Η Αυτοκρατορία του Ύπνου – Ωδή στις ώρες του ασυνείδητου μέσα από την τέχνη

Μία ώρα επάνω, μία ώρα κάτω. Πόσες ώρες ύπνου; Δεν πρόκειται για μαθηματικά αλλά για τον ύπνο που χάθηκε σήμερα από την αλλαγή της ώρας… Αυτό το μυστήριο, που καταλαμβάνει το ένα τρίτο της ζωής μας, απασχολώντας τους επιστήμονες εδώ και αιώνες αλλά και γοητεύοντας τους καλλιτέχνες, επίσης διαχρονικά.

Ο Ευγένιος Ντελουκρουά αίφνης ζωγράφισε ένα λεπτομερώς άστρωτο κρεβάτι, που διατηρεί ακόμα τα ίχνη από έναν καλό ύπνο. Ο Ζαν Κοκτώ σκιαγράφησε έναν άνθρωπο που κοιμόταν βαθιά, 25 φορές! Και ο Λεονάρντο ντα Βίντσι αποφάνθηκε: «Μια καλή μέρα φέρνει έναν ευχάριστο ύπνο». Δεν είναι υπερβολή αν μιλήσει κανείς άλλωστε, για την Αυτοκρατορία του Ύπνου και μ΄αυτό τον τίτλο οργάνωσε μια έκθεσή του το παρισινό Μουσείο Μαρμοτάν Μονέ, που είναι αφιερωμένο στο έργο του μεγάλου ιμπρεσιονιστή Κλοντ Μονέ παρουσιάζοντας την πλούσια ιστορία του ύπνου στην τέχνη.

Με την επιμέλεια της διευθύντριας του μουσείου Σιλβί Καρλιέ αλλά και της νευρολόγου Λόρα Μπόσι η «Αυτοκρατορία του Ύπνου» συγκέντρωσε έτσι, πληθώρα έργων τέχνης από τον 19ο και τον 20ό αιώνα για να διερευνήσει τον τρόπο που οι καλλιτέχνες έχουν αποτυπώσει την πράξη του ύπνου. Και το αποτέλεσμα είναι, ότι τα 130 έργα απεικονίζουν ποικιλοτρόπως την ευδαιμονία, τις διαταραχές και τα αδήριτα μυστικά του.

Μύθοι και συμβολισμοί

Αλλά ενώ η έκθεση επικεντρώνεται στην περίοδο μετά τον Διαφωτισμό μια ματιά στην νυχτερινή ανάπαυση και στην αρχαιότητα και τη μυθολογία δεν βλάπτει. Ο ύπνος έτσι, εξυφαίνεται και μέσα από τη Βίβλο: Ο Αδάμ νυστάζει τη στιγμή που ο Θεός δημιουργεί την Εύα, ο Ιώβ βασανίζεται από αϋπνία ενώ ο Νώε μετά τον κατακλυσμό λιποθυμά μεθυσμένος και γυμνός σε μια σκηνή, όπως απεικονίζεται στο αριστούργημα της Αναγέννησης του Τζιοβάνι Μπελίνι «Η Μέθη του Νώε».

Το 1878 ο αυστριακός ζωγράφος Γκάμπριελ φον Μαξ ζωντάνεψε επίσης ένα βιβλικό επεισόδιο στο οποίο ο Ιησούς ανασταίνει το παιδί ενός αρχηγού συναγωγής. «Γιατί κάνετε φασαρία και κλαίτε;», είπε ο Ιησούς στον άντρα. «Το παιδί δεν είναι νεκρό, αλλά κοιμάται». Μια άλλη συμβολίστρια, η Έβελιν ντε Μόργκαν δίνει μορφή στον ελληνικό μύθο της θεάς της Νύχτας, η οποία γέννησε τον Ύπνο και τον Θάνατο. Στον πίνακά της, του 1878, «Η Νύχτα και ο Ύπνος» φαίνονται να αιωρούνται χέρι-χέρι πάνω από ένα τοπίο, σκορπίζοντας ολόγυρα παπαρούνες, ένα γνωστό υπνωτικό.

Ονειρικές καταστάσεις

Ο 19ος αιώνας θα έβλεπε επίσης την αυγή της μελέτης των ονείρων, που άλλαξε οριστικά μέσα από την έκδοση του βιβλίου του Σίγκμουντ Φρόιντ «Η Ερμηνεία των Ονείρων». Έτσι ένα φαινόμενο, που κάποτε θεωρούνταν προφητικό, τώρα θα γινόταν γνωστό, ότι πρόκειται για αντανάκλαση της εσωτερικής ζωής του ανθρώπου στη διάρκεια του ύπνου του και παράλληλα τροφή για δημιουργικότητα.

Ο Λορέντσο Λότο στο έργο του «Κοιμώμενος Απόλλωνας» του 16ου αιώνα είχε προαναγγείλει ήδη όμως, ονειρικές καταστάσεις καθώς περιβάλλει την κοιμισμένη φιγούρα του θεού με μούσες που χορεύουν. Καλλιτέχνες, όπως ο γάλλος ζωγράφος Οντιλόν Ρεντόν και ο Σκωτσέζος Τζον Φέιντ θα παραλάμβαναν το νήμα για να το μεταφέρουν σε καμβάδες παράξενης, φανταστικής ομορφιάς : Ο πρώτος με τον αινιγματικό του «Ορφέα» (περίπου 1903–10) και ο δεύτερος με το μεγάλων διαστάσεων έργο του «Το Όνειρο του Ποιητή» (1881–82), που απεικονίζει τον ποιητή να ονειρεύεται δίπλα σε ποτάμι καθώς φωτεινοί άγγελοι και ψυχές γεμίζουν τον ουρανό πάνω του.

Το κρεβάτι

Όμως, όπως ακριβώς ο ύπνος φέρνει όνειρα, προσκαλεί και εφιάλτες: Οράματα, υπνοβασία, παραλήρημα. Ο Γκουστάβ Κουρμπέ και ο Μαξιμίλαν Πίρνερ έχουν απεικονίσει τον υπνοβάτη ως έναν άνθρωπο που ταλαντεύεται ανάμεσα σε κόσμους. Και ο Φραντσίσκο Γκόγια προειδοποιεί για τους κινδύνους που προκύπτουν, όταν η λογική κοιμάται.

Ενώ η έκθεση πάντως, παραθέτει διάφορες απεικονίσεις ατόμων, που κοιμούνται σε παγκάκια πάρκου, πάνω σε γραφεία ή βαθιά μέσα σε ένα δάσος, τιμά επίσης το ιδανικό σημείο για τον ύπνο: Το κρεβάτι. Υπάρχει ο πίνακας έτσι, του ιταλού ιμπρεσιονιστή Φεντερίκο Ζαντομένεγκι, του 1878, που απεικονίζει μια κοιμισμένη γυναίκα βυθισμένη στο κρεβάτι της αλλά και ο πίνακας του ισπανού ζωγράφου Χουακίν Σορόγια, του 1900, που απεικονίζει μια μητέρα κρυμμένη κάτω από τα σεντόνια με το βρέφος της. Γιατί «Το κρεβάτι είναι ένας τόπος γέννησης, αγάπης, ασθένειας και θανάτου», όπως αναφέρεται στην έκθεση.

Η πιο συγκινητική και δυνατή από αυτές τις απεικονίσεις όμως, είναι η «Καμίλ στην επιθανάτια κλίνη» του Κλοντ Μονέ, ζωγραφισμένη το 1879 μετά τον θάνατο της πρώτης συζύγου του, λόγω άγνωστης ασθένειας. Ένα έργο, πλημμυρισμένο από σκούρες μπλε, γκρι και κίτρινες ρίγες που αντικατοπτρίζουν τη βαθιά θλίψη του Μονέ, διακοπτόμενη μόνο από το γαλήνιο πρόσωπο της Καμίλ και το μπουμπούκι των λουλουδιών που ακουμπούν στο στήθος της.