Αμαλία Αρσένη: «Την άνοιξη αν δεν την βρεις, τη φτιάχνεις»

Η Αμαλία Αρσένη με την ερμηνεία της στο θεατρικό έργο Μπουμπουλίνας 18 έφερε ρίγος στους θεατές. Πρόκειται για δική της θεατρική διασκευή (σε συνεργασία με τη σκηνοθέτη Σοφία Καράγιαννη) από το φερώνυμο βιβλίο, τη μαρτυρία βασανισμού που έγραψε η Κίττυ Αρσένη  πηγαίνοντας στο Στρασβούργο να καταθέσει τα σωματικά τεκμήρια του βασανισμού της από τους συνταγματάρχες το καλοκαίρι του 1967.

Η Αμαλία Αρσένη ενσάρκωσε το ρόλο της κατά μόνας επί σκηνής και ακόμη λεχώνα το περσινό καλοκαίρι, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών. Αργότερα και στη φυλακή αρρένων Κορυδαλλού.

Τώρα που το συγκλονιστικό αυτό ντοκουμέντο μεταφέρεται στο Θέατρο του Νέου Κόσμου (κεντρική Σκηνή), η πρωταγωνίστρια εξήγησε με μία περιεκτική συνέντευξη τις κρίσιμες παραμέτρους αυτής της ιδιαίτερης συνθήκης.

Το ότι η Αμαλία Αρσένη προέρχεται από πολιτική οικογένεια δύσκολα παραβλέπεται, λόγω του επωνύμου της. Κόρη του Γεράσιμου Αρσένη και της Λούκας Κατσέλη (στο δεύτερο γάμο της), ανιψιά της Κίττυς Αρσένη (αδελφή του πατέρα της) και από τη μητρική πλευρά, ανιψιά της ηθοποιού Νόρας Κατσέλη. Ο παππούς και η γιαγιά της Πέλος και η Αλέκα Κατσέλη υπήρξαν σπουδαίοι θεατράνθρωποι της γενιάς τους. Η Αμαλία Αρσένη έχει τρεις αδελφούς και έχει χαράξει το αρχικό των ονομάτων τους με τατουάζ στους καρπούς των χεριών της με βάση δικό της σχέδιο.

Η συγγραφέας του διασκευασμένου βιβλίου Κίττυ Αρσένη (1935-2013) υπήρξε «πολύ σημαντική φιγούρα στη ζωή μου», αναγνωρίζει η Αμαλία Αρσένη.

Επί σειρά ετών υπεύθυνη της θεατρικής ομάδας του Πάντειου και του Ωδείου Αθηνών, γαλούχησε την ανιψιά της στο θέατρο. Έξι ετών την πήγε σε παράσταση του Μπρέχτ και ανάλογων πρεσβευτών του πολιτικού ρεαλισμού. Αργότερα, την έφερνε στα μαθήματά της.

«Επειδή δεν γνώρισα τους παππούδες μου, η Κίττυ συμβόλιζε αυτό που ήθελα να κάνω και εγώ γιατί είχε μέσα την έννοια της λογοτεχνίας της ανάλυσης των κειμένων, το πολιτικό θέατρο, το κοινωνικό αποτύπωμα. Νιώθω ευγνώμων που με έβαλε σε αυτό το δρόμο. Να βλέπω δηλαδή την τέχνη μου έτσι και όχι σαν ευκαιρία για εμπορική επιτυχία ή για αναγνωρισιμότητα».

Η Πολιτική επανερχόταν διαρκώς στην κουβέντα, όχι μόνο επειδή η Αμαλία Αρσένη ενσαρκώνει αυτό που ονομάζεται Πολιτικό ον, με την ευρεία σημασία του όρου. Επειδή επίσης η οικογένειά της συγκεντρώνει στους κόλπους της αυτή την ιδιαίτερη επιμειξία ανθρώπων της πολιτικής και του θεάτρου. Και έτσι μοιραία οδηγείται κανείς στη σύγκριση των δύο καταστάσεων. Ο κοινός τους άξονας έγκειται στην έννοια της προσφοράς. όπως επισημαίνει η Αμαλία Αρσένη.

Το θέατρο αποτελεί «πολιτική πράξη διότι αφορά την Πόλη. Για αυτό ξεκίνησε και από την Αρχαία Ελλάδα. Ήταν ένα δρώμενο, μια τελετουργία με θρησκευτική διάσταση, και επιτελούσε ρόλο πνευματικό που εξελίχθηκε σε μια ανάγκη για κάθαρση. Αυτό ήταν λοιπόν μια ανάγκη που δεν μπορούσε να σβήσει», παρατηρεί η Αμαλία Αρσένη.

Κάποτε ήρθε η τεχνολογία, επιβλήθηκε η τηλεόραση. Αλλά «το ότι κάθομαι μαζί με άλλους ανθρώπους και ακούω, βλέπω μια ιστορία, αποτελεί αρχετυπική ανάγκη».

Πράγμα που δεν αφορά μόνο το κοινό αλλά και την ομάδα πάνω στη σκηνή. «Ομαδικό άθλημα» αποκαλείται από την Αμαλία Αρσένη η θεατρική πράξη.

Και το θέατρο (όπως και η πολιτική) «έχει ένα στόχο», συνεχίζει. «Δίνει χώρο και χρόνο σε ανθρώπους που δεν ακούγονται».

Η Αμαλία Αρσένη πάντως βίωσε την πολιτική υπό την έννοια της κοινωνικής προσφοράς. Οι γονείς της δεν περίμεναν να βιοπορισθούν ή να γίνουν γνωστοί μέσω της πολιτικής σκηνής. «Ήταν και οι δύο ήδη επιτυχημένοι από το εξωτερικό, καθηγητές, οικονομολόγοι. Ήταν χορτασμένοι άνθρωποι και ήθελαν μόνο να προσφέρουν. Ήταν η επιστροφή στις ρίζες για να βοηθήσεις. Αλλά το πολιτικό σύστημα στην Ελλάδα τους πολέμησε. Οι άνθρωποι που έρχονται με τέτοια κριτήρια βρίσκονται αντιμέτωποι με όλους τους άλλους που δεν τα μοιράζονται».

Η Αμαλία Αρσένη βρισκόταν ακόμη στο σχολείο όταν στους δρόμους ξεχύθηκε ο κόσμος με το σύνθημα «κάτσε καλά Γεράσιμε» και οι μαθητικές καταλήψεις έφτασαν στο μη παρέκει: «Το 96-2000 είχα μια πολύ ακραία παιδική ηλικία. Ήταν τραυματικό», ομολογεί σήμερα. Εξού και παραμένει πάντα πολύ επιφυλακτική με την υπερέκθεση, με τηλεοπτικές συνεργασίες εκτός αν έρθει «κάτι που θα με ταράξει και θα με εμπνεύσει γιατί δεν θέλω την έκθεση. Ούτε τα σόσιαλ μίντια».

Στη γενικευμένη αντίληψη ότι τα παιδιά των επιφανών προσώπων βιώνουν πιο ευνοϊκά τη ζωή, κρύβεται μία πιο σκοτεινή όψη: «κάποιες φορές πρέπει να κάνουν τη διπλάσια προσπάθεια για να αποδείξουν την αξία τους», εξηγεί η Αμαλία Αρσένη.

Ήθελε να σπουδάσει στη δραματική σχολή του Εθνικού Θεάτρου αλλά η μητέρα της που διένυε τα πρώτα της τότε βήματα στην πολιτική, αποφάσισε να την προωθήσει στο εξωτερικό για να μην τύχει ειδικής μεταχείρησης. Η Αμαλία Αρσένη πάντως μπορεί να έχει αποθυμένο της Εθνικό, ακολούθησε πάντως λαμπρή πανεπιστημιακή καριέρα. Σπούδασε πρώτα θέατρο και σινεμά στο Smith (Σμιθ, όπως και η οικονομολόγος μητέρα της) που βρίσκεται στο Άμχερστ της Μασσαχουσέτης. Στο τρίτο έτος πήγε στο Λονδίνο, στη London School of Music and Dramatic Arts (Lamda – Λάμντα) όπου παρακολούθησε εντατικά κλασική υποκριτική. Τέλος, ολοκλήρωσε μεταπτυχιακό και  διδακτορικό πτυχίο στην επίσης διάσημη Ράντα Royal Academy of Dramatic Arts. Στο Λύκειο είχε παρακολουθήσει στο Παρίσι στο περίφημο Cours Florent (Κουρ Φλοράν) όπου πήρε μια δόση από τη γαλλική δραματική σχολή.

Παραμένει και η ίδια καθηγήτρια στο σχολείο από το οποίο αποφοίτησε, το Κολλέγιο Αθηνών, στο πρόγραμμα IB του Κολλεγίου Ψυχικού. Διδάσκει θέατρο και σινεμά. Η διδασκαλία παραμένει αυτό που την ενδιαφέρει ίσως περισσότερο από κάθε τι άλλο.

Το 2011, κατά τη διάρκεια των σπουδών της στην Αμερική, ο Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος την κάλεσε σε οντισιόν για απαιτητικό έργο έργο που θα ανέβαζε στο Θέατρο του Νέου Κόσμου και την προσέλαβε. Ήταν η πρώτη της επαγγελματική δουλειά. Σήμερα, στα τριάντα τέσσερα χρόνια της, έχει περί τις εξήντα συνεργασίες στο ενεργητικό της παρότι παραμένει πάντα το ίδιο επιλεκτική. Κατά το παράδειγμα της Κίττυς.

«Αγαπώ πολύ αυτό που κάνω. Δεν ακολουθώ μέθοδο. Προσαρμόζομαι στον εκάστοτε σκηνοθέτη γιατί είναι όλοι διαφορετικοί μεταξύ τους. Όλα τα μαζεύεις και τα προτείνεις στον σκηνοθέτη και γίνεται ένα αλισβερίσι ιδεών και προσεγγίσεων» διευκρινίζει.

«Εμένα με ενδιαφέρει η αλήθεια. Και για να προσεγγίσεις την αλήθεια ενός ρόλου χρειάζεται να αισθανθώ στην πρόβα ασφάλεια. Ότι υπάρχει πολύ ωραίο κλίμα και ότι μπορούμε να παίξουμε με την έννοια του παιχνιδιού και της ανακάλυψης και να πειραματιστούμε. Αυτό είναι για μένα πιο σημαντικό από τη μέθοδο. Αυτό που έκαναν παλιά το ότι τρομοκρατούσαν τον ηθοποιό βλέπω ότι δεν αποδίδει. Γενικότερα στη ζωή ο άνθρωπος αποδίδει όταν αισθάνεται ότι τον εκτιμάς και του λες μπράβο ακόμη και για τη μικρή του μετατόπιση. Δεν μου αρέσει στην πρόβα να αισθάνομαι ότι περνάω οντισιόν. Η παράσταση είναι μια συνθήκη που κρίνεσαι. Η πρόβα είναι ιερή, είσαι πολύ ευάλωτος. Τον ηθοποιό οφείλεις να τον προστατεύεις, να εσείς ενσυναίσθηση, να του δίνεις το χώρο και το χρόνο του».

Της αρέσει η συντροφιά επί σκηνής και έμεινε επτά χρόνια με την παράσταση 170 τετραγωνικά, που ακόμη σκίσει. «Το έργο ήταν μεγάλο σχολείο. Είναι πολύ ωραίο να έχεις κώδικα επί σκηνής, δεν νιώθεις μοναξιά».

Στο έργο Μπουμπουλίνας 18 αν και βρίσκεται μόνη πάνω στη σκηνή, ενσαρκώνει περίπου είκοσι με τριάντα ρόλους από το βιβλίο. Ανθρώπους που συναναστρέφεται η Κίττυ, βασανιστές, συγκρατούμενους. «Παίζω πέντε επίπεδα», εξηγεί η Αμαλία Αρσένη.

Το βιβλίο των εκατό σελίδων ολοκληρώθηκε ενώ η Κίττυ Αρσένη βρισκόταν πάνω στο βαγόνι του τρένου που θα την πήγαινε στο Στρασβούργο για να καταθέσει στο Συμβούλιο της Ευρώπης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου και στη Διεθνή Αμνησία. Ήταν η πρώτη που τόλμησε να δείξει τα σημάδια του βασανισμού στο κορμί της.

Στην Ελλάδα το βιβλίο κυκλοφόρησε το 1975 από τις Εκδόσεις Θεμέλιο. Είχαν προηγηθεί εκδόσεις στα Γαλλικά, στα Δανέζικα και στα Ιταλικά. Η περσινή παράσταση στο Φεστιβάλ συνέπιπτε με την επέτειο πενήντα χρόνων από την πρώτη ελληνική έκδοση. Τώρα κυκλοφορεί η τέταρτη έκδοσή του.

Η Κίττυ δεν της μίλησε ποτέ ευθέως για την εμπειρία της. «Όταν ήμουν δεκαεπτά χρονών στη σχολική παράσταση για το Πολυτεχνείο, ήρθε στη γιορτή. Διάβαζα ένα απόσπασμα από τα Γενέθλια της Ζωρζ Σαρή και εκεί αναφέρεται η Κίττυ -είναι η Κατερίνα του βιβλίου. Ήρθε στη γιορτή και μου έδωσε το βιβλίο της. Αυτό ήταν. Δεν μου είπε τίποτα άλλο και ουσιαστικά μου έκανε αυτό το δώρο. Ήταν ο τρόπος της: Μεγάλωσες, ό,τι θέλεις βρίσκεται εκεί μέσα. Και δεν το συζητήσαμε ποτέ μετά. Ήταν πολύ ιδιωτικός άνθρωπος, πολύ αξιοπρεπής, πολύ περήφανος. Είναι πολύ προσωπικό το πώς θα το διαχειριστείς», επισημαίνει η Αμαλία Αρσένη.

Διένυε τον όγδοο μήνα κύησης όταν κατέθεσαν το έργο με τη Σοφία Καράγιαννη. Δεν πίστευαν ότι η πρόταση για ένα έργο πολιτικό και αριστερό θα γινόταν αποδεκτή «σε ένα θεσμικό πλαίσιο τέτοιων διαστάσεων». Αλλά η τότε διευθύντρια του Φεστιβάλ Κατερίνα Ευαγγελάτου «μάς εξέπληξε διότι το πίστευε και η ίδια πάρα πολύ ότι πρέπει τέτοια κείμενα να ακούγονται».

Καταφύγιο και σωτηρία αποτέλεσε πάντα η δημιουργία για την Αμαλία Αρσένη. «Είναι τόσο μεγάλη ικανοποίηση όταν τα καταφέρνεις. Δηλαδή το έργο της Κίττυς ήταν κάτι τόσο δικό μου που ήθελα να κάνω. Το Μότο της ζωής μου δηλαδή είναι την άνοιξη αν δεν τη βρεις, τη φτιάχνεις. Το αντίδοτο για το άγχος, για την κατάθλιψη για τα πάντα, είναι η δημιουργία. Είναι κάτι που συνειδητοποίησα πια στα τριάντα τέσσερα μου, ότι θα δημιουργώ εγώ τις συνθήκες».

Το ντοκουμέντο Μπουμπουλίνας 18 αναδεικνύει τα πολλαπλά, ύπουλα πρόσωπα του φασισμού, την αδυναμία συσπείρωσης του αριστερού χώρου, την αλληλεγγύη με τα κρυφά σημειώματα και τα σύμβολα στους τοίχους… Όμως απουσιάζει το πνεύμα της μεμψιμοιρίας ή της εξιδανίκευσης. «Η Κίττυ μετατόπιζε όλη αυτή την εμπειρία στο τώρα. Τι κάνουμε τώρα;» καταλήγει η Αμαλία Αρσένη.

Πληροφορίες

«Μπουμπουλίνας 18»

Θεατρική διασκευή του ομότιτλου έργου της Κίττυς Αρσένη

25 Απριλίου με 7 Μαΐου

Θέατρο του Νέου Κόσμου

Κεντρική Σκηνή