηών κατάλογος» με όλες τις ελληνικές πόλεις, που πήραν μέρος στον Τρωικό πόλεμο, τους ηγεμόνες τους έναν προς έναν αλλά και με τον αριθμό των πλοίων, που απέστειλε καθεμιά συνθέτοντας έτσι, το πανόραμα της μυκηναϊκής Ελλάδας και αποτελώντας ένα σπουδαίο ιστορικό κείμενο (με όσες επιφυλάξεις και αν υπάρχουν).

Οξύρυγχος: Μια πηγή γνώσης

Διάσημη είναι εξάλλου, μεταξύ των ιστορικών η Οξύρυγχος για τον τεράστιο αριθμό παπύρων που ανακαλύφθηκαν εκεί από τα τέλη του 19ου αιώνα, συμπεριλαμβανομένων λογοτεχνικών έργων, επίσημων εγγράφων αλλά και καθημερινών αρχείων. Οι περισσότεροι από αυτούς τους παπύρους ωστόσο, εντοπίσθηκαν μέσα σε αρχαίους σωρούς σκουπιδιών και όχι σε ταφικά περιβάλλοντα, όπως στην προκειμένη περίπτωση. Αυτός είναι και ο λόγος, που καθιστά τον πάπυρο της Ιλιάδας ιδιαίτερα σημαντικό. Η τοποθέτησή του μέσα σε μια μούμια υποδηλώνει μια σκόπιμη επιλογή, συνδέοντας ενδεχομένως, τη λογοτεχνία με πεποιθήσεις για τη μετά θάνατον ζωή ή στοχεύοντας στην επισήμανση της προσωπικής ταυτότητας του νεκρού.

Στοιχεία για την γνώση γραφής του πληθυσμού, την εκπαίδευση και την κυκλοφορία των ελληνικών κειμένων στη Αίγυπτο της Ρωμαϊκής εποχής θα μπορέσει να αποκαλύψει έτσι, η περαιτέρω ανάλυση του παπύρου, όπως πιστεύουν οι μελετητές. Αλλά σημαντική μπορεί να είναι η γνώση και για την αποτίμηση των κλασικών έργων σε περιοχές, που βρίσκονταν εκτός μεγάλων πολιτιστικών κέντρων της εποχής, όπως φυσικά, η Αλεξάνδρεια.

Αυτό το μοναδικό εύρημα στην Οξύρυγχο έτσι, επιτυγχάνει περισσότερα από το να προσθέτει αντικείμενα στις συλλογές μουσείων: Συνδέει κόσμους. Η παρουσία της Ιλιάδας του Ομήρου σε έναν αιγυπτιακό τάφο υπογραμμίζει την εκτεταμένη επιρροή της ελληνικής λογοτεχνίας και την ενσωμάτωσή της στα τοπικά έθιμα. Ταυτόχρονα, η συνέχιση των ξεχωριστών αιγυπτιακών ταφικών πρακτικών, όπως η μουμιοποίηση και οι τελετουργίες μετά θάνατον ζωής καταδεικνύει ισχυρή πολιτιστική συνέχεια.

Σπάνιο μείγμα αιγυπτιακών και ελληνικών παραδόσεων

Τρεις ασβεστολιθικοί ταφικοί θάλαμοι, με μεγάλες φθορές λόγω χρόνου αλλά και των αρχαίων λεηλασιών ήταν κατ΄αρχάς το εύρημα των αρχαιολόγων. Μέσα σ΄αυτούς όμως αποκαλύφθηκαν οι ασυνήθιστες ταφικές πρακτικές: Εκτός από τον πάπυρο, μεγάλα κεραμικά αγγεία, που περιείχαν αποτεφρωμένα ανθρώπινα λείψανα – ένα εντελώς ασυνήθιστο χαρακτηριστικό στην αιγυπτιακή αρχαιολογία – μαζί με οστά βρεφών, ακόμη και κρανία αιλουροειδών, όλα τυλιγμένα προσεκτικά σε υφάσματα.

Στοιχεία, που υποδηλώνουν τελετουργία, οποία συνδυάζει την αρχαιοελληνική παράδοση της καύσης με τα ταφικά έθιμα της Αιγύπτου, προσφέροντας νέες γνώσεις για τις εξελισσόμενες ταφικές πρακτικές κατά τη μετάβαση από την Πτολεμαϊκή στη Ρωμαϊκή εποχή.

Σε κοντινή απόσταση εξάλλου, η ερευνητική ομάδα ανακάλυψε επίσης, πήλινα και χάλκινα ειδώλια, συμπεριλαμβανομένων αναπαραστάσεων του θεού Αρποκράτη -γνωστού και ως Ώρου, γιου της Ίσιδας και του Όσιρι- που απεικονίζεται ως ιππέας αλλά και ενός μικρού αγάλματος του Έρωτα. Αντικείμενα δηλαδή, που επίσης ενισχύουν την παρουσία ελληνορωμαϊκών θρησκευτικών επιρροών στην περιοχή, υποδεικνύοντας μια πολιτισμικά ποικιλόμορφη κοινωνία όπου συνυπήρχαν αιγυπτιακές, ελληνικές και ρωμαϊκές πεποιθήσεις.

Οι χρυσές γλώσσες

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία της ανασκαφής όμως, προήλθε από μια άλλη ταφική δομή, έναν υπόγειο θάλαμο. Εδώ οι αρχαιολόγοι αποκάλυψαν αρκετές μούμιες της Ρωμαϊκής εποχής πάντα, μερικές από τις οποίες ήταν τυλιγμένες σε λινό ύφασμα διακοσμημένο με γεωμετρικά σχέδια και συνοδευόμενες από ζωγραφισμένα ξύλινα φέρετρα.

Αλλά το ξεχωριστό εύρημα, μεταξύ των ταφικών αντικειμένων ήταν οι τρεις χρυσές γλώσσες, όπως και μία χάλκινη, που βρέθηκαν τοποθετημένες στο στόμα του νεκρού. Πρόκειται για φυλαχτά, όπως πιστεύεται, που εξασφάλιζαν την δυνατότητα των νεκρών να μιλήσουν κατά την μετά θάνατον ζωή, ιδιαίτερα όταν αντιμετώπιζαν κρίση ενώπιον του Όσιρι, του αιγύπτιου θεού του κάτω κόσμου.

Η πρακτική αυτή δεν είναι άγνωστη, καθώς έχει καταγραφεί και αλλού, στη συγκεκριμένη περίπτωση όμως, της Οξυρύγχου θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική, λόγω της άμεσης σύνδεσής της με τον υπόγειο χώρο και πρόσθετων στοιχείων φύλλων χρυσού που είχαν εφαρμοστεί σε ορισμένες μούμιες. Λεπτομέρειες, που πέραν των άλλων υποδηλώνουν, ότι τα άτομα που είχαν ταφεί στον θάλαμο αυτό, πιθανότατα ανήκαν σε μια πλούσια ή ελίτ τάξη.

Εν τέλει και καθώς η έρευνα συνεχίζεται, ο συνδυασμός ταφών με καύση, παραδοσιακής μουμιοποίησης, χρυσών φυλαχτών με μορφή γλώσσας και ενός αποσπάσματος της Ιλιάδας σκιαγραφεί μια ζωντανή εικόνα μιας κοινωνίας σε πολιτισμική μετάβαση. Όπως επισημαίνουν οι ανασκαφείς αντανακλά τον τρόπο με τον οποίο οι αιγυπτιακές παραδόσεις προσαρμόστηκαν και συγχωνεύτηκαν με τις ελληνικές και ρωμαϊκές επιρροές κατά τη διάρκεια μιας δυναμικής περιόδου της ιστορίας.

Τα αντικείμενα πάντως, που ανακτήθηκαν από τον χώρο – συμπεριλαμβανομένου του παπύρου – βρίσκονται τώρα υπό συντήρηση και λεπτομερή μελέτη. Οι ειδικοί θα χρησιμοποιήσουν προηγμένες τεχνικές απεικόνισης και παπυρολογίας για να αναλύσουν το κείμενο και το πλαίσιό του.

Διαβάστε επίσης:

ΠΑΣΟΚ: Αποχώρηση Παπαδοπούλου με «πυρά» κατά ηγεσίας – Ζητά σύγκλιση με προοδευτικές δυνάμεις

Έκτακτο: Πρόταση εξαγοράς της Evoke από την Bally’s Intralot

Μπόρις Πιστόριους (ΥΠΑΜ Γερμανίας): Στο τραπέζι πιθανή αποστολή του γερμανικού Ναυτικού στα Στενά του Ορμούζ