Η απάντηση στο ερώτημα που θέτει ο τίτλος δεν είναι και δεν μπορεί να είναι μονοσήμαντη. Στόχος της στήλης είναι να επισημάνει τουλάχιστον μία από τις προϋποθέσεις που είναι αναγκαίες για την λειτουργία ενός σύγχρονου κράτους -κι αυτή είναι η ικανότητα του κράτους να αυτοελέγχεται και να αυτορυθμίζεται.

Ποιο είναι σήμερα το ελληνικό κράτος; Θα αποφύγω την θεωρία και θα δώσω την εικόνα με μερικά παραδείγματα από την καθημερινότητα.

Το ελληνικό κράτος είναι το μέλος της αστυνομίας του Αεροδρομίου Ελευθέριος Βενιζέλος που στέλνει τον πολίτη στα ΕΛΤΑ του αερολιμένα, 500 μέτρα πιο κάτω μην γνωρίζοντας πως το κατάστημα είχε κλείσει προ μηνών.

Το ελληνικό κράτος είναι ο πιλότος και οι επιβάτες του που αισθάνθηκαν την πλήρη άνεση να προσγειωθούν στο Σαρακήνικο, αδιαφορώντας για τους πολίτες.

Το ελληνικό κράτος είναι το ΕΦΚΑ που πεισματικά αρνείται να συνδιαλλαγεί με προβληματισμένους πολίτες, οχυρωμένο πίσω από την γραφειοκρατία – φυσική και ψηφιακή.

Το ελληνικό κράτος είναι αυτό που ανέχεται την κακή διαχείριση ενός δημόσιου αγαθού, όπως η επικοινωνία, από μία εταιρεία όπως ο ΟΤΕ  (ειδικά στον τομέα της οπτικής ίνας) ταλαιπωρώντας τους πολίτες με την ανεπάρκεια του.

Το ελληνικό κράτος είναι αυτό που σιωπά μπροστά στην επίθεση των Ρομά στην Λατινοπούλου, μπροστά στα ρατσιστικά σχόλια κατά της Λίζας Ιτόγια.

Από τον Χομπς έως τον Βέμπερ, η κλασική θεωρία του κράτους επιδίωξε έναν ενιαίο ορισμό του κράτους ως της υπέρτατης, συγκεντρωτικής εξουσίας που ασκεί νόμιμη βία μέσα σε μια ορισμένη επικράτεια -είτε για τη διασφάλιση της τάξης (Χομπς), είτε για την έκφραση της γενικής βούλησης (Ρουσσώ), είτε μέσω του μονοπωλίου της νόμιμης βίας (Βέμπερ). Παρά τις μεταξύ τους κανονιστικές διαφορές, το κράτος ιστορικά νοήθηκε ως ένας ενιαίος και συνεκτικός δράστης, με σταθερές βασικές λειτουργίες. Αυτό το κράτος κυριάρχησε στους τελευταίους τρεις αιώνες με διαφορετικές εθνικές προδιαγραφές και πρότυπα. Δυστυχώς, στην Ελλάδα, ενώ εξακολουθούμε να υστερούμε ως προς την αποτελεσματική  λειτουργία του κράτους αυτής της συγκεκριμένης μορφής, το κράτος αλλάζει μορφή.

Το εκκολαπτόμενο κράτος είναι πλέον πολυμορφικό -με την έννοια πως καλείται να παίξει πολλούς διαφορετικούς ρόλους- κατάλληλα προσαρμοζόμενο στον κάθε διαφορετικό ρόλο, χωρίς να χάνει την δημοκρατική νομιμότητα του. Ο 21ος αιώνας χαρακτηρίζεται από την ταυτόχρονη εμφάνιση προκλήσεων που είναι δομικά διαφορετικές μεταξύ τους: την κλιματική μετάβαση, την τεχνητή νοημοσύνη, τον γεωπολιτικό κατακερματισμό, την ανισότητα και τη διάβρωση της δημοκρατίας. Καθεμία από αυτές απαιτεί έναν διαφορετικό τρόπο κρατικής δράσης: ένα κράτος προσανατολισμένο σε συγκεκριμένες αποστολές για την απανθρακοποίηση και την καινοτομία, ένα κράτος με βιομηχανικό-στρατηγικό συντονισμό για τις εφοδιαστικές αλυσίδες και την ασφάλεια, ένα άλλο κράτος με αναδιανεμητική ικανότητα για τη διασφάλιση της κοινωνικής συνοχής, και ένα ακόμη κράτος που να διασφαλίζει την συνταγματική και επιστημική εξουσία για τη διακυβέρνηση της Τεχνητής Νοημοσύνης και ευρύτερα της δημόσιας σφαίρας.

Ζούμε, πλέον, σε συνθήκες μη γραμμικότητας και περιβάλλον συστημικής αβεβαιότητας, οπότε καμία από τις παραδοσιακές και μονοδιάστατες θεωρίες για τον ρόλο  του κράτους δεν μπορεί πλέον να θεωρηθεί επαρκής, ούτε καν για τον κανονιστικό του ρόλο.  Αντίθετα, ο συνδυασμός της ανάγκης να υπάρξει κράτος ικανό να αντιμετωπίσει τις πολύμορφες κρίσεις -οπότε κράτος πολυμορφικό- με την αδήριτη ανάγκη της διαφύλαξης της δημοκρατικής νομιμότητας, απαιτεί ένα αναδρομικό (recursive) κράτος: μια πολιτειακή οργάνωση ικανή να παρατηρεί τις δικές της αποτυχίες, να αναθεωρεί τα εργαλεία διακυβέρνησής της και να εναλλάσσει τους θεσμικούς της ρόλους ανάλογα με τη φύση του προβλήματος που καλείται να αντιμετωπίσει, διατηρώντας παράλληλα τη νομιμοποίησή της μέσω της λογοδοσίας, της δυνατότητας αμφισβήτησης και της λαϊκής συναίνεσης.

Το ελληνικό κράτος έχει τον Συνήγορο του Πολίτη. Πόσες από τις παρεμβάσεις του έχουν φέρει διορθωτικό αποτέλεσμα; Βάσιμα θα υποστήριζα ελάχιστες.

Το ελληνικό κράτος έχει την Διαύγεια. Πόσες παρεμβάσεις πολιτών έχουν φέρει κάποιο αποτέλεσμα; Χιλιάδες τα έγγραφα που αναρτώνται. Πόσα απ’ αυτά έχουν οδηγήσει στην αποκάλυψη διαφθοράς.

Το ελληνικό κράτος έχει ρυθμιστικές αρχές. Πόσες παρεμβάσεις έχουν κάνει, η κάθε μία στον τομέα της και με ποιο αποτέλεσμα.

Το πρόβλημα είναι έτσι διπλό. Από την μία μεριά έχουμε φροντίσει να υπονομεύσουμε τους ίδιους τους θεσμούς που θεωρητικά διασφαλίζουν την αποτελεσματικότητα της λειτουργίας του κράτους. Από την άλλη δεν έχουμε καν προβληματιστεί για το γεγονός πως το κράτος αλλάζει ριζικά -την μορφή του και τους στόχους του.

Το παραδοσιακό κράτος ήταν μία κυρίαρχη, θεσμικά οργανωμένη πολιτική εξουσία που επέβαλλε κανόνες και εξασφάλιζε την τάξη, την ασφάλεια και τη συνέχεια της πολιτικής κοινότητας. Το σύγχρονο κράτος (recursive state) ορίζεται επιπλέον από την ικανότητά του να παρατηρεί, να μαθαίνει και να μεταβάλλει τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο ασκεί αυτές τις λειτουργίες.

Είμαστε πολύ μακριά από την πραγματικότητα του 21ου αιώνα.

Διαβάστε επίσης:

Η ελληνική πολιτική στο Θέατρο Σκιών

Η απόδραση, η φούσκα και οι προφήτες της Αποκάλυψης

Ο επώδυνος ρεαλισμός της αμφισημίας του Αλέξη Τσίπρα