Υπάρχουν άνθρωποι που θεώρησαν ιεροσυλία να ομιλεί από την Πνύκα εκπρόσωπος της κυβέρνησης Τραμπ. Κατανοητή συγκινησιακή αντίδραση, αλλά πολύ μακριά από την realpolitik που σήμερα κυριαρχεί σε όλα τα επίπεδα.

Η ομιλία του Μάρκο Ρούμπιο στην Πνύκα αποτελεί μία νέα διακήρυξη για την παγκόσμια πολιτική τάξη και η a priori καταδίκη της ή αγνόηση της θα αποτελούσε μεγάλο λάθος. Η επιλογή, εξάλλου, κάθε άλλο παρά τυχαία ήταν. Οφείλει να χαρακτηριστεί ως μία πρώτη βολή στην διαμάχη που έχει ήδη ξεκινήσει με την Κίνα, καθώς η Ακαδημία Πολιτικών Επιστημών του «Μεσαίου Βασιλείου» ήδη εργάζεται για να παρουσιάσει την δική της εκδοχή για τη νέα παγκόσμια τάξη.

Στο πλαίσιο αυτό, η ομιλία του Μάρκο Ρούμπιο μπορεί να διαβαστεί σε τέσσερα επίπεδα: ως πολιτική ενίσχυση της κυβέρνησης Μητσοτάκη, ως αναγνώριση ενός διευρυμένου περιφερειακού ρόλου της Ελλάδας, ως περιγραφή του ανταγωνισμού που θα καθορίσει την αμερικανική εξωτερική πολιτική και ως απόπειρα ιστορικής και ηθικής νομιμοποίησης της εθνικής ισχύος. Η αρχαία Ελλάδα προσφέρει το κύρος, η σύγχρονη Ελλάδα το παράδειγμα και η Ευρώπη αποτελεί τον βασικό αποδέκτη. Η απαξιωτική αναφορά του υπουργού εξωτερικών που καταδίκασε την εγκατάλειψη της εθνικής ισχύος σε απρόσωπες γραφειοκρατίες το υπογραμμίζει– για όποιον δεν το κατάλαβε.

Στο πρώτο επίπεδο, η παρουσία του Αμερικανού υπουργού και η ανάδειξη της Ελλάδας σε υπόδειγμα συμμάχου συνιστούν στήριξη της στρατηγικής Μητσοτάκη. Δεν χρειάζεται να αποδώσουμε στον Ρούμπιο πρόθεση παρέμβασης στην ελληνική πολιτική για να αναγνωρίσουμε το πολιτικό αποτέλεσμα. Η κυβέρνηση μπορεί να προβάλει την έμπρακτη διεθνή αναγνώριση των επιλογών της.

Αυτή η έμμεση παρέμβαση αποκτά ιδιαίτερη σημασία δίπλα στην πολύ πρόσφατη θέση του Κώστα Καραμανλή υπέρ μιας πολυδιάστατης εξωτερικής πολιτικής, με ανοίγματα προς διαφορετικά κέντρα ισχύος, καθώς και στην επίμονη κριτική του Αντώνη Σαμαρά για ανεπαρκή υπεράσπιση των εθνικών συμφερόντων.

Ο Καραμανλής δεν αμφισβητεί τον δυτικό προσανατολισμό. Η διαφορά αφορά το πώς αξιοποιείται: μέσω ευρύτερων ισορροπιών ή μέσω βαθύτερης ενσωμάτωσης στη δυτική στρατηγική. Ο Ρούμπιο ενισχύει τη δεύτερη επιλογή. Η ομιλία του λειτουργεί ως έμμεση πολιτική απάντηση και στους δύο πρώην πρωθυπουργούς: η σαφής τοποθέτηση του παράγει αναγνώριση, συνεργασίες και δυνατότητες επιρροής και πάντως κρίσιμα υπομονεύει το αφήγημα του Σαμαρά για υποχωρητικότητα του Μητσοτάκη στην εξωτερική πολιτική.  Η εικόνα μιας Ελλάδας που απλώς υποχωρεί χωρίς να αποκτά στρατηγικό βάρος απλά δεν στέκει για τις ΗΠΑ.

Το δεύτερο επίπεδο αφορά τον γεωγραφικό χώρο. Η Ελλάδα καλείται και μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα της Δύσης προς τη Μέση Ανατολή και τη Νοτιοανατολική Μεσόγειο, με σαφή συμμαχική ταυτότητα και δυνατότητα επικοινωνίας με πολλούς  περιφερειακούς παίκτες. Η αξία της προκύπτει από τη σύνδεση της γεωγραφίας με την  ενέργεια, τις υποδομές και την ασφάλεια. Ο Ρούμπιο έβαλε σφραγίδα πλήρους αποδοχής στις πολιτικές που ακολουθεί η κυβέρνηση με αναφορά σ’ αυτούς τους τέσσερις τομείς.

Η παγκόσμια εμπορική της ναυτιλία, η αναζωογόνηση των ναυπηγείων και η αναβάθμιση του Πολεμικού Ναυτικού δίνουν πρόσθετη υλική υπόσταση σ’ αυτόν τον ρόλο. Ο Ρούμπιο δεν ανέπτυξε, βέβαια, αυτά τα επιμέρους στοιχεία. Αποτελούν, όμως, σαφέστατα το υπόβαθρο που κάνει ουσιαστική την προτροπή του για ισχυρότερη άμυνα και παραγωγική ικανότητα. Η εμπορική ναυτική δύναμη αποκτά πρόσθετη στρατηγική σημασία όταν συνδέεται με υποδομές, βιομηχανία και δυνατότητες προστασίας των θαλάσσιων οδών από ένα αξιόμαχο ναυτικό βραχίονα.

Η αντίληψη ότι η Τουρκία αποτελεί τον αναντικατάστατο μεσολαβητή της Δύσης στην περιοχή, υπέστη ένα πλήγμα. Θα ήταν λάθος, όμως, το συμπέρασμα πως η Ουάσιγκτον υποβαθμίζει την Τουρκία. Αντίθετα, το αμυντικό σύμφωνο με τη Σαουδική Αραβία και το Πακιστάν δείχνει μία άλλη κατεύθυνση — την Άγκυρα ίσως να ελπίζεται πως θα αναδειχθεί σε σημαντικό περιφερειακό παίκτη  με προσανατολισμό προς την Ανατολή και πρόθυμο να αντιμετωπίσει απειλές κατά του Ριάντ, όπως, π.χ., από τους υποστηριζόμενους από το Ιράν Χούθι. Πρόκειται για διαφοροποίηση ρόλων, που αποκτά ιδιαίτερη σημασία τώρα που οι ΗΠΑ ετοιμάζονται να μειώσουν σε μεγάλο βαθμό την στρατιωτική παρουσία τους στην Μέση Ανατολή. Η συνειδητοποίηση πως τα φτηνά drones μπορούν εύκολα να καταστρέψουν πανάκριβες εγκαταστάσεις και εξοπλισμούς ήρθε με κόστος που εκτιμάται σε μερικές δεκάδες δισεκατομμύρια. ΟΙ ΗΠΑ δεν πρόκειται να ξανακτίσουν τις βάσεις τους στην Μέση Ανατολή και η Τουρκία καλείται να καλύψει το κενό. Στο πλαίσιο αυτό, η διαμάχη με την Ελλάδα δεν θα είναι αποδεκτή για τις ΗΠΑ.

Στο τρίτο επίπεδο βρίσκεται ο μεγάλος γεωπολιτικός ανταγωνισμός. Η Κίνα δεν κατονομάζεται, αλλά αναγνωρίζεται με σαφήνεια πίσω από τις αναφορές του Ρούμπιου σε τεχνολογική υπεροχή, κρίσιμες πρώτες ύλες, εφοδιαστικές αλυσίδες, βιομηχανία και ενεργειακή ισχύ. Η αντιπαράθεση αφορά το ποιος θα ελέγχει τις παραγωγικές δυνατότητες, τις διαδρομές και τις εξαρτήσεις του αυριανού κόσμου. Οι ΗΠΑ θέλουν να αποκαταστήσουν αυτό που θεωρούν ως χαμένη ισχύ. Το αυτό επιθυμούν για την Ευρώπη.

Το βάρος, έτσι,  πέφτει στον οικονομικό και τεχνολογικό ανταγωνισμό, στη διαμόρφωση σφαιρών επιρροής και στη στρατιωτική αποτροπή. Δεν θα ήταν, ωστόσο, τελείως αυθαίρετο να συμπεράνουμε ότι ο Ρούμπιο αποκλείει τον πόλεμο με την Κίνα. Δηλώνει, όμως, ότι η διπλωματία χρειάζεται την υποστήριξη αξιόπιστης δύναμης και τη βούληση χρησιμοποίησής της—ως αποτρεπτικό όπλο.

Η αντιπαράθεση με το Ιράν παρουσιάζεται διαφορετικά. Οι μουλάδες τοποθετούνται απέναντι στη δυτική αντίληψη της ζωής, του καθήκοντος και της θυσίας. Εδώ η σύγκρουση αποκτά πολιτισμικό χαρακτήρα. Η χριστιανική γενεαλογία της Δύσης (με ιδιαίτερη έμφαση στον Αυγουστίνο και τον Ακινάτη) και η έμφαση στη μετανάστευση επιτρέπουν την διαπίστωση ενός ευρύτερου και σοβαρού προβληματισμού απέναντι στο θρησκευτικό Ισλάμ και την  φανατική πολιτική κινητοποίησή του. Εδώ, ο Ρούμπιο συντάσσεται με την σύγκρουση πολιτισμών του Samuel Huntington.

Αξίζει ίσως να αναφερθεί πως, κατά μία έννοια, πολιτισμικά οι διαφορές ΗΠΑ-Κίνα είναι πολύ πιο αδύναμες απ’ ότι βιαστικά εκτιμάται. Αν ο Κομφούκιος αποτελεί την πολιτισμική «έδρα» της Κίνας, η Αρχαία Ελλάδα ακολουθεί καταπόδας – η μελέτη του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη είναι πολύ πιο εκτεταμένη και έχει πολύ μεγαλύτερη επιρροή απ’ ότι στην σημερινή Δύση – και ιδιαίτερα στην Ευρώπη.

Το τέταρτο επίπεδο δίνει στα προηγούμενα την ιδεολογική συνοχή τους. Ο Ρούμπιο αναδεικνύει τα εθνικά συμφέροντα, την ισχύ και την κυριαρχία ως οργανωτικές αρχές της νέας διεθνούς πολιτικής τάξης. Οι συμμαχίες οφείλουν να ενισχύουν τα κράτη που τις συγκροτούν. Η αρχαία Ελλάδα επιστρατεύεται για να προσδώσει ιστορικό βάθος και ηθική νομιμοποίηση σ’ αυτήν τη θέση.

Ίσως, λοιπόν, να πρόκειται πράγματι για μία νέα θεωρία διεθνών σχέσεων. Πάντως, πρόκειται για ένα δόγμα που συνδέει τον ρεαλισμό της ισχύος με τη δυτική πολιτισμική αυτοπεποίθηση και παράδοση. Η αναφορά με θαυμασμό στους ιστορικούς κατακτητές  αντανακλά αυτήν ακριβώς την θέση. Η επίκληση της αρχαιότητας είναι, όμως, επιλεκτική: προβάλλει την τόλμη, τη φιλοδοξία και την κατάκτηση, αφήνοντας στο περιθώριο ένα από τα πιο σημαντικά φιλοσοφικά  θέματα της αρχαιότητας – την ύβρη.

Στο πλαίσιο αυτό εντάσσει την αριστεία. Επιλέγει να θεωρήσει την έμφαση που δίνει η Ευρώπη και γενικά η Δύση στην διασφάλιση «της άνεσης των χειρότερων» ενάντια στην ανάδειξη των δυνατοτήτων  των καλύτερων ως κορυφαίο σημάδι της παρακμής της. Προβάλλει, έτσι, μία κάπως αριστοκρατική αντίληψη της ανθρώπινης αξίας, όπου η διάκριση, η φήμη, η δόξα,  κατακτάται με τον αγώνα. Δεν θεμελιώνει ρητά διακυβέρνηση από «βασιλείς-φιλοσόφους» ή από μία ολιγαρχία ή ακόμη από μία ελίτ. Αφήνει, όμως, αναπάντητο το κρίσιμο δημοκρατικό ερώτημα: πώς η εξουσία παραμένει υπόλογη στους ισότιμους πολίτες;

Μέσα σ’ αυτό το σχήμα, η αναφορά στην Επανάσταση του 1821 και στην ανάκτηση της ανεξαρτησίας ύστερα από αιώνες οθωμανικής κυριαρχίας έχει ίσως ιδιαίτερο βάρος. Η Ελλάδα εμφανίζεται ως έθνος που ξανακέρδισε την ελευθερία του και αποκατάστησε την ιστορική του συνέχεια. Η Άγκυρα έχει κάθε λόγο να προσέξει αυτόν τον συμβολισμό. Δεν συνδέεται με κάποια συγκεκριμένη αμερικανική δέσμευση στα ελληνοτουρκικά, αλλά ορίζει ίσως για την Άγκυρα ένα πλαίσιο συνεννόησης με την Ελλάδα από το οποίο οι ΗΠΑ δεν θα ήθελε να ξεφύγει.

Η ομιλία προσφέρει, συνεπώς, στην Ελλάδα μία ευκαιρία και μία απαιτητική δοκιμασία. Αν η ισχύς γίνεται το νόμισμα της νέας εποχής, η χώρα πρέπει να μετατρέψει τη διεθνή αναγνώριση σε παραγωγική ικανότητα, αποτρεπτική δύναμη και συγκεκριμένες δεσμεύσεις υπέρ των συμφερόντων της. Η πολιτισμική και ιστορική συγγένεια δίνει κύρος. Η ισχύς δίνει διαπραγματευτική θέση. Και τα δύο, κατά το Αμερικανικό δόγμα που αποτύπωσε ο Ρούμπιο, μετατρέπονται σε κυριαρχία.