Το πρόσφατο δημοσίευμα της Wall Street Journal για την Αμερικανίδα πρέσβειρα στην Αθήνα Kimberly Guilfoyle έχει δύο τελείως διαφορετικές πλευρές που, πολύ κακώς αν και σκόπιμα, συγχέονται.

Η πρώτη είναι μία απολύτως θεμιτή δημοσιογραφική ιστορία. Το WSJ εντόπισε μία, κατά την άποψη του, ασυνήθιστα στενή σχέση ανάμεσα στην πρέσβειρα των ΗΠΑ στην Ελλάδα και τον Χρήστο Μαραφάτσο —καταχωρισμένο lobbyist της AKTOΡ, εταιρείας που έχει άμεσο εμπορικό συμφέρον από την επέκταση του αμερικανικού LNG στη Νοτιοανατολική Ευρώπη.

Ο Μαραφάτσος, σύμφωνα με την εφημερίδα, συμμετείχε σε επίσημες επαφές της πρέσβειρας με κυβερνητικούς αξιωματούχους ενώ εργαζόταν για την AKTOR. Προφανώς πρόκειται για ενδιαφέρουσα δημοσιογραφική ιστορία και είναι εύλογο ότι το WSJ την ακολούθησε.

Άλλο όμως αυτό κι άλλο ο πολύ βαρύτερος και εντελώς αστήρικτος ισχυρισμός ότι η Guilfoyle ουσιαστικά απείλησε τον Σταύρο Παπασταύρου, λέγοντάς του ότι οι ΗΠΑ μπορούσαν να προκαλέσουν και στην Ελλάδα κυβερνητική ανατροπή ανάλογη μ’ αυτήν που αποδόθηκε στη Ρουμανία.

Για τον συγκεκριμένο ισχυρισμό δεν υπάρχει καμία τεκμηρίωση. Υπάρχει η αφήγηση πηγής του WSJ, την οποία φυσικά αμφισβήτησε η πλευρά της Guilfoyle.

Ακόμη σημαντικότερο, ο ίδιος ο Παπασταύρου το διέψευσε κατηγορηματικά στη Βουλή την προηγούμενη εβδομάδα.

Υπάρχει όμως και ένα πολύ σοβαρότερο πρόβλημα με την δήθεν «απειλή»: δεν στέκει πολιτικά η λογική της. Κι αυτό επειδή δεν υπάρχει καμία τεκμηριωμένη έστω επιφανειακή ή βαθύτερα ουσιαστική σύγκρουση Ελλάδας και ΗΠΑ για τον Κάθετο Διάδρομο.

Υπάρχει ακριβώς το αντίθετο: εντυπωσιακή στρατηγική σύμπνοια.

Τον Φεβρουάριο που μας πέρασε, το αμερικανικό Department of Energy συγκάλεσε στην Ουάσιγκτον τις Ελλάδα, Βουλγαρία, Ρουμανία, Μολδαβία, Ουκρανία και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή ειδικά για την επιτάχυνση του Vertical Gas Corridor. Το αμερικανικό υπουργείο δήλωσε χωρίς περιστροφές ότι στόχος είναι να αυξηθούν οι εξαγωγές αμερικανικού LNG προς την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη μέσω της Ελλάδας και γι’ αυτό πρέπει άμεσα να αντιμετωπιστούν τα εμπόδια στην υλοποίηση του έργου – ρυθμίσεις, τιμολογήσεις, υποδομές.

Τον Ιούνιο ως υπουργός ενέργειας, ο Σταύρος Παπασταύρου μαζί με την Κύπρο και το Ισραήλ υπέγραψαν με τον Αμερικανό υπουργό Ενέργειας Chris Wright τη συμφωνία για τη δημιουργία του Eastern Mediterranean Energy Center, στο πλαίσιο ακριβώς της εμβάθυνσης της Ελληνοαμερικανικής ενεργειακής συνεργασίας.

Στο εμπορικό επίπεδο η σύμπνοια είναι εξίσου σαφής. Η Atlantic SEE —60% AKTOR και 40% ΔΕΠΑ— διπλασίασε τη μακροχρόνια συμφωνία της με την αμερικανική Venture Global και από το 2030 θα αγοράζει επί είκοσι χρόνια τουλάχιστον 1 εκατ. τόνους LNG ετησίως, περίπου 1,3 δισ. κυβικά μέτρα αερίου.

Τι ακριβώς, λοιπόν, θα ήθελαν οι ΗΠΑ να επιβάλουν στην ελληνική κυβέρνηση με μία «απειλή», όταν η Αθήνα ήδη εφαρμόζει την ίδια στρατηγική καθώς συμφέρει την ίδια στρατηγικά και οικονομικά; Από τα διαθέσιμα στοιχεία δεν προκύπτει απολύτως καμία πειστική απάντηση.

Το άρθρο της αμερικανικής εφημερίδας, εντάσσεται έτσι σ’ άλλο πλαίσιο, κι αυτό οφείλουμε να αποσαφηνίσουμε τώρα.

Η γεωπολιτική του Κάθετου Διαδρόμου

Ο Κάθετος Διάδρομος δεν είναι ένας νέος αγωγός, αλλά ένα σύστημα υφιστάμενων και νέων αγωγών, διασυνδετήριων αγωγών, σταθμών συμπίεσης, και τερματικών σταθμών υγροποιημένου αερίου , που με αλλαγές επιτρέπει στο φυσικό αέριο να κινηθεί από τον Νότο προς τον Βορρά: από την Ελλάδα στη Βουλγαρία, στη Ρουμανία και από εκεί προς Μολδαβία, Ουκρανία, Ουγγαρία και την ευρύτερη Κεντρική Ευρώπη.

Η γεωπολιτική σημασία είναι σαφής. Επί δεκαετίες το αέριο κινούνταν κυρίως από τη Ρωσία προς την Ευρώπη. Τώρα δημιουργείται μία αντίστροφη αρτηρία: LNG που φθάνει από τις ΗΠΑ ή άλλες αγορές στα ελληνικά terminals και αφού επαναεριοποιηθεί, μπορεί να κινηθεί προς τις χώρες που μέχρι σήμερα εξαρτώνται από τις ανατολικές ροές.

Οι υπουργοί Ενέργειας Ελλάδας, ΗΠΑ, Βουλγαρίας, Ρουμανίας, Μολδαβίας και Ουκρανίας έχουν περιγράψει τον διάδρομο ως μέσο ουσιαστικής απεξάρτησης της περιοχής από το ρωσικό αέριο.

Αυτή ακριβώς είναι η στρατηγική ευκαιρία της χώρας μας: να μετατραπεί από τελικό καταναλωτή και χώρα διέλευσης σε νότια ενεργειακή πύλη της Ανατολικής Ευρώπης.

Το τεχνικό πρόβλημα με τα FSRU

Ο ΔΕΣΦΑ έχει επενδύσει για να είναι αυτή η στρατηγική τεχνικά εφικτή. Οι σταθμοί συμπίεσης στην Κομοτηνή και στα Αμπέλια αυξάνουν σημαντικά τη δυνατότητα ροής προς Βορρά. Ο ΔΕΣΦΑ υπολογίζει ότι μπορούν να ανεβάσουν την ελληνική εξαγωγική δυνατότητα περίπου στα 8,5 bcm (billion cubic meters / δισεκατομμύρια κυβικά ετησίως).

Η μελέτη του ΔΕΣΦΑ επίσης επισημαίνει πως χωρίς πρόσθετες επενδύσεις υπάρχουν τεχνικοί περιορισμοί στο βόρειο δίκτυο. Γι’ αυτό ακριβώς προχωρεί και ο νέος αγωγός Καρπερή–Κομοτηνή, ο οποίος θεωρείται προϋπόθεση για την προσφορά σταθερής πρόσθετης δυναμικότητας προς το IGB και την περιοχή της Κομοτηνής.

Ακόμη, όμως, και με αυτά τα έργα υπάρχει τεχνικό πρόβλημα (bottleneck). Καθώς ο Κάθετος Διάδρομος δεν είναι ένας ενιαίος αγωγός αλλά μια αλυσίδα από διαφορετικά εθνικά δίκτυα και διασυνδέσεις, η πραγματική μεταφορική του ικανότητα καθορίζεται από το στενότερο σημείο της αλυσίδας. Εάν η Ελλάδα μπορεί να εξάγει 8,5 bcm ετησίως αλλά το επόμενο διασυνοριακό τμήμα επιτρέπει μόνο 4 ή 5 bcm, τότε αυτή —και όχι η ελληνική δυνατότητα— γίνεται το πραγματικό όριο του διαδρόμου.

Το θέμα του κόστους

Επειδή υπάρχουν διαφορετικές χώρες στο σύστημα μεταφοράς, το κάθε εθνικό σύνορο προσθέτει κόστος στην μεταφορά. Με πέντε διαφορετικά τέλη μεταφοράς στην συγκεκριμένη μορφή του κάθετου διαδρόμου, το αμερικανικό LNG θα φτάσει στην Ουκρανία ή την Κεντρική Ευρώπη ακριβότερο από άλλες ανταγωνιστικές επιλογές.

Γι’ αυτόν το λόγο, τον Μάρτιο οι Ελλάδα, Βουλγαρία, Ρουμανία, Μολδαβία και Ουκρανία, μαζί με τον ICGB και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατέληξαν σε νέα μεθοδολογία τιμολόγησης προκειμένου να βελτιωθεί η ανταγωνιστικότητα του κάθετου διαδρόμου. Στις συζητήσεις συμμετείχαν επίσης η ACER (European Union Agency for the Cooperation of Energy Regulators) και όλες οι εθνικές ρυθμιστικές αρχές.

Κι αυτό εντοπίζει μία σημαντική διαφοροποίηση: ο Vertical Corridor είναι πιο σημαντικός στρατηγικά παρά εμπορικά. Διαπίστωση που μας οδηγεί στον ρόλο πρώτα της Ρουμανίας και στην συνέχεια της Ρωσίας.

Ρουμανία: συνεργάτης και ανταγωνιστής

Παρά την εμφανιζόμενη ομοφωνία των κρατών ου συμμετέχουν στον Κάθετο Διάδρομο, ταυτόχρονα υπάρχει και σύγκρουση οικονομικών συμφερόντων. Η Ρουμανία είναι απαραίτητος κρίκος του Κάθετου Διαδρόμου. Ταυτόχρονα όμως έχει κάθε λόγο να περιορίσει τις εισαγωγές της σε LNG—κι αυτό επειδή το Neptun Deep στη Μαύρη Θάλασσα αναμένεται να αρχίσει παραγωγή το πρώτο εξάμηνο του 2027 και να φθάσει περίπου τα 8 bcm ετησίως προς το τέλος του ίδιου έτους. Στο έργο αυτό εμπλέκονται οι OMV Petrom (η μεγαλύτερη ολοκληρωμένη ενεργειακή εταιρεία της Ρουμανίας) και η Romgaz (εταιρεία παραγωγής φυσικού αερίου με ισχυρή κρατική συμμετοχή).

Σε σχέση με την συνολική ποσότητα του Διαδρόμου, η ποσότητα της Ρουμανίας είναι μεγάλη. Μπορεί να καλύψει όχι μόνο μεγάλο μέρος της εγχώριας ζήτησης αλλά και να εξελιχθεί σε εξαγωγέα προς τις γειτονικές αγορές.

Άρα η σχέση είναι διττή και μερικώς αντιφατική: ο Κάθετος Διάδρομος χρειάζεται τη Ρουμανία ως χώρα transit. Ταυτόχρονα, η Atlantic SEE χρειάζεται τη ρουμανική αγορά και το ρουμανικό δίκτυο, ενώ παράλληλα το ρουμανικό Neptun Deep δυνητικά ανταγωνίζεται το αμερικανικό LNG για τους ίδιους τελικούς πελάτες.

Δεν υπάρχει κανένα στοιχείο που να συνδέει την Ρουμανία με το άρθρο της WSZ. Υπάρχει πάντως σύγκρουση συμφερόντων.

Ο ρόλος της Gazprom

Στην Ευρώπη εξακολουθούν να υπάρχουν μακροχρόνια συμβόλαια ρωσικού LNG στην αέρια μορφή του (pipeline gas) κυρίως με τις Ουγγαρία, Σλοβακία και Ελλάδα, συνολικού όγκου περίπου 16–26 bcm τον χρόνο σύμφωνα με την ACER.

Έτσι, κάθε επιπλέον κυβικό μέτρο LNG που θα περνά από τον Κάθετο Διάδρομο προς αυτές τις χώρες ή άλλες περιφερειακές αγορές είναι ένα κυβικό μέτρο αγοράς που χάνει η Gazprom.

Η Gazprom, επομένως, έχει μάλλον το ισχυρότερο γεωπολιτικό και οικονομικό συμφέρον να αποτύχει ή να παραμείνει ακριβός ο Κάθετος Διάδρομος.

Δεν υπάρχει στοιχείο ότι η Gazprom συνδέεται με το δημοσίευμα της WSJ. Υπάρχει πάντως αναμφισβήτητη σύγκρουση συμφερόντων για το ποιος θα τροφοδοτεί ενεργειακά την Ανατολική Ευρώπη και τα Βαλκάνια μετά τη Ρωσία.

Εξάλλου, εκτός από την Ρωσία και την «ειδική» θέση της Ρουμανίας υπάρχουν κι άλλοι ανταγωνιστές: το αζέρικο αέριο μέσω του TAP και IGB για Τουρκία, περνά από Ελλάδα και Βουλγαρία (που μπορεί να «σταματήσει» και να δώσει αέριο και στις δύο) και συνεχίζει μέσω Αλβανίας προς Ιταλία, το νορβηγικό αέριο μέσω του Baltic Pipe για την Πολωνία, LNG από το Krk της Κροατίας για Ουγγαρία και Σλοβενία, terminals της Βόρειας Ευρώπης για Τσεχία, Πολωνία, Λιθουανία και άλλοι αμερικανικοί LNG traders που δεν χρειάζονται υποχρεωτικά την Atlantic SEE ως ενδιάμεσο.

Πόσα FSRU;

Η Ελλάδα διαθέτει ήδη περίπου 12,5 bcm ετήσιας δυνατότητας επαναεριοποίησης LNG από Ρεβυθούσα και Αλεξανδρούπολη, έναντι ελληνικής κατανάλωσης περίπου 6–7 bcm και δυνητικής δυνατότητας εξαγωγής προς Βορρά της τάξεως των 8,5 bcm μετά τις επενδύσεις του ΔΕΣΦΑ.

Δεν φαίνεται επομένως σήμερα να υπάρχει δομική έλλειψη LNG terminals. Το choke point βρίσκεται περισσότερο στους αγωγούς, στα διασυνοριακά σημεία, στις χρεώσεις διέλευσης, στην τιμή του ίδιου του LNG και —τελικά— στην ύπαρξη πελατών που είναι διατεθειμένοι να υπογράψουν μακροχρόνια συμβόλαια.

Ένα δεύτερο FSRU μπορεί να έχει σαφή αξία ως εφεδρεία και για λόγους ενεργειακής ασφάλειας. Η κατασκευή όμως πολλών πρόσθετων FSRU με την υπόθεση ότι κάθε κυβικό μέτρο ρωσικού αερίου θα αντικατασταθεί από αμερικανικό LNG μέσω Ελλάδας δεν είναι αυτονόητα ορθολογική.

Το ρωσικό αέριο θα αντικατασταθεί από ένα μίγμα αμερικανικού LNG, νορβηγικού αερίου, αζέρικου αερίου, ρουμανικής παραγωγής από το Neptun Deep και LNG που θα εισέρχεται από άλλους ευρωπαϊκούς σταθμούς. Επιπλέον, η IEA (International Energy Agency) προβλέπει μείωση της ευρωπαϊκής ζήτησης φυσικού αερίου άνω του 2% το 2026.

Η νέα υποδομή, συνεπώς, πρέπει να ακολουθεί πραγματική και δεσμευμένη ζήτηση — όχι να προεξοφλεί μία αγορά που μπορεί να μην υπάρξει στο προβλεπόμενο μέγεθος. Συνοπτικά και ρεαλιστικά, οι σοβαρότεροι δυνητικοί πελάτες του Κάθετου Διαδρόμου είναι η Ουκρανία, λόγω των μεγάλων και ασταθών αναγκών αναπλήρωσης και αποθήκευσης, η Ουγγαρία και η Σλοβακία, εφόσον μειώσουν ουσιαστικά την εξάρτησή τους από το ρωσικό αέριο, και σε μικρότερη κλίμακα η Μολδαβία και ορισμένες αγορές των Βαλκανίων.

Η Ρουμανία, αντίθετα, είναι περισσότερο χώρα transit και μελλοντικός ανταγωνιστικός προμηθευτής λόγω Neptun Deep παρά μεγάλος μόνιμος αγοραστής.

Συμπερασματικά

Αυτό είναι τελικά και το ενδιαφέρον υπόβαθρο του δημοσιεύματος της Wall Street Journal. Το σοβαρό θέμα δεν είναι ότι οι ΗΠΑ απείλησαν μία ελληνική κυβέρνηση η οποία ήδη υλοποιεί, σε μεγάλο βαθμό, την ίδια ενεργειακή στρατηγική. Αυτά είναι ανοησίες και μόνο μία ανόητη αντιπολίτευση όπως η ελληνική θα το αναδείκνυε.

Η σοβαρή ιστορία είναι ότι γύρω από τον Κάθετο Διάδρομο αναπτύσσεται μία μεγάλη σύγκρουση για το ποιος θα τροφοδοτεί ενεργειακά τη Νοτιοανατολική και την Κεντρική Ευρώπη, από ποια κατεύθυνση θα έρχεται το αέριο, ποια δίκτυα θα χρησιμοποιούνται και ποιοι θα διατηρήσουν ή θα χάσουν μερίδια αγοράς.

Οι μεγάλοι χαμένοι από την επιτυχία του Κάθετου Διαδρόμου είναι πρώτα απ’ όλα όσοι στηρίζονται στη σημερινή ενεργειακή γεωγραφία. Η Gazprom και, ευρύτερα, η Ρωσία χάνουν όχι μόνο πωλήσεις αλλά και ένα εργαλείο πολιτικής επιρροής πάνω σε χώρες που μέχρι σήμερα εξαρτώνται από ανατολικές ροές.

Παράλληλα, εναλλακτικοί διάδρομοι και terminals —όπως το Krk στην Κροατία— ανταγωνίζονται για τις ίδιες αγορές της Ουγγαρίας και της Κεντρικής Ευρώπης, ενώ η ανάπτυξη του Neptun Deep δίνει στη Ρουμανία συμφέρον να προωθήσει τη δική της παραγωγή αντί να εξαρτηθεί υπερβολικά από εισαγόμενο LNG. Αντίστοιχα, άλλοι διεθνείς traders και προμηθευτές φυσικού αερίου έχουν κάθε λόγο να διεκδικήσουν τις ίδιες αγορές.

Γι’ αυτό ο Κάθετος Διάδρομος συνεπάγεται ανακατανομή επιρροής και ισχύος. Αν λειτουργήσει εμπορικά και τεχνικά όπως σχεδιάζεται, μειώνει την εξάρτηση της περιοχής από μία μόνο κατεύθυνση τροφοδοσίας, αυξάνει τον ανταγωνισμό μεταξύ παραγωγών και διαδρομών και ενισχύει τη θέση της Ελλάδας ως νότιας πύλης προς την Ανατολική Ευρώπη. Ακριβώς γι’ αυτό δημιουργεί και αντιδράσεις: επειδή κάθε νέα ενεργειακή αρτηρία δημιουργεί νέους κερδισμένους, αλλά ταυτόχρονα αφαιρεί μερίδια αγοράς, έσοδα και γεωπολιτική επιρροή από εκείνους που κυριαρχούσαν εθνικά και επιχειρηματικά στο προηγούμενο σύστημα.