Τα κτήρια θυμούνται – Οι τόποι μνήμης της γερμανικής κατοχής

Πρωί της 27ης Απριλίου 1941, ώρα 8,25΄. «Ομάς μοτοσικλετιστών» που κινούνται την λεωφόρο Κηφισίας φθάνουν στους Αμπελοκήπους. «Τούτων προηγούντο δύο τεθωρακισμένα αυτοκίνητα, ωπλισμένα με εν πυροβόλον και με πολυβόλα, τα οποία έφερον τους αριθμούς 219.984 και 296.994.

Οι επιβαίνοντες των δύο τανκς στρατιώται ήσαν ευάριθμοι, επί κεφαλής δε αυτών ήτο ο ανθυπολοχαγός κ. Φριτς Ντίρφλιγκ», όπως διαβάζουμε στην εφημερίδα «Καθημερινή» την επαύριο του γεγονότος. Με ελάχιστες διαφοροποιήσεις και το πρωτοσέλιδο στο «Ελεύθερον Βήμα»: «Την 8ην ακριβώς πρωινήν εισήλθον εις την πόλιν από την κατεύθυνσιν της Λεωφόρου Κηφισίας τα δύο πρώτα τεθωρακισμένα αυτοκίνητα, ωπλισμένα με εν πυροβόλον και πολυβόλα …».

Η Γερμανική Κατοχή αρχίζει στην Ελλάδα αλλά πρώτα απαιτείται η «επισημοποίησή» της με την παράδοση της Αθήνας. Είναι Κυριακή των Βαΐων, η πόλη είναι έρημη και σιωπηλή ενώ η λεωφόρος Κηφισίας ένας απλός δρόμος με λίγες μονοκατοικίες. Στον αριθμό 4, κοντά στη διασταύρωση με την Λεωφόρο Αλεξάνδρας, το μικρό καφενείο που λειτουργεί σε μία από αυτές, θα επιλεγεί ως το βολικό σημείο για να υπογραφεί η συνθήκη παράδοσης στον διοικητή της μονάδας αντισυνταγματάρχη Όττο φον Σέιμπεν.

Ο στρατιωτικός διοικητής Αττικοβοιωτίας Χρήστος Καβράκος, ο δήμαρχος Αθηναίων Αμβρόσιος Πλυτάς, ο δήμαρχος Πειραιώς Μιχάλης. Μανούσκος και ο νομάρχης Κωνσταντίνος Πεζόπουλος συνθέτουν την ελληνική αντιπροσωπεία που θα φθάσει με λευκή σημαία…

Τα πρώτα γερμανικά τμήματα «εισήλθον εις την πόλιν διά της Λεωφόρου Κηφισίας, οπόθεν κατευθύνθησαν προς το δημαρχείον και την Ακρόπολιν όπου ύψωσαν την σημαίαν του Αγκυλωτού Σταυρού…», όπως αναφέρει το «Ελεύθερον Βήμα». Στη συνέχεια και άλλα δημόσια, και μη, κτήρια καταλαμβάνονται και επιτάσσονται από το γερμανικό στρατό κατοχής με διορία μόλις μιας μέρας στους ιδιοκτήτες τους να τα παραδώσουν. Τα σκοτεινά χρόνια είναι μπροστά.

Το μέγαρο της Αθήνας

Η μικρή τριώροφη πολυκατοικία στην Λεωφόρο Κηφισίας, όπου βρισκόταν το καφενείο «Παρθενών» του Ανδρέα Γλεντζάκη, ο οποίος είχε ειδοποιηθεί ξαφνιασμένος, νωρίς εκείνο το πρωινό για να ανοίξει το μαγαζί του, υπάρχει ακόμη. Ένα απλό μοντερνιστικό κτήριο του 1936, με υπόγειο που είχε διαμορφωθεί σε καταφύγιο, παραμένει στη θέση του, μάρτυρας μιας από τις πιο μελανές σελίδες της ιστορίας της Αθήνας. Αλλά δεν είναι το μόνο.

Το επιβλητικό Μέγαρο του Μετοχικού Ταμείου Στρατού, με στοιχεία από την Αρ Ντεκό και τον μοντέρνο ευρωπαϊκό κλασικισμό, σχεδιασμένο από τον Βασίλειο Κάσσανδρο και τον Λεωνίδα Μπόνη, και κτισμένο στη θέση των πρώην βασιλικών στάβλων είχε ολοκληρωθεί μόλις το 1939, παραμονές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ήταν το μεγαλύτερο κτήριο της Αθήνας και ως εκ τούτου επιτάχθηκε πρώτο για την εγκατάσταση της Γερμανικής Στρατιωτικής Διοίκησης.

Για το σκοπό αυτό, η πρόσοψή του στην οδό Πανεπιστημίου απέκτησε τσιμεντένια οχύρωση ενώ μία ξύλινη γέφυρα κατασκευάστηκε από το ύψος του τρίτου ορόφου για να το συνδέσει με το κτήριο της Αθηναϊκής Λέσχης που επίσης είχε επιταχθεί, στην οδό Αμερικής.

Το καφέ Zonar’s όμως, στο ισόγειό του λειτουργούσε κανονικά –μετά από μία διακοπή- για τον κόσμο στη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής, έχοντας εγκαινιασθεί και αυτό μέσα στη δίνη του πολέμου, συγκεκριμένα τον Δεκαπενταύγουστο του 1940 με τον τορπιλισμό της «Έλλης».

Στην Κοραή 4

Μόλις τρία χρόνια πριν την έναρξη του πολέμου είχε ολοκληρωθεί και το μέγαρο της Εθνικής Ασφαλιστικής στην Κοραή 4. Σχεδιασμένο από τους αρχιτέκτονες Αναστάσιο Μεταξά και Εμμανουήλ Κριεζή και κτισμένο στη θέση όπου βρισκόταν η οικία Rossels διέθετε το πλέον σύγχρονο αντιαεροπορικό καταφύγιο με δύο υπόγεια και μεταλλικές πόρτες γερμανικής προέλευσης, αεροστεγώς κατασκευασμένες για να μην εισέρχονται τοξικά αέρια στο εσωτερικό. Είναι αυτά τα υπόγεια που θα μετατραπούν σε κολαστήρια για τους Έλληνες που συλλαμβάνονται από τους Γερμανούς, αφού στο κτήριο θα εγκατασταθεί το γερμανικό Φρουραρχείο.

«Παρά των Γερμανικών αρχών της κατοχής επετάχθησαν διάφορα διαμερίσματα του Μεγάρου της Εταιρίας εν οις ήτο εγκατεστημένον το καταργηθέν Υπουργείον Τύπου και Τουρισμού», αναφέρεται στα πρακτικά της Εθνικής Ασφαλιστικής στις 6 Μαΐου 1941. «Από της χθές ειδοποιήθημεν ότι η επίτεξις θέλει εκταθεί επί ολοκλήρου του προς την οδόν Κοραή τμήματος των Γραφείων της Εταιρείας μετά του μεγίστου μέρους της επιπλώσεως, ταχθείσης προθεσμίας μέχρι της σήμερον εσπέρας προς αποχώρησιν ημών εκ του κατασχεθέντος διαμερίσματος, όπερ αποτελεί τα ¾ περίπου του όλου χώρου των Γραφείων μας». Αμέσως υψώθηκε και ο αγκυλωτός σταυρός.

Το θαύμα ή τον θάνατο

Έξι μέτρα κάτω από την επιφάνεια της γης, Έλληνες κάθε ηλικίας, αλλά και ορισμένοι αντιφασίστες Ιταλοί, θα μαρτυρούσαν εδώ περιμένοντας ένα θαύμα ή το θάνατο. Στους τοίχους των υπογείων ονόματα, μηνύματα, σχέδια, χρονολογίες αφήνονταν από τους ανθρώπους που φυλακίστηκαν -άγνωστος παραμένει ο αριθμός τους – δραματικές μαρτυρίες της γερμανικής βαρβαρότητας. Και παρ΄ότι οι τοίχοι βάφονταν επανειλημμένα από τους Γερμανούς, τα μηνύματα φυσικά επανέρχονταν, όπως μπορεί να δει κανείς σήμερα, καθώς τα κρατητήρια έχουν κηρυχθεί ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο, που έχει συντηρηθεί από την Εθνική Ασφαλιστική και έχει παραδοθεί στο κοινό ως επισκέψιμος χώρος μνήμης.

Η ιστορία του κτηρίου θα έχει και συνέχεια ωστόσο, στον Εμφύλιο, καθώς μετά την αποχώρηση των γερμανικών στρατευμάτων στις 12 Οκτωβρίου του 1944, θα επιταχθεί από το ΕΑΜ. Για να ακολουθήσουν πολύ γρήγορα οι Βρετανοί που θα καταλάβουν το κτήριο εισβάλλοντας στην είσοδό του με τανκ, ενέργεια που έχει καταγραφεί φωτογραφικά και βρίσκεται στα ντοκουμέντα της εποχής. Μετά την αποχώρηση και αυτών το κτήριο επιτάσσεται πλέον από την Ελληνική Κυβέρνηση για να στεγάσει δημόσιες υπηρεσίες -τις Ηλεκτρικές Εταιρείες Μεταφοράς και Διανομής- σε μια πόλη άλλωστε, κατεστραμμένη, που έχει την ανάγκη μεγάλων κτηρίων.

Η Μέρλιν, το κολαστήριο της Γκεστάπο

Στην είσοδο του κτηρίου της οδού Μέρλιν 6 στο Κολωνάκι ένα γλυπτό του Θανάση Απάρτη που αναπαριστά μία θρηνούσα μορφή τιμά τη μνήμη των εκατοντάδων ελλήνων αντιστασιακών κατά της Γερμανικής Κατοχής, που φυλακίσθηκαν, βασανίσθηκαν και εκτελέσθηκαν εκεί από την Γκεστάπο. Ένας από τους ιερότερους χώρους της Ελληνικής Αντίστασης, ο οποίος ωστόσο, δεν διατηρείται πλέον, αφού το αρχικό κτήριο, ένα αστικό μέγαρο των αρχών του 20ού αιώνα κατεδαφίστηκε το 1980, παρά τις διαμαρτυρίες, για να ανεγερθεί στη θέση του ένα σύγχρονο πολυώροφο κτίσμα.

Μόνον η σιδερένια πόρτα που ασφάλιζε τα κρατητήρια έχει διασωθεί, ενσωματωμένη πλέον στο μνημείο του Απάρτη, όπου αναγράφεται: «Εδώ ήτανε το κολαστήριο της Γκεστάπο 1941-1944». Γιατί εκεί γίνονταν τα θηριωδέστερα βασανιστήρια όσων συλλαμβάνονταν σε μπλόκα από τους Γερμανούς αλλά και από έλληνες καταδότες, εκεί άφησαν την τελευταία τους πνοή εκατοντάδες φυλακισμένοι –300 εκτελέσεις αναφέρονται -, από εκεί γινόταν η μεταγωγή στο Χαϊδάρι για εκτέλεση ή στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής.

Από το στρατοδικείο στη φυλακή

Στην πλατεία Αγίου Γεωργίου Καρύτση το μέγαρο του Φιλολογικού Συλλόγου «Παρνασσός», ένα από τα ιστορικά κτήρια της Αθήνας με ανέγερση το 1890 σε σχέδια του στρατιωτικού αρχιτέκτονα Ιφικράτη Κοκκίδη δεν θα μπορούσε φυσικά, να γλιτώσει της γερμανικής επίταξης. Ο εσωτερικός σχεδιασμός του εξάλλου, με την μεγάλη κεντρική αίθουσα, ιδιαίτερα πρόσφορη για πολλές χρήσεις, οδήγησε στην εγκατάσταση στον συγκεκριμένο χώρο, του γερμανικού Στρατοδικείου.

Η επίταξη έγινε το 1943 και το κτήριο αναγκάστηκε να παραδώσει στους Γερμανούς ο πρόεδρός του τότε, ο νομικός Ιπποκράτης Καραβίας. Εκεί λοιπόν όπου είχαν φιλοξενηθεί προσωπικότητες όπως ο Πιερ ντε Κουμπερτέν, ο Άρθουρ Έβανς, ο Ζορζ Κλεμανσώ, ή ο Ελευθέριος Βενιζέλος, οι Γερμανοί διεξήγαγαν «νομότυπες» υποτίθεται, δίκες ως άλλοθι για τις καταδίκες πολλών Ελλήνων σε θάνατο. Αλλά και από το ίδιο το κτήριο αφαιρέθηκαν πολύτιμα αντικείμενα που ανήκαν στο σύλλογο και εκλάπησαν από τους Γερμανούς.

Με προϊστορία στη χρήση τους για τον εγκλεισμό πολιτικών κρατουμένων εξάλλου, ήδη από την περίοδο της δικτατορίας Μεταξά, οι Φυλακές Αβέρωφ, που είχαν δημιουργηθεί αρχικά ως σωφρονιστήριο ανηλίκων -«Εφηβείο»-, ήταν γεμάτες κατά τη διάρκεια της Κατοχής από έλληνες μελλοθάνατους, πριν οδηγηθούν στο εκτελεστικό απόσπασμα. Σύμφωνα με τα αρχεία ο ημερήσιος αριθμός κρατουμένων έφθανε ως και τις 2000 καταλαμβάνοντας κάθε δυνατό χώρο του κτηρίου, σε απάνθρωπες και εξευτελιστικές συνθήκες ενώ στο προαύλιό του γίνονταν καθημερινά οι εκτελέσεις.

Επιτάξεις σε όλη την Ελλάδα

Μετά την απελευθέρωση πάντως, φυλακίσθηκαν στους ίδιους χώρους και κάποιοι δωσίλογοι και συνεργάτες των Γερμανών ενώ πολύ σύντομα, στον Εμφύλιο, θα άνοιγαν για συλληφθέντες του Δημοκρατικού Στρατού και μερικά χρόνια αργότερα κατά τη δικτατορία των συνταγματαρχών θα γέμιζαν και πάλι από πολιτικούς κρατούμενους.

Το κτήριο είχε σχεδιαστεί από τον αρχιτέκτονα Ιωάννη Ισηγόνη με πολλά γοτθικά στοιχεία -μεταξύ των οποίων οι πύργοι- εντελώς ξένα για τα ελληνικά δεδομένα και εκτελέσθηκε το 1894–1896. Το 1972 κατεδαφίστηκε για να ανεγερθεί, όπως είναι γνωστό, στη θέση του ο Άρειος Πάγος.

Επιτάξεις κτηρίων έγιναν και σε άλλες πόλεις της Ελλάδας, κυρίως βέβαια στη Θεσσαλονίκη, όπου συνωστίζονταν επίσης, ιταλοί και βούλγαροι κατακτητές. Όπως το κτηριο της Ιονικής Τράπεζας, το Μέγαρο Κόφφα και το Μέγαρο Κονιόρδου, η βίλα Σαλέμ, δύο κτήρια για την Γκεστάπο στην οδό Τσιμισκή 72 και το Βοσπόρειον Μέγαρον στην Αριστοτέλους. τα μεγάλα ξενοδοχεία Μεντιτερανέ της παραλίας, Ριτζ (όπου στεγάστηκε αρχικά η Στρατιωτική Διοίκηση Θεσσαλονίκης), Ματζέστικ, Κοσμοπολίτ, ενώ ειδικά το στρατόπεδο «Παύλου Μελά» υπήρξε ο τόπος φυλάκισης και εξόντωσης Ελλήνων και άλλων κατοίκων της Θεσσαλονίκης. Η ιστορία ωστόσο, δεν ξεχνά κι ένας από τους τρόπους είναι η διάσωση των τεκμηρίων με όποια μορφή, αφού σ΄αυτά έχει καταγραφεί η μνήμη.

 

,