Ο άνθρωπος και τα ζώα – Μια πανάρχαια σχέση σε έκθεση

Υπήρχαν λιοντάρια στην αρχαία Ελλάδα; Μήπως πάνθηρες; Πότε εξημερώθηκε ο σκύλος; Και γιατί ο Αριστοτέλης αποκαλούσε τα χταπόδια …ανόητα; (Ὁ δὲ πολύπους ἀνόητον μέν ἐστι (καὶ γὰρ πρὸς τὴν χεῖρα βαδίζει τοῦ ἀνθρώπου καθιεμένην), οἰκονομικὸς δ᾽ ἐστίν» γράφει στις «Περί τά ζῶα ἱστορίαι»).

Η ζωοαρχαιολογία εξετάζει τη σχέση του ανθρώπου με τα ζώα, την εξημέρωσή τους, την εκτροφή, τη χρησιμοποίησή τους, αλλά όλα αυτά στη θεωρία, γιατί στην πράξη γίνονται περισσότερο κατανοητά μέσα από τα αρχαία ευρήματα που τεκμηριώνουν τις απαντήσεις.

Είναι αγγεία με παραστάσεις που απεικονίζουν μικρά ζώα ή και άγρια θηρία, ενώ άλλοτε ιστορούν περιπέτειες ανθρώπων και ζώων, επίσης ειδώλια που αναπαριστούν άλογα, σκύλους, ελάφια, λαγούς που μπορεί να χρησίμευαν ως παιδικά παιχνίδια, ακόμη και σταθμία και νομίσματα.

Όπως αυτά που θα παρουσιαστούν από τις 18 Νοεμβρίου στην έκθεση «Άνθρωποι και Ζώα: μια πανάρχαια σχέση» από τη συλλογή του Μουσείου Κανελλοπούλου στο Εθνικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Γουλανδρή.

Μια έκθεση, που στοχεύει να αναδείξει την ιστορική πορεία της σχέσης των ανθρώπων με τα ζώα και να φωτίσει τα διάφορα επίπεδα αλληλεπίδρασής τους στην αρχαιότητα αλλά και μια εξαιρετική συνεργασία μεταξύ των δύο μουσείων αλλά και του Εργαστηρίου Αρχαιολογικών Επιστημών M. H. Wiener, της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών, που συνδυάζει μεθόδους ιστορικής ανάλυσης με προσεγγίσεις των φυσικών επιστημών, επιδιώκοντας και την ανάδειξη της δυναμικής του διαλόγου μεταξύ διαφορετικών επιστημονικών πεδίων.

Περί τα 140 αρχαιολογικά αντικείμενα με απεικονίσεις ζώων προέρχονται έτσι, από τις συλλογές του Μουσείου Κανελλοπούλου, ζωολογικά εκθέματα από τη μόνιμη συλλογή του Εθνικού Μουσείου Φυσικής Ιστορίας και τέλος, σύγχρονα ζωολογικά κατάλοιπα από τη συγκριτική συλλογή του Εργαστηρίου Αρχαιολογικών Επιστημών M. H. Wiener. Ένα σύνολο που θα παρουσιαστεί στους χώρους της μόνιμης συλλογής του μουσείου σ΄αυτήν την απρόσμενη συνάντηση Αρχαιολογίας και Φυσικής Ιστορίας.

Αλλαγές και μεταμορφώσεις

«Η σχέση του ανθρώπου με τα ζώα είναι πολυσύνθετη και μεταβάλλεται στο χρόνο», όπως επισημαίνει ο διευθυντής του Μουσείου Κανελλοπούλου Νίκος Παπαδημητρίου καταγράφοντας τις διαφοροποιήσεις και τις πολλές μεταμορφώσεις που έχουν προκύψει από την Παλαιολιθική εποχή ως σήμερα: Ξεκινώντας από την απλή θήρευση για λόγους επιβίωσης που οδήγησε στη εξημέρωση ζώων και για τη συστηματική παραγωγή τροφής, επίσης από την αξιοποίηση της δύναμής τους για αγροτικές εργασίες ως στην υπερεκμετάλλευση όμως, και την κακοποίηση ορισμένων ειδών.

Χωρίς να παραλείπονται η δεισιδαιμονία και ο φόβος απέναντί τους αλλά αντίθετα και η ανάδειξή διάφορων ζώων σε σύμβολα πόλεων, θεοτήτων ή και αστερισμών. Και ακόμη, η χρήση τους ως σφάγια σε θυσιαστήριες τελετές ενώ παράλληλα όμως, θα αναδεικνύονταν και σε αντικείμενα συστηματικής επιστημονικής έρευνας (όπως αυτή του Αριστοτέλη).

«Σήμερα βρισκόμαστε στην αρχή μιας ακόμη πιθανής αλλαγής στη σχέση μας με τα ζώα, με το κίνημα για τα δικαιώματα των ζώων να θέτει υπό αμφισβήτηση παγιωμένες ιδέες και συμπεριφορές και να αναζητά νέα μοντέλα αλληλεπίδρασης» προσθέτει ο κ. Παπαδημητρίου Και στο πλαίσιο αυτό η έκθεση εστιάζει τόσο στις θετικές όσο και στις αρνητικές πτυχές αυτής της σχέσης ενώ εξηγεί τα αίτια των αλλαγών που συνέβησαν, δίνοντας έμφαση στα στοιχεία εκείνα που έκαναν κάποια είδη αλληλεπίδρασης πιο βιώσιμα από άλλα.

«Στόχος είναι να αποκομίσουν οι επισκέπτες μια κατά το δυνατόν πλήρη εικόνα των σχέσεων αυτών και να αναλογιστούν πάνω σε σύγχρονες πρακτικές που αφορούν τη σχέση μας με τα ζώα αλλά και την ευθύνη μας απέναντί τους».

Οι απεικονίσεις

Με αντικείμενα που προέρχονται κυρίως από την Ελλάδα και το Αιγαίο, στα οποία προστίθενται ελάχιστα από άλλες περιοχές, όπως της Αιγύπτου, της Μεσοποταμίας και της Ιταλίας αναπτύσσεται η έκθεση. Ανάμεσά τους πήλινα ειδώλια που αναπαριστούν άλογα και ιππείς, όπως και ένας σκύλος που μεταφέρει το μικρό του (όλα του 6ου π.Χ. αιώνα), ένα αγγείο με σκηνή παιδιού που παίζει με ελαφάκι (τέλη 5ου αιώνα), και ένα ακόμη, με παράσταση κυνηγιού (425-400 π.Χ.). Να σημειωθεί και ένα αργυρό δίδραχμο από τον Τάραντα με παράσταση του ιδρυτή της πόλης πάνω σε δελφίνι (281-272 π.Χ.) αλλά και ένα ιδιαίτερο σταθμίο σε σχήμα βατράχου από τη Μεσοποταμία της 2ης χιλιετίας π.Χ.

Γραπτές πηγές, αναπαραστάσεις ζώων και απεικονίσεις σε έργα τέχνης, ζωολογικά κατάλοιπα περιλαμβάνονται στην πρώτη από τις δύο ενότητες της έκθεσης, όπως επίσης οι τρόποι αλληλεπίδρασης ανθρώπου και ζώων (στην οικονομία και την καθημερινή ζωή) και ακόμη τα ζώα ως σύμβολα (θεών, πόλεων, δύναμης, εξουσίας και ομορφιάς), τα ζώα στη θρησκεία και στον μύθο.

Στην δεύτερη, διαδραστική ενότητα εξάλλου, παρουσιάζονται οι χρήσεις και οι συμβολισμοί των διάφορων ειδών ζώων στην αρχαιότητα, τόσο με αρχαιολογικά εκθέματα όσο και με ψηφιακά και αναλογικά μέσα, ενώ το εποπτικό υλικά εμπλουτίζεται και με αποσπάσματα από αρχαία κείμενα –όπως του Αριστοτέλη- αλλά και μυθολογικών αφηγήσεων.

Την έκθεση επιμελούνται οι Νίκος Παπαδημητρίου και Δημήτρης Παλαιοθόδωρος, καθηγητής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, οι οποίοι είναι επιμελητές και του δίγλωσσου καταλόγου (ελληνικά-αγγλικά), που θα εκδοθεί από το Μουσείο Κανελλοπούλου. Η έκθεση θα διαρκέσει ως τις 30 Απριλίου 2027.

Διαβάστε επίσης:

Παρίσι: Έκθεση του Peter Katsihti στην έδρα της UNESCO

Τεκμήρια αισιοδοξίας – Η τέχνη στους καλούς καιρούς

Belle Epoque: Η εποχή της ομορφιάς και της ελπίδας σε έκθεση