Για να μας βλέπεις πιο συχνά στα αποτελέσματα αναζήτησης: Add mononews.gr on Google

Μια συμβατική ρήτρα που απαγόρευε σε τράπεζες να συνεργάζονται με ανταγωνιστικά συστήματα μεταφοράς χρημάτων, μια δικαστική διαμάχη στη Ρωσία, μια πολυετής έρευνα στις ΗΠΑ και μια συμφωνία δεσμεύσεων στον Μαυρίκιο. Η ιστορία των συμβάσεων αποκλειστικότητας στην αγορά των εμβασμάτων δεν ξεκινά στην Ελλάδα, ούτε αποτελεί μια πρωτόγνωρη αντιπαράθεση για τις Western Union και MoneyGram.

Αντιθέτως, οι δύο διεθνείς πάροχοι έχουν βρεθεί στο παρελθόν αντιμέτωποι με ελέγχους αρχών ανταγωνισμού για τον τρόπο με τον οποίο οργανώνουν τις συμβατικές σχέσεις τους με τους αντιπροσώπους που πραγματοποιούν μεταφορές χρημάτων για λογαριασμό τους. Μάλιστα, σε ορισμένες περιπτώσεις οι παρεμβάσεις οδήγησαν στην κατάργηση περιοριστικών όρων, ανοίγοντας τον δρόμο για την έρευνα που μόλις ανακοίνωσε η ελληνική Επιτροπή Ανταγωνισμού.

1

Στο επίκεντρο της ελληνικής έρευνας βρίσκονται η Worldbridge, η Western Union και τρεις εταιρείες της MoneyGram σε μια πολύ ενδιαφέρουσα υπόθεση, όχι μόνο επειδή πρόκειται προφανώς για μοτίβο του business model των εταιρειών σε όλο τον κόσμο, αλλά επειδή ανοίγει ένα ευρύτερο νομικό ζήτημα.

Μέχρι ποιο σημείο μπορεί ένας πάροχος να δεσμεύει συμβατικά τους συνεργάτες του και πότε η αποκλειστικότητα παύει να αποτελεί μια θεμιτή εμπορική επιλογή, μετατρεπόμενη σε εμπόδιο για τον ανταγωνισμό;

Οι συμφωνίες αποκλειστικότητας που ερευνώνται στην Ελλάδα

Στην Ελλάδα, η υπόθεση ξεκίνησε έπειτα από καταγγελία για ενδεχόμενη κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης, αλλά η έρευνα της Επιτροπής Ανταγωνισμού επεκτάθηκε και σε ένα ευρύτερο ζήτημα, τις συμβάσεις που συνάπτουν οι εταιρείες μεταφοράς χρημάτων με τους αντιπροσώπους και τους υποπράκτορές τους και τον τρόπο με τον οποίο αυτές μπορούν να περιορίζουν την πρόσβαση ανταγωνιστών στην αγορά.

Πρόκειται για τα φυσικά σημεία εξυπηρέτησης, όπως καταστήματα και άλλες συνεργαζόμενες επιχειρήσεις, μέσω των οποίων οι καταναλωτές μπορούν να στείλουν ή να παραλάβουν χρήματα με μετρητά. Για τους διεθνείς παρόχους εμβασμάτων, η πρόσβαση σε αυτά τα σημεία είναι καθοριστική, καθώς από αυτήν εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό η δυνατότητά τους να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους στους καταναλωτές.

Στο μικροσκόπιο της Επιτροπής βρίσκονται οι λεγόμενες συμφωνίες προώθησης συγκεκριμένου σήματος. Πρόκειται για συμβατικούς όρους που είτε υποχρεώνουν είτε παρακινούν έναν αντιπρόσωπο να συνεργάζεται με έναν μόνο πάροχο. Στην πρώτη περίπτωση, η αποκλειστικότητα μπορεί να προβλέπεται ρητά στη σύμβαση, απαγορεύοντας τη συνεργασία με ανταγωνιστικές εταιρείες. Στη δεύτερη, μπορεί να προκύπτει μέσα από οικονομικά κίνητρα, όπως ευνοϊκότερες προμήθειες ή άλλους εμπορικούς όρους για όσους επιλέγουν αποκλειστική συνεργασία.

Η διαφορά ανάμεσα στις δύο περιπτώσεις μπορεί νομικά να φαίνεται τεράστια, όμως στην πράξη δεν είναι και τόσο. Ένα κατάστημα μπορεί να μην έχει συμβατική απαγόρευση να συνεργαστεί με δεύτερο πάροχο, αλλά οι οικονομικοί όροι που του προσφέρονται να καθιστούν αυτή την επιλογή λιγότερο συμφέρουσα. Έτσι, ακόμη και χωρίς ρητή απαγόρευση, δημιουργούνται συνθήκες που δυσχεραίνουν την είσοδο ή την ανάπτυξη ανταγωνιστικών επιχειρήσεων.

Αυτό το ενδεχόμενο είναι που εξετάζει η ελληνική Επιτροπή Ανταγωνισμού, εστιάζοντας όχι μόνο στις επιμέρους συμβάσεις, αλλά και στο σωρευτικό αποτέλεσμα των παράλληλων δικτύων συνεργασίας. Έτσι, ακόμη και αν μια μεμονωμένη συμφωνία δεν φαίνεται ικανή να περιορίσει σημαντικά τον ανταγωνισμό, η εκτεταμένη εφαρμογή παρόμοιων όρων από περισσότερες επιχειρήσεις μπορεί να οδηγήσει σε αυτό που η Επιτροπή περιγράφει ως στεγανοποίηση της αγοράς.

Τι προβλέπει το ευρωπαϊκό δίκαιο και το προηγούμενο της Intel

Το γεγονός ότι δύο επιχειρήσεις συμφωνούν ελεύθερα να συνεργάζονται αποκλειστικά δεν σημαίνει ότι η συμφωνία τους είναι αυτομάτως νόμιμη από την άποψη του δικαίου του ανταγωνισμού. Από την άλλη, η αποκλειστικότητα δεν απαγορεύεται γενικά, καθώς μπορεί να εξυπηρετεί θεμιτούς εμπορικούς σκοπούς, όπως η ανάπτυξη ενός δικτύου διανομής ή η προστασία επενδύσεων.

Το κρίσιμο είναι αν οι συγκεκριμένοι όροι, λαμβανομένων υπόψη των συνθηκών της αγοράς, περιορίζουν ουσιωδώς τον ανταγωνισμό. Το άρθρο 101 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως και το άρθρο 1 του ελληνικού νόμου 3959/2011, απαγορεύει τις συμφωνίες μεταξύ επιχειρήσεων που έχουν ως αντικείμενο ή αποτέλεσμα τον περιορισμό του ανταγωνισμού, ενώ απαγορεύεται και η κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης.

Σε αυτό το πλαίσιο ενδιαφέρουσα είναι η υπόθεση της Intel, της αμερικανικής εταιρείας κατασκευής επεξεργαστών, η οποία βρέθηκε αντιμέτωπη με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για τις εκπτώσεις και τα οικονομικά κίνητρα που προσέφερε σε μεγάλους κατασκευαστές ηλεκτρονικών υπολογιστών. Η Κομισιόν είχε επιβάλει το 2009 πρόστιμο ύψους 1,06 δισ. ευρώ, θεωρώντας ότι η Intel χρησιμοποιούσε, μεταξύ άλλων, εκπτώσεις υπό όρους αποκλειστικότητας, προκειμένου να ενθαρρύνει τους πελάτες της να προμηθεύονται επεξεργαστές κυρίως ή αποκλειστικά από την ίδια, περιορίζοντας τις δυνατότητες της ανταγωνίστριάς της AMD.

Η υπόθεση εξελίχθηκε σε μία από τις κομβικότερες δικαστικές διαμάχες του ευρωπαϊκού δικαίου ανταγωνισμού, με την Intel να δίνει επί 15 χρόνια μάχη για να απαλλαγεί από το πρόστιμο του 1,06 δισ. ευρώ που της είχε επιβάλει η Κομισιόν το 2009. Αρχικά, το Γενικό Δικαστήριο της ΕΕ επικύρωσε το πρόστιμο, όμως το 2017 το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης ανέτρεψε την απόφαση, κρίνοντας ότι δεν είχε εξεταστεί επαρκώς κατά πόσον οι εκπτώσεις που προσέφερε η Intel μπορούσαν πράγματι να αποκλείσουν ανταγωνιστές από την αγορά. Η υπόθεση επέστρεψε στο Γενικό Δικαστήριο, το οποίο το 2022 ακύρωσε τη διαπίστωση παράβασης που αφορούσε τις εκπτώσεις αποκλειστικότητας και το πρόστιμο στο σύνολό του, καθώς έκρινε ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν είχε αποδείξει επαρκώς τις επιζήμιες συνέπειές τους για τον ανταγωνισμό.

Η απόφαση δεν σημαίνει ότι οι εκπτώσεις που ενθαρρύνουν την αποκλειστική συνεργασία είναι πάντοτε νόμιμες. Σημαίνει, όμως, ότι για να στοιχειοθετηθεί κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης πρέπει να αποδεικνύεται, με βάση τα συγκεκριμένα δεδομένα της αγοράς, ότι η επίμαχη πρακτική είναι ικανή να περιορίσει τον ανταγωνισμό.

Και μπορεί η Intel να δραστηριοποιείται σε μια εντελώς διαφορετική αγορά, όμως το νομικό ζήτημα παρουσιάζει ομοιότητες με εκείνο που ανακύπτει στην περίπτωση των εμβασμάτων για το κατά πόσον οι οικονομικοί όροι μιας συνεργασίας μπορούν να περιορίσουν στην πράξη τις επιλογές των αντισυμβαλλομένων και την πρόσβαση άλλων επιχειρήσεων στην αγορά.

Στην περίπτωση, μάλιστα, των Western Union και MoneyGram, η συζήτηση αυτή δεν είναι μόνο τωρινή, αφού οι δύο εταιρείες έχουν ήδη βρεθεί στο επίκεντρο αντίστοιχων ερευνών στο εξωτερικό, με ορισμένες από αυτές να οδηγούν σε συγκεκριμένες αλλαγές στις συμβάσεις τους.

Η ρήτρα αποκλειστικότητας και η δικαστική ήττα στη Ρωσία

Η ιστορία της Western Union με τις αρχές ανταγωνισμού όλου του κόσμου ξεκινάει περισσότερα από είκοσι χρόνια στη Ρωσία, όπου στις αρχές της δεκαετίας του 2000, η εταιρεία είχε αναπτύξει ένα δίκτυο συνεργασιών με τράπεζες, μέσω των οποίων πραγματοποιούνταν μεταφορές χρημάτων χωρίς να απαιτείται το άνοιγμα τραπεζικού λογαριασμού.

Στις συμβάσεις αυτές περιλαμβανόταν ένας συγκεκριμένος όρος, ο αριθμός 4.2.8, ο οποίος απαγόρευε στις συνεργαζόμενες τράπεζες να συνάπτουν, κατά τη διάρκεια ισχύος της συμφωνίας, αντίστοιχες συνεργασίες με άλλα συστήματα μεταφοράς χρημάτων. Η ρήτρα αυτή ήρθε στο προσκήνιο όταν η ρωσική Russlavbank, η οποία ανέπτυσσε το ανταγωνιστικό σύστημα Contact, διαπίστωσε ότι τράπεζες αρνούνταν να συνεργαστούν μαζί της επικαλούμενες τις συμβατικές δεσμεύσεις τους προς τη Western Union.

Η Russlavbank προσέφυγε στη ρωσική αρχή ανταγωνισμού, υποστηρίζοντας ότι ο συγκεκριμένος όρος περιόριζε την πρόσβαση ανταγωνιστικών επιχειρήσεων στην αγορά. Το 2003 η αρμόδια αρχή έκρινε ότι η ρήτρα παραβίαζε τη ρωσική νομοθεσία για τον ανταγωνισμό στις χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες. Η Western Union αμφισβήτησε την κρίση αυτή δικαστικά, χωρίς όμως να επιτύχει την ανατροπή της, με τη σχετική δικαστική διαδικασία να ολοκληρώνεται το 2004 με παταγώδη ήττα της.

Σε αυτό το πλαίσιο, η Western Union υποχρεώθηκε να αφαιρέσει τη ρήτρα αποκλειστικότητας από τις τυποποιημένες συμβάσεις της και να προτείνει την αντίστοιχη τροποποίηση στις τράπεζες με τις οποίες ήδη συνεργαζόταν.

Έτσι, αν και η Western Union δεν υποχρεώθηκε να αποχωρήσει από τη ρωσική αγορά, κατήργησε τον επίμαχο περιορισμό, ο οποίος περιλαμβανόταν σε συμβάσεις με περισσότερες από 200 ρωσικές τράπεζες, κάτι που οδήγησε σε μείωση σχεδόν κατά το ήμισυ στις χρεώσεις της για τη μεταφορά χρημάτων.

Ο Μαυρίκιος και οι δεσμεύσεις των δύο εταιρειών

Άλλο ένα από τα πιο χαρακτηριστικά προηγούμενα των αντιανταγωνιστικών πρακτικών προέρχεται από τον Μαυρίκιο, όπου η τοπική Επιτροπή Ανταγωνισμού διερεύνησε τις συμβάσεις που είχαν συνάψει οι Western Union και MoneyGram με τους αντιπροσώπους τους για την παροχή υπηρεσιών μεταφοράς χρημάτων.

Η έρευνα, που ξεκίνησε το 2015, αποκάλυψε ότι οι συμβάσεις και των δύο εταιρειών περιλάμβαναν δύο κατηγορίες περιοριστικών όρων. Η πρώτη απαγόρευε στους αντιπροσώπους να προσφέρουν υπηρεσίες ανταγωνιστικών παρόχων όσο διαρκούσε η συνεργασία τους. Η δεύτερη προέβλεπε περιορισμούς ακόμη και μετά τη λύση της σύμβασης, εμποδίζοντας τους συνεργάτες να στραφούν αμέσως σε ανταγωνιστικές επιχειρήσεις.

Οι αρχές θεώρησαν ότι οι όροι αυτοί δημιουργούσαν σημαντικά εμπόδια εισόδου στην αγορά. Η υπόθεση ολοκληρώθηκε το 2018, όταν τόσο η Western Union όσο και η MoneyGram αναγκάστηκαν να συμφωνήσουν να προσφέρουν στους αντιπροσώπους τους τη δυνατότητα επιλογής μεταξύ αποκλειστικής και μη αποκλειστικής συνεργασίας.

Τα διεθνή προηγούμενα και η ελληνική υπόθεση

Αν και η έρευνα στην Ελλάδα παρουσιάζει αρκετά κοινά με τις προαναφερόμενες υποθέσεις, προφανώς τα νομικά αυτά προηγούμενα σε άλλες χώρες, και δη εκτός του ευρωπαϊκού δικαίου, δεν προδικάζει την εξέλιξη στη χώρα μας.

Ωστόσο, φανερώνει ένα μοτίβο για το πώς έχει χτιστεί το business model των εταιρειών μεταφοράς χρημάτων, ώστε σε αρκετές περιπτώσεις, για να είναι βιώσιμο, απαιτείται να κινηθεί στα όρια ή ακόμη και πέρα από αυτά μεταξύ θεμιτών και αθέμιτων εμπορικών πρακτικών.