Θήραμα ή σύμβολο; Ένα έργο τέχνης 8.000 ετών

Μακρύ ρύγχος, ανάγλυφα μάτια, αυτιά (ή κέρατα) που προεξέχουν. Και στο λαιμό, τέσσερεις παράλληλες, οριζόντιες, διακοσμητικές εγκοπές. Οκτώ ή επτά χιλιάδες χρόνια πριν ένας άνθρωπος που έπιαναν τα χέρια του – για να μην πούμε καλλιτέχνης – πήρε το κέρατο ενός ελαφιού και έφτιαξε αυτό το αντικείμενο.

Ένα ζωόμορφο ειδώλιο όπως θα λέγαμε σήμερα ή ενδεχομένως κάποιο διακοσμητικό (;) στοιχείο, που κατόρθωσε να φθάσει ως τις μέρες μας θαμμένο στο χώμα της Σταυρούπολης στη Θεσσαλονίκη και μιλώντας εύγλωττα για την εποχή του.

Στις δεκαετίες του 1990 και 2000 έγιναν οι ανασκαφές στον σύγχρονο οικιστικό ιστό της Σταυρούπολης, όπου έφεραν στο φως έναν από τους σημαντικότερους νεολιθικούς οικισμούς της Κεντρικής Μακεδονίας, με τα ευρήματα να φιλοξενούνται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης. Ένα από αυτά και το ζωόμορφο κέρατο που αναδεικνύεται ως έκθεμα του μήνα.

Σε στρατηγική θέση ανάμεσα στον Θερμαϊκό κόλπο και την ενδοχώρα, ο οικισμός αυτός κατοικήθηκε κατά την 6η και 5η χιλιετία π.Χ. και όπως εκτιμούν οι ανασκαφείς καταλάμβανε περίπου 100 στρέμματα, έκταση ιδιαίτερα μεγάλη για τα δεδομένα της εποχής. Όσο για τους κατοίκους του ασχολούνταν με την καλλιέργεια της γης, την κτηνοτροφία και γενικά με την εκμετάλλευση των φυσικών πόρων.

Τα ελάφια της προϊστορίας

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον δημιουργήθηκε το σπάνιο αυτό αντικείμενο από το κέρατο ενός ελαφιού. Να σημειωθεί μάλιστα, ότι σύμφωνα με τα ζωικά κατάλοιπα που βρέθηκαν στον οικισμό και σχετίζονταν με τη διατροφή, μόλις το 3% περίπου προερχόταν από άγρια ζώα, όπως τα ελάφια.

Όλο το υπόλοιπο αντιστοιχούσε σε οικόσιτα διαφόρων ειδών, ενώ σε κάθε περίπτωση η εκμετάλλευσή τους ήταν πλήρης. Γιατί όλα τα μέρη των ζώων, τα οστά και τα κέρατα, ακόμη και τα δόντια χρησιμοποιούνταν για την κατασκευή εργαλείων και διαφόρων αντικειμένων.

Ειδικά τα κέρατα προέρχονταν από ελαφοειδή μεγάλου και μεσαίου μεγέθους (ελάφια-Cervus elaphus και πλατώνια Dama dama, αντίστοιχα) καθώς και από ζαρκάδια (Capreolus capreolus), όπως σημειώνει η αρχαιολόγος Ουρανία Πάλλη του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης.

Είδη που τεκμηριώνουν τις κυνηγητικές δραστηριότητες των προϊστορικών κατοίκων αλλά και την πρακτική της περισυλλογής, καθώς τα ελαφοειδή αποβάλλουν, όπως είναι γνωστό, εποχιακά τα κέρατά τους. Η χρησιμοποίησή τους μάλιστα, ήταν ευρύτατη για την παραγωγή αιχμηρών εργαλείων, τη διαμόρφωση λαβών, καθώς και κάποιου αντικειμένου που σήμερα δεν γνωρίζουμε τη χρήση του.

Ο συμβολικός ρόλος

Βαθιά συνδεδεμένες με τον κόσμο των ζώων ήταν άλλωστε, οι προϊστορικές κοινότητες. Η κυρία Πάλλη αναφέρει εδώ και την άποψη ορισμένων ερευνητών που υποστηρίζουν ότι, λόγω της εποχιακής αποβολής και αναγέννησης των κεράτων τους, τα ελάφια εκλαμβάνονταν ως μεσολαβητές μεταξύ του πραγματικού και του υπερφυσικού κόσμου συμβολίζοντας τον αέναο κύκλο της ζωής.

Το κυνήγι τους επομένως, μπορεί να αποτελούσε κάτι περισσότερο από μια δραστηριότητα επιβίωσης. Να υποδήλωνε δηλαδή, μια συλλογική εμπειρία στο πλαίσιο της κοινότητας, πιθανόν και μια τελετουργία μετάβασης των εφήβων στην ενήλικη ζωή.

Παράλληλα, ο συμβολικός τους ρόλος συνδεόταν με την έννοια της επικράτειας και με το φυσικό τοπίο των προϊστορικών κοινοτήτων. Η σημασία των ελαφοειδών έτσι, διατηρήθηκε σε ολόκληρη τη Νεολιθική περίοδο στον βαλκανικό χώρο, όπως μαρτυρούν οι αναπαραστάσεις τους στην ειδωλοπλαστική, τις βραχογραφίες και την αγγειογραφία.

Σε όλη την προϊστορική περίοδο άλλωστε, τα ζώα αποτελούσαν θηράματα, πηγή τροφής και πρώτων υλών, αλλά και φορείς συμβολικών νοημάτων. Ήταν η εξημέρωσή τους και η μετάβαση στην κτηνοτροφία, που οδήγησαν στη διαφοροποίησή τους από τα άγρια ζώα. Γιατί πλέον τα οικόσιτα απέκτησαν καθοριστικό ρόλο για τη ζωή των ανθρώπων, ενώ τα άγρια είδη και ιδιαίτερα τα ελαφοειδή διατήρησαν τη σημασία τους τόσο για τη διατροφή όσο και σε συμβολικό επίπεδο.

Χιλιάδες χρόνια αργότερα λοιπόν, αυτό το μικρό κεφάλι από κέρατο εξακολουθεί να αφηγείται τη στενή σχέση των νεολιθικών κατοίκων της Σταυρούπολης με το φυσικό τοπίο που τους περιέβαλλε και με τα ζώα με τα οποία το μοιράζονταν. Σήμερα εκτίθεται στην ενότητα του μουσείου «5.000, 15.000, 200.000 χρόνια πριν… Μια έκθεση για τη ζωή στην προϊστορική Μακεδονία». Δηλώνοντας την σχέση αλληλεξάρτησης, σεβασμού και συμβολισμών στις προϊστορικές κοινωνίες, όταν το ελάφι παρέμενε σύμβολο ζωής, αναγέννησης και διαρκούς σύνδεσης με τη φύση.

Διαβάστε επίσης:

Σπάνια σκηνή θεάτρου σε ένα δαχτυλίδι – Μια μικρογραφία «παράστασης»

Ο Πειραιάς στα καταφύγια – Μοναδικά ιστορικά τεκμήρια σε κίνδυνο

Μπριζίτ Μπαρντό – Ο φλογερός έρωτας της πιο επιθυμητής γυναίκας στον κόσμο σε δημοπρασία