«There Is No Planet B» είναι ο τίτλος του βιβλίου του Mike Berners-Lee. Αν καταστρέψουμε τον πλανήτη μας, άλλον διαθέσιμο δεν έχουμε.

Στον κόσμο της τεχνολογίας, όμως, η απουσία εναλλακτικής δεν οφείλεται στην αστροφυσική αλλά είναι αποτέλεσμα της ανοχής που επιδεικνύουν οι κυβερνήσεις στις επιχειρηματικές επιλογές. Χτίσαμε την καθημερινότητα, την οικονομία, την δημόσια διοίκηση, στο τέλος-τέλος τις ζωές μας, πάνω σε συστήματα ελάχιστων εταιρειών, χωρίς να εξασφαλίσουμε ότι μπορούμε να λειτουργήσουμε όταν εκείνες αποτύχουν. Το ψηφιακό μας μέλλον αποδεικνύεται ένα παρόν χωρίς Plan B.

Η κατάρρευση υπηρεσιών της Microsoft, που άρχισε στις 12 Νοεμβρίου, έφερε αυτήν την εξάρτηση στην επιφάνεια. Μέσα σε περίπου μία ώρα καταγράφηκαν αναφορές προβλημάτων από 74 χώρες. Outlook, Teams, Copilot και άλλες υπηρεσίες παρουσίασαν σοβαρές δυσλειτουργίες. Επιχειρήσεις, δημόσιες υπηρεσίες και πολίτες ανακάλυψαν πόσο περιορισμένη είναι η αυτονομία τους όταν ο κοινός τεχνολογικός προμηθευτής αδυνατεί να ανταποκριθεί. Η απόσταση ανάμεσα στην ψηφιακή ευκολία και στην ψηφιακή ομηρία αποδείχθηκε τρομακτικά μικρή.

Το πιο ανησυχητικό σημείο εντοπίζεται στις εξηγήσεις της ίδιας της εταιρείας. Διακομιστές απέτυχαν στους αυτοματοποιημένους ελέγχους «υγείας», ενώ οι διαδικασίες επαναφοράς δεν απέδιδαν τα αναμενόμενα. Ορισμένοι επαναλειτούργησαν προσωρινά αλλά έπαψαν και πάλι να ανταποκρίνονται μόλις επέστρεψε η πίεση της ζήτησης . Υπήρχαν μηχανισμοί επιτήρησης και διαδικασίες αποκατάστασης. Δεν εξασφάλισαν, όμως, τη συνέχεια της λειτουργίας. Η διάγνωση είναι χρήσιμη αλλά δεν αντικαθιστά την έλλειψη plan B. Δεν αποτελεί καν παρηγοριά, καθώς αναδεικνύει την αποτυχία του συστήματος σε όλο του το φάσμα.

Η αυτάρεσκη αφήγηση της τεχνολογικής παντοδυναμίας αποδείχθηκε έωλη. Οι εταιρείες που υπόσχονται ότι τα συστήματά τους θα οργανώνουν ολοένα περισσότερες πλευρές της ζωής μας δεν μπορούν να εξασφαλίσουν τη συνέχεια των δικών τους υπηρεσιών. Και εμείς καλούμαστε να τους παραδώσουμε ακόμη περισσότερες αρμοδιότητες, περισσότερα δεδομένα, περισσότερες αποφάσεις. Η εξάρτηση αυξάνεται ταχύτερα από την αποδεδειγμένη ικανότητα διαχείρισής της. Αυτό είναι πολιτικό πρόβλημα πρώτου μεγέθους.

Στην καρδιά του προβλήματος βρίσκεται ένα σκληρό ολιγοπωλιακό σύστημα. Κλειστά οικοσυστήματα, υψηλό κόστος αλλαγής προμηθευτή, συσσωρευμένες εξαρτήσεις που περιορίζουν την πραγματική επιλογή. Η επιχείρηση δεν εγκαταλείπει εύκολα την υποδομή πάνω στην οποία έχει οργανώσει ολόκληρη την λειτουργία της. Το κράτος ακόμη δυσκολότερα. Έτσι, η εμπορική επιτυχία μετατρέπεται σε εξουσία πάνω στην κοινωνία, χωρίς αντίστοιχη λογοδοσία. Ο πελάτης μπορεί να διαμαρτυρηθεί. Η δυνατότητά του να φύγει είναι άλλο ζήτημα.

Το κοινωνικό όφελος δεν αποτελεί τον πρωτεύοντα εταιρικό στόχο. Το κέρδος υπερισχύει. Η επαρκής εφεδρεία, η ανεξάρτητη δοκιμή, η δυνατότητα λειτουργίας μέσα στην κρίση έχουν κόστος. Έτσι, τώρα που αποκαλύφθηκε πως η  προστασία είναι ανεπαρκής, ταυτόχρονα αναδείχθηκε πως το  κόστος της ανεπαρκούς προστασίας απλώς μεταφέρεται στην κοινωνία. Χαμένες εργατοώρες, συναλλαγές, υπηρεσίες, εισοδήματα. Η κοινωνία επιδοτεί εκ των υστέρων την ανθεκτικότητα που δεν εξασφαλίστηκε εκ των προτέρων. Η περίπτωση της Microsoft απέδειξε ότι η προστασία που εξασφαλίζουν οι εταιρείες υπολείπεται της εξάρτησης που επιβάλλουν στην κοινωνία. Τη διαφορά την πληρώνουν όλοι οι υπόλοιποι.

Η οικονομική απειλή, ωστόσο, υπερβαίνει κατά πολύ τις άμεσες ζημίες και τις ενδεχόμενες αποζημιώσεις. Η αναστάτωση στη Nvidia, μετά την παραίτηση του Jensen Huang, συμπίπτει με τη λειτουργική κρίση της Microsoft. Διαφορετικά γεγονότα, διαφορετικές αιτίες. Μπορούν, όμως, να συναντηθούν στην ίδια βάσιμη αμφιβολία: πόσο ασφαλές είναι το οικοδόμημα πάνω στο οποίο έχουν στηριχθεί οι τεράστιες προσδοκίες της τεχνολογικής ανάπτυξης;

Οι επενδυτές αγοράζουν μελλοντικά κέρδη, προϋποθέτοντας την αξιοπιστία των υποδομών και των διοικήσεων και την ελαχιστοποίηση του ρίσκου της χρηματοδότησης. Αν αυτές οι βεβαιότητες κλονιστούν ταυτόχρονα, εύκολα και άμεσα θα  αλλάξει η αποτίμηση ολόκληρου του κλάδου. Οι χρηματοδοτικές διασυνδέσεις, όπου εταιρείες επενδύουν σε επιχειρήσεις που είναι ταυτόχρονα πελάτες τους, ενισχύουν τη δυνατότητα μετάδοσης της δυσπιστίας. Στη Nvidia, τέτοιες συμφωνίες έχουν ήδη προκαλέσει ανησυχίες για τον χρηματοοικονομικό κίνδυνο. Η αποχώρηση του Huang θα τον αναδείξει.

Μια τέτοια μεταστροφή, που είναι πλέον αρκετά πιθανή, οδηγεί σε κρίση άλλης μορφής. Ένα blackout κάποτε αποκαθίσταται, κάποτε ξεπερνιέται, κάποτε ξεχνιέται. Η εμπιστοσύνη, όμως, είναι άλλο θέμα. Δεν υπάρχουν agents για να την «διορθώσουν», δεν υπάρχουν εντολές για να την αποκαταστήσουν, δεν υπάρχουν κοινωνικές δυνάμεις για την υπερβούν.  Και η συγκέντρωση που προηγουμένως παρουσιαζόταν ως εγγύηση ισχύος τελικά αποδεικνύεται πως είναι  συγκέντρωση κινδύνου.

Το κράτος οφείλει επομένως να παρέμβει στην ουσία: ανεξάρτητη εποπτεία με άμεση πρόσβαση στα συστήματα, υποχρεωτικές δοκιμές αντοχής, υποχρεωτικές εφεδρείες που λειτουργούν πραγματικά, περιορισμός του εγκλωβισμού των πελατών και καταλογισμός του κοινωνικού κόστους. Η επίκληση (από την πλευρά της Ευρώπης)  των DMA, DSA και AI Act δεν απαντά από μόνη της στο ερώτημα της επάρκειας. Ο ουσιαστικός έλεγχος κρίνεται από την πραγματική προστασία που προσφέρει, όχι από τον όγκο των κανονισμών.

Μένει το χιούμορ. Στο παγκόσμιο τρολάρισμα της Microsoft ξεχωρίζει ένας κοινός άξονας: η  ανακούφιση. Όλο το χιούμορ επικεντρώνεται στην ιδέα  «δεν λειτουργεί το σύστημα, άρα επιτέλους δεν χρειάζεται να απαντήσω, να συνδεθώ, να είμαι διαθέσιμος». Μήπως αυτή η ανακούφιση προδίδει ήδη μια αίσθηση καταπίεσης; Τα αστεία συχνά εκφράζουν όσα η κοινωνία δεν έχει ακόμη διατυπώσει πολιτικά. Όταν η τεχνολογική βλάβη γίνεται αισθητή ως μικρή απελευθέρωση, οφείλουμε να εξετάσουμε τι έχουμε βαφτίσει ως πρόοδο. Από αυτήν την οπτική γωνία το πιο ανησυχητικό δεν είναι ότι έσβησαν οι οθόνες. Είναι ότι ο άνθρωπος ανακουφίστηκε.

Διαβάστε επίσης

HELLENiQ και Motor Oil: O φόρος δικαιολογείται η έκπτωση επιβάλλεται