Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις μοιράζουν τις θέσεις στην Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, αλλά η πραγματική διακύβευση βρίσκεται στις γειτονιές και όχι στα γραφεία της Φρανκφούρτης. Αφορά το κόστος του χρήματος, την επιβίωση των επιχειρήσεων, την αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών και την αντοχή των κρατών.
Οι οικονομολόγοι γράφουν την οικονομική πολιτική με εξισώσεις και ποσοστά. Οι πολιτικοί οικονομολόγοι (political economists) την εντάσσουν στην καθημερινότητα μίας ζωής, γιατί από τις συνέπειές της εξαρτάται η ζωή.
Η συμφωνία που διαμορφώνεται προβλέπει τον Ισπανό Πάμπλο Ερνάντες ντε Κος (Pablo Hernández de Cos) στην προεδρία, τον Γερμανό Μάρκους Μπρουνερμάιερ (Markus Brunnermeier) στη θέση του επικεφαλής οικονομολόγου και πιθανότατα τη Γαλλίδα Λοράνς Μπουν (Laurence Boone) στο χαρτοφυλάκιο των πράξεων αγοράς. Οι διορισμοί δεν έχουν ολοκληρωθεί, αλλά το περίγραμμα του συμβιβασμού μεταξύ Μαδρίτης, Βερολίνου και Παρισιού είναι μάλλον ορατό.
Οι εθνικότητες εξηγούν την διαπραγμάτευση. Ποιες είναι οι ιδέες τους, όμως; Ποια η φιλοσοφία τους; Ποια η κοινωνική τους ευαισθησία; Και εδώ εμφανίζεται μια ενδιαφέρουσα διαφοροποίηση: ο ντε Κος και ο Μπρουνερμάιερ προσεγγίζουν τα προβλήματα κυρίως μέσα από την τεχνοκρατική ανάλυση της νομισματικής και χρηματοπιστωτικής σταθερότητας. Η Μπουν προσθέτει εντονότερα την οπτική της πολιτικής οικονομίας: ποιος επιβαρύνεται, ποιος προστατεύεται και πόσο αντέχει η κοινωνία την διαδικασία της προσαρμογής που συχνά απαιτείται από τους πολίτες – και πάντως όχι απ’ αυτούς που την σχεδιάζουν.
Ο ντε Κος, πρώην διοικητής της Τράπεζας της Ισπανίας και σημερινός επικεφαλής της Τράπεζας Διεθνών Διακανονισμών (BIS), εκφράζει έναν πραγματισμό που δύσκολα χωράει στις ετικέτες «γεράκι» και «περιστέρι». Υποστήριξε τη νομισματική χαλάρωση όταν ο πληθωρισμός ήταν χαμηλός και τις μεγάλες αυξήσεις επιτοκίων όταν οι τιμές ξέφυγαν. Η πολιτική του εκφράζεται μέσα από την μέθοδο και η μέθοδος προκύπτει από τα δεδομένα – όχι από την προσκόλληση σ’ ένα εργαλείο.
Στη συνέντευξή του (στις ελβετικές εφημερίδες Tages–Anzeiger και Basler Zeitung, 7/11/ 2026), όταν ερωτάται αν οι κεντρικές τράπεζες πρέπει να αυξάνουν προληπτικά τα επιτόκια, απαντά ότι η απόφαση πρέπει να προκύπτει από τα στοιχεία για τους κινδύνους στη σταθερότητα των τιμών. Παρατηρεί, δε, συναφώς ότι η ενεργειακή ανατίμηση δεν έχει ακόμη προκαλέσει γενικευμένες δευτερογενείς αυξήσεις τιμών και μισθών, χωρίς να αποκλείει ότι αυτό μπορεί να συμβεί. Είναι επιφυλακτικός και η έμφαση που δίνει στις δευτερογενείς αυξήσεις δείχνει ότι αποδίδει μεγάλη σημασία στην δημιουργία πληθωριστικών προσδοκιών. Στο συγκεκριμένο σημείο, της σημασίας των πληθωριστικών προσδοκιών, συμβαδίζει με την μέχρι σήμερα προσέγγιση της Fed – η έμφαση στο «μέχρι σήμερα».
Η φιλοσοφία του, με άλλα λόγια, αποδίδεται αρκετά καθαρά: η κεντρική τράπεζα οφείλει να διακρίνει την αρχική ανατίμηση από την παγίωσή της ανατίμησης στην οικονομία. Διαφορετικά, κινδυνεύει να επιβαρύνει την παραγωγή και την απασχόληση χωρίς να αντιμετωπίζει την πηγή του προβλήματος. Αναγνωρίζει, δηλαδή, την διαφορά ενός πληθωρισμού που προέρχεται από την πλευρά της προσφοράς (supply shock) και ενός από την πλευρά της ζήτησης. Ο ίδιος ζητεί αφενός αξιόπιστα δημοσιονομικά σχέδια και αφετέρου στοχευμένη, προσωρινή βοήθεια προς όσους πλήττονται περισσότερο. Ότι συμβαδίζει με την πολιτική του Eurogroup και τον Κυριάκο Πιερρακάκη είναι αρκετά πιθανό.
Ο Μπρουνερμάιερ ξεκινά από έναν διαφορετικό κίνδυνο: φοβάται μήπως η κεντρική τράπεζα χάσει την ελευθερία να δράσει. Σε συνέντευξή του (στη γερμανική Handelsblatt, 14/7/ 2022), υποστήριζε ότι ο υψηλός πληθωρισμός απαιτούσε επιθετικότερη αντίδραση της ΕΚΤ, ακόμη κι αν αυτή διεύρυνε τα περιθώρια δανεισμού ορισμένων κρατών έναντι της Γερμανίας. Επισήμαινε, μάλιστα, ότι τα πραγματικά επιτόκια παρέμεναν τότε, έτσι κι αλλιώς, πολύ χαμηλά.
Η θέση αυτή. Βέβαια, αφορούσε τη συγκυρία του 2022 και δεν αποτελεί υποχρεωτικά αυτόματη συνταγή για σήμερα. Αποκαλύπτει, όμως, την ιεράρχησή του: όταν ο πληθωρισμός ξεφεύγει, το κόστος της αντίδρασης δεν μπορεί να αποτελεί μόνιμη δικαιολογία αδράνειας. Σε μεταγενέστερο άρθρο του στο περιοδικό του ΔΝΤ (Finance & Development, Μάρτιος 2023, «Rethinking Monetary Policy in a Changing World») προειδοποιεί ότι το υψηλό δημόσιο και ιδιωτικό χρέος μπορεί να εγκλωβίσει τη νομισματική πολιτική. Οι κυβερνήσεις φοβούνται το κόστος εξυπηρέτησης, οι αγορές την απόσυρση της στήριξης και όλοι απαιτούν από την κεντρική τράπεζα να αναβάλει τις δύσκολες αποφάσεις. Αυτό οδηγεί σε στασιμότητα και, τελικά, σε αδυναμία αντιμετώπισης μίας κρίσης. Κατά πόσο θα είναι πιο «βιαστικός» από τον ντε Κος είναι ένα ερώτημα.
Η Μπουν βάζει στο τραπέζι το ζήτημα της κατανομής του κοινωνικού κόστους μίας προσαρμογής. Ως επικεφαλής οικονομολόγος του ΟΟΣΑ, σε συνέντευξή της (στη γαλλική Le Journal du Dimanche, 3 Απριλίου 2022), ζητούσε στοχευμένη δημοσιονομική προστασία νοικοκυριών και επιχειρήσεων απέναντι στην ενεργειακή κρίση. Το επιχείρημά της συνέδεε την κοινωνική προστασία με τη σταθεροποίηση: η στήριξη των ευάλωτων μπορούσε να περιορίσει τις πιέσεις για έναν κύκλο αυξήσεων μισθών και τιμών και έτσι τελικά να διευκολύνει τη νομισματική πολιτική.
Ακόμη πιο χαρακτηριστικά, σε συνέντευξή της την ίδια περίοδο (στο Bloomberg Television, 17 Μαρτίου 2022), υποστήριζε ότι η στοχευμένη βοήθεια προς τα αμερικανικά νοικοκυριά μπορούσε να επιτρέψει στην Federal Reserve να συνεχίσει την αναγκαία πορεία της: την αύξηση των επιτοκίων για τη συγκράτηση του πληθωρισμού, καθώς η οικονομική ανάκαμψη ήταν ισχυρή, η ανεργία χαμηλή και οι ανατιμήσεις πλέον εκτεταμένες. Η δημοσιονομική πολιτική θα απορροφούσε μέρος του κοινωνικού πλήγματος, ενώ η νομισματική θα αντιμετώπιζε τις πληθωριστικές πιέσεις.
Αυτή είναι προσέγγιση πολιτικής οικονομίας. Η κοινωνική αντοχή αποτελεί παράμετρο της αποτελεσματικότητας μιας πολιτικής, καθώς μια προσαρμογή που εξαντλεί τους ασθενέστερους μπορεί να προκαλέσει αντιδράσεις που τελικά την ακυρώνουν. Η τεχνική ορθότητα χρειάζεται και κοινωνική βιωσιμότητα. Αν δεν είχε κατά νου την Ελλάδα των μνημονίων – θα όφειλε. Κατά πόσο αυτές οι θέσεις της θα συμπίπτουν με αυτές του Μπρουνερμάιερ είναι κι αυτό ένα ακόμη ερώτημα.
Υπάρχει, επομένως, πιθανότητα διαφωνίας ανάμεσα στους τρεις – χωρίς αυτό να σημαίνει πως έχουν ήδη περικλειστεί σε οργανωμένα αντίπαλα στρατόπεδα. Η έμφαση, όμως, που δίνει ο καθένας τους στο μείγμα πολιτικής της προσαρμογής – από τα επιτόκια που καθορίζει η ΕΚΤ έως τους δημοσιονομικούς περιορισμούς που αναλαμβάνουν οι κυβερνήσεις – είναι διαφορετική. Πιο πραγματιστής ο ντε Κος, πιο ιδεολόγος ο Μπρουνερμάιερ, πιο πολιτικοποιημένη η Μπουν. Ο ντε Κος εξετάζει αν τα στοιχεία δικαιολογούν την παρέμβαση. Ο Μπρουνερμάιερ αν η αναβολή της υπονομεύει την ανεξαρτησία και την αξιοπιστία. Η Μπουν προσθέτει το ερώτημα ποιος πληρώνει και ποια συμπληρωματική πολιτική χρειάζεται για να αντέξει ο πολίτης την επιβάρυνση της προσαρμογής.
Η ένταση μπορεί να εμφανιστεί στην ταχύτητα και στην έκταση της σύσφιγξης, στους όρους μιας παρέμβασης στις αγορές ή στον συνδυασμό νομισματικής και δημοσιονομικής πολιτικής. Μπορεί, όμως, να προκύψει και μια παραγωγική σύνθεση: αυστηρότητα απέναντι στον πληθωρισμό, στοχευμένη προστασία της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας και απαίτηση από τις κυβερνήσεις να αναλάβουν την κοινωνική τους ευθύνη. Ως ένα βαθμό, αν επικρατήσει αυτή ακριβώς η παραγωγική σύνθεση, μπορεί τότε να δούμε μία επαναφορά του κρατικού παρεμβατισμού Κεϋνσιανής λογικής.
Σε σχέση με τη Λαγκάρντ (Christine Lagarde), δεν διαφαίνεται ανατροπή του βασικού πλαισίου. Η στρατηγική του 2025 ήδη συνδυάζει τον στόχο του 2% με ευελιξία απέναντι στις προσωρινές αποκλίσεις. Αν υπάρξει διαφορά αυτή θα αφορά τον τρόπο εφαρμογής και στη στάθμιση του κόστους—οπότε ο κρίσιμος ρόλος είναι αυτός της Μπουν.
Τελικά, πάντως, η διαφαινόμενη νέα ΕΚΤ θα κριθεί από το αν μπορεί να προστατεύει την αξία του χρήματος χωρίς να αγνοεί την αξία της κοινωνικής συνοχής. Διότι η σταθερότητα που διασώζει τους αριθμούς και εξαντλεί τους ανθρώπους προετοιμάζει την επόμενη αποσταθεροποίηση.