Η διάσωση ενός αρχιτεκτονικού και θρησκευτικού μνημείου – Ναός Αγίου Ιωσήφ στην Τήνο 

Οι σεισμοί και η φυσική γήρανση των υλικών, η μακροχρόνια έλλειψη συντήρησης και μαζί όμως, οι ασύμβατες επεμβάσεις αλλά κυρίως η υγρασία. Ένα σύνθετο πλέγμα ζητημάτων, που έχουν οδηγήσει ένα λαμπρό μνημείο, τον ιερό ναό Αγίου Ιωσήφ στα Λουτρά της Τήνου σε μία προβληματική κατάσταση, λόγω εκτεταμένων φθορών, που έχουν συσσωρευθεί σε βάθος χρόνου.

Πρόκειται όμως, για ένα αξιόλογο δείγμα εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής του 19ου αιώνα, συνδυάζοντας στοιχεία του τοπικού νεοκλασικισμού με επιρροές της δυτικοευρωπαϊκής, κυρίως ιταλικής, εκκλησιαστικής παράδοσης, ένα  σημαντικό μνημείο της καθολικής παρουσίας στο Αιγαίο. Κηρυγμένο ως νεώτερο μνημείο από το 2006 μπαίνει ωστόσο τώρα σε τροχιά αποκατάστασης από το υπουργείο Πολιτισμού, χάρις στην επικαιροποιημένη αρχιτεκτονική μελέτη που αποσκοπεί στην διάσωσή του και την ασφαλή επαναλειτουργία και επίσκεψή του.

   Κτισμένος στην περίοδο 1859–1872 ο ναός είχε συνδεθεί  άμεσα με τη δραστηριότητα των εκπαιδευτικών και πνευματικών ιδρυμάτων που αναπτύχθηκαν στην περιοχή, υπό την εποπτεία των Ιησουιτών και των Ουρσουλινών, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση της ιδιαίτερης θρησκευτικής και πολιτιστικής φυσιογνωμίας των Λουτρών. Πρόκειται για μονόκλιτη λιθόκτιστη βασιλική με ξύλινη θολωτή οροφή («ουρανία»), πλούσιο ζωγραφικό και ξυλόγλυπτο διάκοσμο, μαρμάρινο αλτάριο, γυναικωνίτη και κωδωνοστάσιο, ενώ διατηρεί εμφανή στοιχεία των διαδοχικών οικοδομικών φάσεων και μεταγενέστερων επεμβάσεων. 

Η διατήρηση της αυθεντικότητας

    Το έργο που θα εκτελεστεί τώρα περιλαμβάνει ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα επεμβάσεων σύμφωνα με τις αρχές προστασίας των μνημείων και τις σύγχρονες επιστημονικές προδιαγραφές, επισημαίνει η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη. «Στόχος είναι η διατήρηση της αυθεντικότητας και της ιστορικής φυσιογνωμίας του ναού, η δομική και λειτουργική του αποκατάσταση και η ασφαλής επαναλειτουργία του ως τόπου λατρείας και πολιτιστικής αναφοράς» όπως λέει, σημειώνοντας ότι έχει πραγματοποιηθεί ήδη  νέα αρχιτεκτονική τεκμηρίωση και αποτύπωση του μνημείου, ώστε να διαμορφωθεί ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα επεμβάσεων.  

  Αλλά και η επικαιροποιημένη αρχιτεκτονική μελέτη είναι προσαρμοσμένη στα νεότερα δεδομένα που προέκυψαν από την επιδείνωση της κατάστασης διατήρησης του ναού, τις ενδιάμεσες σωστικές επεμβάσεις  αλλά και από τις σύγχρονες απαιτήσεις  που περιλαμβάνει το θεσμικό πλαίσιο. «Η προστασία της πολιτιστικής μας κληρονομιάς αφορά στο σύνολο των μνημείων που συγκροτούν την ιστορική ταυτότητα της χώρας, ανεξαρτήτως δόγματος ή θρησκευτικής παράδοσης», όπως υπενθυμίζει άλλωστε η υπουργός. 

Καθυστερήσεις ετών -Αναγκαία τα μέτρα 

  Με ιδιαίτερη ιστορική, αρχιτεκτονική και συμβολική αξία το μνημείο  βρίσκεται ωστόσο σε εξελικτική διαδικασία φθοράς από τη δεκαετία του 1960 ήδη, όταν περιορίστηκε η παρουσία των Ιησουιτών και μειώθηκε η λειτουργική χρήση του ως ναού, γεγονός που οδήγησε στην εγκατάλειψη και της συστηματικής συντήρησης. Ως αποτέλεσμα αυτών, παρουσιάστηκαν εκτεταμένες φθορές από υγρασία, προβλήματα στο σύστημα απορροής ομβρίων και τοπικές δομικές βλάβες,  και εν τέλει από τα τέλη της δεκαετίας του 1990, ο ναός έπαψε ουσιαστικά να λειτουργεί ως χώρος λατρείας. 

   Μία δεκαετία περίπου αργότερα εκπονήθηκε μελέτη επισκευής του αλλά εκτελέσθηκε μερικώς αφού πραγματοποιήθηκαν μόνο οι επείγουσες εργασίες στερέωσης του ζωγραφικού διακόσμου και η υποστύλωση της καμάρας. Η ίδρυση του συλλόγου «Οι Φίλοι του Ιερού Ναού Αγίου Ιωσήφ Λουτρών Τήνου» στη συνέχεια, το 2005 συνέβαλε στην υλοποίηση προσωρινών εργασιών προστασίας, όπως η στεγάνωση της στέγης και περιορισμένες σωστικές επεμβάσεις ενώ το  2011, εγκρίθηκε η μελέτη αποκατάστασης, με έμφαση στη δομική ενίσχυση, στη χρήση συμβατών υλικών και στην προστασία του ζωγραφικού διακόσμου. Και πάλι όμως, η μελέτη δεν εφαρμόστηκε πλήρως. Έγιναν  μόνον επιμέρους επεμβάσεις για την αντιμετώπιση άμεσων προβλημάτων, όπως ενίσχυση της θεμελίωσης και τοπικές αποκαταστάσεις της ξύλινης οροφής και της τοιχοποιίας ενώ η μη ολοκλήρωση του προγράμματος αποκατάστασης είχαν ως αποτέλεσμα τη συνέχιση των φθορών, καθιστώντας αναγκαία τα μέτρα για την ολοκληρωμένη προστασία και αποκατάσταση του μνημείου.

Η αποκατάσταση

  Σημαντικές ρηγματώσεις, απώλειες κονιαμάτων και τοπική αποδιοργάνωση της λιθοδομής, ιδιαίτερα στο Ιερό Βήμα εντοπίζονται σήμερα, καθώς και φθορές στις όψεις, στα μαρμάρινα στοιχεία και στα μεταλλικά εξαρτήματα λόγω διάβρωσης.   Η στέγη και η ξύλινη θολωτή οροφή έχουν υποστεί σοβαρές αλλοιώσεις από παλαιότερες επεμβάσεις και εισροές υδάτων, με αποτέλεσμα εκτεταμένες βλάβες στον ξύλινο φέροντα οργανισμό, στον ζωγραφικό διάκοσμο και στα ξυλόγλυπτα στοιχεία. Επιπλέον, το κωδωνοστάσιο εμφανίζει έντονες ρηγματώσεις, ενώ ο περιβάλλων χώρος χαρακτηρίζεται από ελλιπή συντήρηση, ανάπτυξη βλάστησης και προβλήματα απορροής των ομβρίων, που επιβαρύνουν περαιτέρω την κατάσταση του μνημείου.

 Οι προβλεπόμενες επεμβάσεις περιλαμβάνουν έτσι, την ανακατασκευή της ξύλινης στέγης και την αποκατάσταση της θολωτής οροφής, την επισκευή και ενίσχυση των λιθοδομών, των μεταλλικών στοιχείων ενίσχυσης και του κωδωνοστασίου, καθώς και την αποκατάσταση του συστήματος απορροής ομβρίων και των λίθινων στοιχείων της κεντρικής εισόδου. Παράλληλα, προβλέπεται η αντικατάσταση των ασύμβατων κουφωμάτων, η αποκατάσταση των επιχρισμάτων και των χρωματισμών με συμβατά υλικά, η συντήρηση του ξύλινου εξοπλισμού, των μαρμάρινων και μεταλλικών στοιχείων και του ζωγραφικού διακόσμου, καθώς και η διαμόρφωση του περιβάλλοντος χώρου και η υπογειοποίηση των εμφανών ηλεκτρολογικών καλωδιώσεων. Οι επεμβάσεις στον φέροντα οργανισμό θα εξειδικευθούν σε μεταγενέστερη στατική μελέτη, με στόχο τη συνολική δομική, λειτουργική και αισθητική αποκατάσταση του Ναού και τη διασφάλιση της διατήρησης της ιστορικής και αρχιτεκτονικής του αξίας.

Διαβάστε επίσης 

Η κατά Νόλαν Οδύσσεια: Εν κατακλείδι …όλα λάθος; 

Η κόσμηση και το κόσμημα στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης

Αρχαίο θέατρο Μαρώνειας – Έργα για να ξαναβρεί τη φωνή του