Η κατά Νόλαν Οδύσσεια: Εν κατακλείδι …όλα λάθος; 

Η πανοπλία είναι λάθος. Κι αυτό το μαύρο, πλαστικό κράνος του Αγαμέμνονα μοιάζει να έχει βγει από ταινία του Μπάτμαν. Το πλοίο του Οδυσσέα είναι ένα σκανδιναβικό σκάφος των Βίκινγκς  από τον λάθος πολιτισμό και τη λάθος εποχή. Τα περισσότερα από τα κοστούμια ανήκουν στην Κλασική περίοδο, χίλια χρόνια μετά την Εποχή του Χαλκού που υποτίθεται ότι περιγράφει το ποίημα. Η Ωραία Ελένη μαύρη; Αν είναι δυνατόν! Κι ο Οδυσσέας ένας καταθλιπτικός, ενοχικός τύπος; 

Αλλά και εκτός από αυτούς τους προφανείς αναχρονισμούς, που είναι το νόημα του Ομήρου;

Μήνες πριν προβληθεί η Οδύσσεια του Νόλαν, από τα τρέιλερ ακόμη, οξυδερκείς παρατηρητές ανά τον κόσμο είχαν εντοπίσει τα φάουλ της  ταινίας «αναδεικνύοντάς»  τα με καυστικά σχόλια. Ενώ στη συνέχεια ήρθε να προστεθεί και κριτική για την ουσία της ταινίας, που παρά τις άκρως εντυπωσιακές σκηνές της και την μαεστρία του δημιουργού της «ξεχάστηκε» στο νησί της Καλυψώς, όπως παρά λίγο ο Οδυσσέας.

Τι λένε όμως οι μελετητές του Ομήρου και της Μυκηναϊκής εποχής γενικότερα για το εγχείρημα του Νόλαν; 

«Νομίζω ότι χάνει κάπως το νόημα», όπως δηλώνει στο  περιοδικό  ARTnews ο Δημήτρης Νακάσης, καθηγητής κλασικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Κολοράντο στο Μπόλντερ με ειδίκευση στην Ύστερη Εποχή του Χαλκού. «Το νόημα του μύθου είναι, ότι πρέπει να δίνει την αίσθηση της διαχρονικότητας.  Οι Έλληνες έπαιζαν με μύθους διαρκώς,  συμπεριλαμβανομένων εκείνων γύρω από τον Τρωικό Πόλεμο… Η ευελιξία των μύθων είναι μέρος της δύναμής τους, επειδή για να έχει ένας μύθος αξία στο σήμερα, πρέπει να μιλάει στο σήμερα».

Κατηγορηματική όσον αφορά την πανοπλία που παρουσιάζεται στην ταινία είναι εξάλλου, η Κατερίνα Ζαχαρία, καθηγήτρια κλασικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο Λογιόλα Μέριμαουντ με  έργο επικεντρωμένο στην  κλασική αρχαιότητα. «Πρόκειται, σε γενικές γραμμές για αρχαϊκά και κλασικά πρότυπα – κράνη με λοφίο από την Κορινθιακή εποχή και χάλκινοι θώρακες – που στην ταινία  χρησιμοποιούνται από ήρωες της Εποχής του Χαλκού,  περίπου πέντε αιώνες νωρίτερα όμως,  όταν τα κράνη ήταν φτιαγμένα από χαυλιόδοντες αγριογούρουνων και η πανοπλία ολόσωμη από πλάκες χαλκού, τύπου της πανοπλίας των Δενδρών. Το μαυρισμένο, πολυεδρικό κράνος του Αγαμέμνονα δεν ανήκει σε κανένα αρχαίο εργαστήριο», όπως λέει. 

Οι αναχρονισμοί                        

Αλλά η βαθύτερη παρανόηση, όπως λέει η κυρία Ζαχαρία και άλλοι ακαδημαϊκοί είναι, ότι υπάρχει ένας και μοναδικός, σωστός αρχαίος κόσμος, που θα μπορούσε να έχει αναπαράγει η ταινία. Η Ιλιάδα και η Οδύσσεια, όπως εξηγεί και ο κ. Νακάσης  αποτελούν μέρος μιας πολύ παλιάς προφορικής ποιητικής παράδοσης,  και ενώ υπάρχει συζήτηση για την χρονολόγησή τους, οι περισσότεροι μελετητές συμφωνούν ότι αυτά τα έπη γράφτηκαν πολλά χρόνια μετά την πρώτη δημιουργία τους και ίσως σχεδόν μια χιλιετία μετά την εποχή που αποδίδουν. 

Υπάρχουν ωστόσο, ορισμένες λεπτομέρειες σε αυτά τα ποιήματα που συμφωνούν με τις αρχαίες πηγές,  όπως η περιγραφή του Ομήρου για το κράνος με χαυλιόδοντες αγριόχοιρου, για το οποίο υπάρχουν παραδείγματα – και απεικονίσεις στην τέχνη –  από την Εποχή του Χαλκού.  Μόνον που αυτά δεν χρησιμοποιούνταν πλέον στην εποχή του Ομήρου.  Από την άλλη όμως, η περιγραφή του Ομήρου για τον Τρωικό Πόλεμο έχει μικρή ομοιότητα με τον πόλεμο όπως περιγράφεται σε μια σειρά από Χεττιτικά αρχεία, που είναι τα μόνα υπάρχοντα τεκμήρια μιας πολιτικής διαμάχης εκείνης της εποχής, που αφορούσε την Τροία. «Αν υπήρξε Τρωικός Πόλεμος στα τέλη της Εποχής του Χαλκού», λέει ο κ. Νακάσης «είναι σχεδόν βέβαιο, ότι δεν έμοιαζε και πολύ με τον τρόπο που τον περιγράφει ο Όμηρος». 

Σύμφωνα με τον ίδιο εξάλλου, η Ιλιάδα και η Οδύσσεια είναι ήδη αποτέλεσμα μιας «αναχρονιστικής διαστρωμάτωσης» στον πυρήνα της προφορικής παράδοσης. Έτσι η ταινία του Νόλαν απλώς συνεχίζει αυτόν τον αναχρονισμό.  «Ο  Όμηρος συνδύασε αμυδρά, αντικείμενα της Εποχής του Χαλκού με τον κόσμο της Εποχής του Σιδήρου που αφορούσε το δικό του ακροατήριο, και κάθε εποχή έκτοτε – οι αττικοί αγγειογράφοι, οι ταπισερί της Αναγέννησης, το Χόλιγουντ – έχει οπλίσει αυτούς τους ήρωες με τη δική της φαντασία. Έτσι, όταν ο Νόλαν ντύνει τον Οδυσσέα με την πανοπλία της εποχής των αγγειογράφων και όχι με τη δική του, κάνει ακριβώς ό,τι έκαναν κι εκείνοι», όπως σημειώνει. 

Οι προκλήσεις

Το πιο ενδιαφέρον ερώτημα ωστόσο, για την κυρία Ζαχαρία, δεν είναι αν ο Νόλαν αναπαριστά με ακρίβεια την Εποχή του Χαλκού αλλά μάλλον τι μπορεί να σημαίνει αυτή  η απεικόνιση της αρχαιότητας από τον ίδιο για την εποχή μας.  «Ένας αποκορεσμένος, μαυρισμένος, τραχύς  Όμηρος λέει πολλά για τη δική μας», όπως λέει. Για παράδειγμα, επισημαίνει την αντικατάσταση της Τροίας στην ταινίας από το μαροκινό χωριό ksar Aït Benhaddou, που έχει χρησιμοποιηθεί ως φόντο σε ταινίες με σπαθιά και σανδάλια ήδη από την δεκαετία του 1960 -από τον «Οιδίποδα Τύραννο» (1967) του Παζολίνι ως τον «Μονομάχο» (2000), τον «Αλέξανδρο» (2004) και τον «Πρίγκιπα της Περσίας»  (2010). Το Κσαρ όμως  δεν, δεν έχει καμία ομοιότητα με το Χισαρλίκ στην  Τουρκία, που θεωρείται  η τοποθεσία της αρχαίας Τροίας. Τα αρχαιολογικά δεδομένα παρουσιάζουν εκεί κυκλικά ασβεστολιθικά τείχη, ύψους 4,5 μέτρων με πύργους και προμαχώνες σε μια καταπράσινη παράκτια πεδιάδα και όχι μια έρημη πόλη από χώμα και πηλό όπως αυτή στο Μαρόκο.

«Η Ανατολή λειτουργεί ως μια ευφάνταστη γεωγραφία, ένα θέατρο που η Δύση το  ντύνει για να παίξει το δικό της, και ο χάρτης της ταινίας εκτελεί την επέμβαση άψογα: η Ελλάδα γυρίζεται στην Ελλάδα – η Μεσσηνία «παίζει» τον εαυτό της – ενώ η Τροία, η εχθρική πόλη της Ανατολής αναδύεται μέσα από μια πόλη καραβανιών του Μαγκρέμπ», όπως λέει η Κατερίνα Ζαχαρία. «Η ταινία ανατολιτικοποιεί μια πόλη που η ίδια η παράδοση αρνήθηκε να ανατολιτικοποιήσει», προσθέτει σημειώνοντας, ότι οι Τρώες του Ομήρου «μιλούν, προσεύχονται, θρηνούν και πεθαίνουν όπως οι Αχαιοί» και ότι οι βαθύτερες συμπάθειες του ποιήματος εκτείνονται στον Έκτορα. 

Ο κ. Νακάσης από την άλλη, δείχνει κατανόηση για την πρόκληση που αντιμετωπίζει σήμερα μια κινηματογραφική παραγωγή αναπαριστώντας τον αρχαίο κόσμο. Για παράδειγμα πώς μπορεί να αποδοθεί η πανοπλία των Δενδρών του 1400 π.Χ. «Μια ταινία στην οποία  όλοι θα είναι ντυμένοι με τέτοια πανοπλία, ίσως να φανεί κάτι τρελό σε ένα σύγχρονο κοινό», όπως λέει. Και ως πού μπορεί να φθάσει κανείς;  Οι τοιχογραφίες της Εποχής του Χαλκού αίφνης, απεικονίζουν γυναίκες που φορούν φούστες με βολάν και ανοιχτό μπούστο, με γυμνό το στήθος τους. Αλλά η πιστή απεικόνιση αυτής της ενδυμασίας πιθανότατα θα αποσπούσε την προσοχή του σύγχρονου κοινού και επιπλέον θα έκανε την ταινία μη εμπορεύσιμη. 

Το ερώτημα επομένως, που έχει σημασία,  όπως προσθέτει, δεν είναι αν τα αντικείμενα είναι σωστά, αλλά «αν υπηρετούν την ιστορία που προσπαθεί να πει ο Νόλαν». 

 Οι κινηματογραφικές συνάφειες

 Για την Κατερίνα Ζαχαρία πάλι, η ταινία είναι ένας ρεαλισμός λάσπης, χαλκού και ρύπων  που ανταλλάσσει το λαμπερό χρώμα των αποκατεστημένων  σήμερα παλατιών και αγαλμάτων  εκείνης της εποχής με «μια αποκορεσμένη, γήινη αρχαιότητα», η οποία αντιπροσωπεύει το κυρίαρχο κινηματογραφικό στυλ του 21ου αιώνα και όχι τον αρχαίο κόσμο.

Καθηγητής κλασικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο Νορθγουέστερν του Ιλινόι, ο Ράιαν Πλατ εξάλλου, μελετητής και της κινηματογραφικής πρόσληψης του Ομήρου διαπιστώνει συνάφειες της ταινίας του Νόλαν με την «Τροία» του Πέτερσεν, η οποία παρ΄ότι είχε πολλά αρνητικά σχόλια κατά την κυκλοφορία της, παρ΄όλα αυτά σήμερα θεωρείται από κάποιους ως μεγαλύτερης πιστότητας από την «Οδύσσεια». Κι αυτό, παρά το γεγονός, ότι ο Νόλαν βρίσκεται πιο κοντά στην επική παράδοση, καθώς αναδεικνύει το ρόλο των θεών που έχει αφαιρεθεί από την ταινία του Πέτερσεν. 

Αυτό που εντυπωσίασε περισσότερο τον Πλατ μάλιστα,  είναι ο τρόπος με τον οποίο συνδέει την ιστορία του Οδυσσέα με το πραγματικό τέλος της Μυκηναϊκής Εποχής, «σαν ο πόλεμος και οι ελληνικές ενέργειες σε αυτόν να οδήγησαν με κάποιο τρόπο στο τέλος εκείνης της εποχής», όπως επισημαίνει. «Αυτή η αιτιώδης σύνδεση είναι, απ’ όσο γνωρίζω, νέα και πραγματικά ενδιαφέρουσα», όπως λέει, καθώς το ποίημα είναι η ανάμνηση των μυκηναϊκών ανακτόρων, πολλά χρόνια μετά την μεγάλη κατάρρευσή τους. 

Η φυλή, η γλώσσα, το τραύμα

Και ενώ πολλοί μελετητές έχουν διαφωνήσει με την παρουσίαση της δεινής κατάστασης του Οδυσσέα από τον Νόλαν ως ιστορίας για το τραύμα και την ενοχή ενός παλαίμαχου κατηγορώντας τον για αναχρονισμό σε σχέση με το πώς οι Έλληνες αντιλαμβάνονταν τον κόσμο, ο κ. Νακάσης υποστηρίζει, ότι αυτή η πτυχή ενυπάρχει ως  λανθάνουσα στα ποιήματα, επειδή σχεδόν όλοι οι αρχαίοι Έλληνες ήταν βετεράνοι. Όπως λέει,  οι έλληνες βετεράνοι πολεμιστές θα είχαν κατανοήσει το υποκείμενο νόημα του 10ετούς ταξιδιού του Οδυσσέα πίσω από τον πόλεμο.

Όσον αφορά εξάλλου, τα ερωτήματα σχετικά με την έννοια της φυλής, που προκλήθηκαν ως γνωστόν  από την επιλογή της Λουπίτα Νιόνγκο ως Ελένης της Τροίας και της Κλυταιμνήστρας για τον ίδιο είναι σε μεγάλο βαθμό άσχετα.«Η φυλή όπως την κατανοούμε είναι μια σύγχρονη έννοια», λέει. «Ο αρχαίος κόσμος δεν είχε οργανώσει την ανθρωπότητα με βάση τις κατηγοριοποίηση που κάνουμε εμείς, και οι ομηρικοί ήρωες έχουν αναδιαμορφωθεί σύμφωνα με την εικόνα κάθε εποχής που αφηγήθηκε την ιστορία τους: Οι αγγειογράφοι τους έδωσαν αρχαϊκή πανοπλία, η Αναγέννηση τους έδωσε ιταλικά πρόσωπα και ο δέκατος ένατος αιώνας τους έδωσε μια μαρμάρινη λευκότητα που τα ζωγραφισμένα πρωτότυπα δεν είχαν ποτέ». 

Τέλος και η μετάφραση της Οδύσσειας από την Έμιλι Γουίλσον (2017),  που χρησιμοποίησε ο Νόλαν, ενόχλησε το αγγλόφωνο κοινό, καθώς έχει αποδώσει τα ομηρικά ελληνικά σε μια άμεση, καθομιλουμένη αγγλική γλώσσα. Η ίδια πάντως, παρ΄ότι ευχαριστημένη, όπως δήλωσε στο  Associated Press από το γεγονός, ότι τόσοι πολλοί άνθρωποι έχουν στραφεί στο ομηρικό έπος, νοιώθει ότι ο Νόλαν «προσπάθησε να συμπεριλάβει τα πάντα, ενώ παράλληλα έχασε θέματα που ήταν απαραίτητα για το ποίημα».

Κριτική που απηχεί σε μεγάλο βαθμό και αυτήν της Κατερίνας Ζαχαρία, η οποία σημειώνει ότι η ταινία του Νόλαν  αφαιρεί σε μεγάλο βαθμό το βασικό θέμα του ποιήματος, ότι πρόκειται για μια «παράσταση για την παράσταση». Αντίθετα η Οδύσσεια κατά Νόλαν αφορά ένα μοναχικό μυαλό που αφηγείται μια ιστορία στον εαυτό του, σαν ένας ασθενής στον καναπέ του θεραπευτή, ταιριαστή εικόνα για έναν Οδυσσέα της σύγχρονης εποχής. 

Διαβάστε επίσης 

Η κόσμηση και το κόσμημα στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης

Αρχαίο θέατρο Μαρώνειας – Έργα για να ξαναβρεί τη φωνή του

Το παιχνίδι της ζωής και της ζωγραφικής – Αλέκος Λεβίδης εφ΄ όλης της ύλης στο Μουσείο Μπενάκη