Σπάνια σκηνή θεάτρου σε ένα δαχτυλίδι – Μια μικρογραφία «παράστασης»

Πριν από 2.100 χρόνια περίπου, ένας τεχνίτης κατόρθωσε να χωρέσει σε έναν μικρό πολύτιμο λίθο, μόλις 13×11 χιλιοστών, έναν ποιητή, μερικούς σάτυρους και ένα άγαλμα που αντιπροσωπεύει τον Διόνυσο, ενώ στο φόντο μια μικρή γυναικεία φιγούρα θα μπορούσε να είναι η Θάλεια, η μούσα της κωμωδίας.

Μια εκπληκτικά λεπτομερή σκηνή αρχαίου θεάτρου απεικονίζεται, με λίγα λόγια, στις ελάχιστες διαστάσεις του κόκκινου λίθου από καρνεόλη σ΄αυτό το δαχτυλίδι. Και το πιο εντυπωσιακό, σε αντίθεση με παρόμοια παραδείγματα που γνωρίζουμε ως σήμερα είναι, ότι οι ηθοποιοί δεν απεικονίζονται με θεατρικές μάσκες αλλά ως άμεσοι μυθολογικοί χαρακτήρες.

Ανήκοντας σε μια τουρκική συλλογή, και σήμερα στο Εθνογραφικό Μουσείο της Άγκυρας, το δαχτυλίδι με τον σιδερένιο κρίκο μελετήθηκε μόλις τώρα από δύο αρχαιολόγους που δημοσίευσαν την έρευνά τους στο επιστημονικό περιοδικό Cedrus του Ινστιτούτου Έρευνας Μεσογειακών Πολιτισμών. Σύμφωνα με τα αρχεία του μουσείου εξάλλου, το δαχτυλίδι μπορεί να προέρχεται από τις Σάρδεις, ωστόσο ούτε το σημείο εύρεσης ούτε το αρχαιολογικό του πλαίσιο προσδιορίζονται.

Προφανώς δηλαδή, προέκυψε από κάποια λαθρανασκαφή άρα περισσότερα στοιχεία δεν προσφέρονται. Μόνον η μοναδική σκηνή που περιλαμβάνει.

Η αρχαία τεχνική

Όπως σημειώνουν οι μελετητές Melih Arslan και Ahmet Emirhan Bulut, οι διαφορετικές στάσεις, τα ενδύματα και τα αντικείμενα που κρατούν τα πρόσωπα της παράστασης αυξάνουν την πολυπλοκότητα της σύνθεσης. Ο τεχνίτης χρησιμοποίησε την τεχνική της χαλκογραφίας, σκαλίζοντας τις μορφές απ’ ευθείας στην επιφάνεια της πέτρας. Εντοπίσθηκαν μάλιστα ίχνη τρυπανιών με στρογγυλή μύτη στα περιγράμματα του σώματος και ποικίλα πάχη περιστροφικών λειαντικών στις πτυχές των ρούχων. Μικρές διατρήσεις εξάλλου, χρησιμοποιήθηκαν και για να σχηματίσουν τις μύτες, προσφέροντας έτσι, μια ακόμη τεχνική λεπτομέρεια για το πώς επιτεύχθηκε μια τόσο καλή δουλειά σε αυτή την κλίμακα.

Στο κέντρο της σκηνής κάθεται μια ανδρική μορφή με μακριά ενδύματα, Κι επειδή φαίνεται να κοιτάζει μια δίφυλλη πλάκα, θεωρείται ότι μπορεί να αναπαριστά έναν ποιητή ή θεατρικό συγγραφέα. Απέναντί του στέκεται μια μορφή με το ένα πόδι τοποθετημένο στην πέτρα, πιθανώς ο αρχηγός του θιάσου των σατύρων. Ενώ οι υπόλοιπες μορφές ξεχωρίζουν από τα κέρατα, τις ουρές και τα μπαστούνια στους ώμους τους. Χαρακτηριστικά που τους συνδέουν με τους σάτυρους, οι οποίοι βρίσκονταν στην ακολουθία του θεού του κρασιού και του θεάτρου, του Διόνυσου φυσικά.

Τα πρόσωπα της σκηνής

Με τον ίδιο το Διόνυσο σχετίζεται όμως, η γενειοφόρος ερμαϊκή στήλη στην αριστερή πλευρά της σύνθεσης. Όπως είναι γνωστό στην αρχαιότητα, οι ερμαϊκές στήλες ήταν αγάλματα που συνήθως αποτελούνταν από ένα πορτρέτο ή προτομή στηριγμένα σε έναν κίονα. Δεδομένης επομένως, της στενής σχέσης μεταξύ της διονυσιακής λατρείας και του θεάτρου, μια τέτοια μορφή έχει νόημα στη σκηνή.

Οι Arslan και Bulut επισημαίνουν και μια άλλη λεπτομέρεια: Την μικρή γυναικεία μορφή πίσω από την ερμαϊκή στήλη, με τα μαλλιά της να κυλούν στην πλάτη της και τα χέρια να εκτείνονται στα πλάγια. Και παρ΄ότι η ταυτότητά της δεν μπορεί να αποσαφηνιστεί με βεβαιότητα, το πιθανότερο κατά τους ίδιους είναι, ότι πρόκειται για την Θάλεια, μία από τις εννέα Μούσες, που θεωρούνταν πηγές έμπνευσης για την ποίηση, τη μουσική, την ιστορία και άλλες τέχνες. Και καθώς η Θάλεια ειδικά συνδέθηκε ιδιαίτερα με την κωμωδία και την ανάλαφρη ποίηση, η παρουσία της σε μια θεατρική σκηνή καθίσταται μια κατάλληλη εικονογραφική επιλογή.

Στο αρχαίο ελληνικό θέατρο άλλωστε, τα σατυρικά έργα συνδύαζαν τραγικά θέματα με χιουμοριστικά στοιχεία και αποτελούσαν σημαντικό μέρος των προγραμμάτων των αθηναϊκών εορτών από τον 5ο αιώνα π.Χ. και μετά, ενώ αργότερα διασώθηκαν ως ανεξάρτητες παραστάσεις. Το μόνο ολοκληρωμένο σατυρικό δράμα που έχει φθάσει ως εμάς φτάνει σήμερα είναι ο Κύκλωπας του Ευριπίδη.

Πρόβα ή παράσταση;

Οι ερευνητές συνέκριναν τον δαχτυλίδι με παρόμοια κομμάτια στο Βρετανικό Μουσείο και στο Rijksmuseum van Oudheden της Ολλανδίας, αλλά τα δικά τους αντικείμενα απεικονίζουν μια θεατρική πρόβα: οι ηθοποιοί σηκώνουν τις μάσκες τους στο κεφάλι αντί να τις φορούν, και ο κεντρικός ποιητής εξετάζει το κείμενο που κρατάει. Το συγκεκριμένο παράδειγμα ωστόσο, αποκλίνει από αυτήν την παράδοση: Ο τεχνίτης απέδωσε τους χαρακτήρες ως σάτυρους απ’ ευθείας, χωρίς τις συνήθεις μάσκες. Έτσι οι Arslan και Bulut υποστηρίζουν ότι αυτή η λεπτομέρεια μπορεί να υποδηλώνει ότι η σκηνή αντιπροσωπεύει το ίδιο το έργο – ή την αφήγησή του – και όχι μια πρόβα.

Η σπανιότητα συγκρίσιμων στοιχείων καθιστά επομένως, αυτή τη διαφορά ιδιαίτερα σημαντική. Και αυτό, γιατί η άμεση απεικόνιση προσφέρει μια προηγουμένως άγνωστη εικονογραφική προσέγγιση μεταξύ των γνωστών θεατρικών ανάγλυφων.

Είναι άγνωστο όμως, σε ποιον ανήκε το δαχτυλίδι. Το μεγαλύτερο μέρος του σιδερένιου στελέχους του έχει χαθεί, αφήνοντας μόνο ένα έντονα διαβρωμένο θραύσμα. Αλλά κατά ευτυχή συγκυρία, και παρ΄ότι η πέτρα από καρνεόλη παρουσιάζει δύο λεπτές ρωγμές και κάποια φθορά, όλες οι μορφές επάνω σε αυτήν παραμένουν ευανάγνωστες.

Το πιθανότερο πάντως είναι, ότι το δαχτυλίδι ανήκε σε έναν επαγγελματία του θεάτρου ή σε κάποιον με έντονο ενδιαφέρον για την θεατρική τέχνη. Γενικότερα άλλωστε τέτοια κοσμήματα αντανακλούσαν συνήθως στην αρχαιότητα την καλλιτεχνική κλίση ή την επαγγελματική ταυτότητα του κατόχου, αν και τα σκαλίσματα δεν επιτρέπουν μια οριστική ταυτοποίηση.

Τα τεχνικά χαρακτηριστικά του εξάλλου, και η σύγκριση με παρόμοια αντικείμενα βοήθησαν στην χρονολόγησή του. Όπως και τα μικρά σημάδια από τρυπάνι, η επεξεργασία των πτυχώσεων των ρούχων και το υλικό της πέτρας συγκλίνοντας όλα σε μία χρονολόγηση στις αρχές του 1ου π.Χ. αιώνα. Εν τέλει το δαχτυλίδι του Διονύσου είναι ένα σπάνιο παράδειγμα του πώς η αρχαία θεατρική οπτική κουλτούρα μπορούσε να εκφραστεί μέσα από προσωπικά στολίδια.

Διαβάστε επίσης:

Ο Πειραιάς στα καταφύγια – Μοναδικά ιστορικά τεκμήρια σε κίνδυνο

Μπριζίτ Μπαρντό – Ο φλογερός έρωτας της πιο επιθυμητής γυναίκας στον κόσμο σε δημοπρασία

Ουίλιαμ Κέντριντζ: «Μοναδικό προνόμιο για μένα η έκθεσή μου στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο»