Νέοι κανόνες στα δημόσια έργα: Διαιτησία από το 1 εκατ. ευρώ για τις διαφορές με τους αναδόχους

Μειώνεται θεαματικά από τα 10 εκατομμύρια στο 1 εκατομμύριο το κατώφλι για την προσφυγή στη διαιτησία, ανοίγοντας ταχύτερο δρόμο επίλυσης των διαφορών Δημοσίου και αναδόχων πριν αυτές εξελιχθούν σε μακρά δικαστική εκκρεμότητα.

Έναν νέο, ταχύτερο δρόμο για την επίλυση των διαφορών που ανακύπτουν κατά την εκτέλεση δημοσίων έργων επιχειρεί να ανοίξει το υπουργείο Δικαιοσύνης, διευρύνοντας δραστικά τον κύκλο των συμβάσεων στις οποίες θα μπορεί να προβλέπεται προσφυγή στη διαιτησία αντί της συνήθους δικαστικής διαδρομής.

Η αλλαγή βρίσκεται στον υπό διαβούλευση νέο Κώδικα Εναλλακτικής Επίλυσης Διαφορών και αφορά την αγορά των δημοσίων έργων, τροποποιώντας τον ν. 4412/2016 για τις δημόσιες συμβάσεις, καθώς τα χρηματικά όρια για τη δυνατότητα ρήτρας διαιτησίας μειώνονται θεαματικά.

Σε πολύ μεγαλύτερο κομμάτι της αγοράς οι διαφορές πλέον θα λύνονται με διαιτησία

Το ισχύον καθεστώς του ν. 4412/2016 προβλέπει σήμερα τη δυνατότητα να περιλαμβάνεται στα έγγραφα δημόσιας σύμβασης ρήτρα διαιτητικής επίλυσης κάθε διαφοράς που αφορά την εφαρμογή, την ερμηνεία ή το κύρος της σύμβασης, όταν πρόκειται για έργα προϋπολογισμού ανώτερου των 10 εκατ. ευρώ χωρίς ΦΠΑ.

Στις μελέτες και στις τεχνικές και επιστημονικές υπηρεσίες, το αντίστοιχο κατώφλι βρίσκεται στο 1 εκατ. ευρώ.

Το νομοσχέδιο του Υπουργείου Δικαιοσύνης αλλάζει αυτά τα δύο μεγέθη, διευρύνοντας δραστικά τον κύκλο των διαφορών που μπορούν να λυθούν σε διαιτητικό και όχι τακτικό δικαστήριο.

Για τα έργα, τα 10 εκατ. ευρώ αντικαθίστανται από το 1 εκατ. ευρώ. Για τις μελέτες και τις συναφείς υπηρεσίες, το 1 εκατ. αντικαθίσταται από τις 100.000 ευρώ.

Η διαφορά δεν είναι απλά αριθμητική, αφού με τη μετακίνηση των κατωφλίων, η δυνατότητα διαιτητικής επίλυσης κατεβαίνει σε μια εντελώς διαφορετική κλίμακα δημοσίων συμβάσεων και παύει να εμφανίζεται νομοθετικά ως επιλογή προσανατολισμένη πρωτίστως στα πολύ μεγάλα έργα.

Μάλιστα, το νέο κατώφλι του 1 εκατ. ευρώ δεν αποτελεί απόλυτη κόκκινη γραμμή κάτω από την οποία απαγορεύεται η διαιτησία. Το νομοσχέδιο προβλέπει ότι ρήτρα διαιτητικής επίλυσης μπορεί να περιληφθεί και σε έργο χαμηλότερου προϋπολογισμού. Σε αυτή την περίπτωση απαιτείται, όμως, η σύμφωνη γνώμη του αρμόδιου τεχνικού συμβουλίου.

Τι αλλαγές φέρνει η διαιτησία σε Δημόσιο και ανάδοχο

Το νομοσχέδιο δεν προβλέπει ότι κάθε δημόσιο έργο άνω του 1 εκατ. ευρώ θα οδηγείται υποχρεωτικά σε διαιτησία όταν προκύπτει διαφορά. Το χρηματικό όριο δεν λειτουργεί ως αυτόματος μηχανισμός απομάκρυνσης μιας υπόθεσης από τα δικαστήρια. Ανοίγει, όμως, τη δυνατότητα να εγκριθεί και να περιληφθεί στα έγγραφα της σύμβασης ρήτρα διαιτησίας.

Εφόσον υπάρχει τέτοια συμφωνία, τα μέρη έχουν επιλέξει εκ των προτέρων έναν διαφορετικό τρόπο επίλυσης των διαφορών που καλύπτονται από τη ρήτρα. Αντί να ανατεθεί η κρίση στο δικαστήριο, η διαφορά υποβάλλεται σε διαιτητικό δικαστήριο, το οποίο την κρίνει και εκδίδει δεσμευτική απόφαση.

Αυτό είναι εξόχως σημαντικό, αν κανείς αναλογιστεί τι συμβαίνει αυτή τη στιγμή στα περισσότερα δημόσια έργα, τα οποία ακριβώς λόγω των διαφορών που ανακύπτουν καταλήγουν να καθυστερούν για πολλά χρόνια ή ακόμη και να ματαιώνονται. Άλλωστε, σε ένα σύνθετο έργο είναι λογικό να γεννηθούν στην πορεία σοβαρές διαφωνίες με άμεσο οικονομικό και τεχνικό αντικείμενο.

Μπορεί, για παράδειγμα, ο ανάδοχος να θεωρεί ότι δικαιούται πρόσθετη αμοιβή για εργασίες που εκτέλεσε, ενώ η αναθέτουσα αρχή να αμφισβητεί την απαίτηση. Μπορεί να υπάρχει σύγκρουση γύρω από λογαριασμούς και πληρωμές, την εφαρμογή ενός συμβατικού όρου ή τις οικονομικές συνέπειες γεγονότων που εμφανίστηκαν κατά την κατασκευή. Σε σοβαρότερες περιπτώσεις, η αντιπαράθεση μπορεί να φτάσει μέχρι την έκπτωση του αναδόχου, δηλαδή σε μια εξέλιξη που θέτει πλέον υπό αμφισβήτηση την ίδια τη συνέχιση της συμβατικής σχέσης.

Με το ισχύον πλαίσιο, κάθε διαφορά μεταξύ των συμβαλλομένων που προκύπτει από σύμβαση κατασκευής δημόσιου έργου οδηγείται, με προσφυγή ή αγωγή, στο Διοικητικό Εφετείο της περιφέρειας όπου εκτελείται το έργο, ανεξάρτητα από τον χαρακτηρισμό της σύμβασης ως διοικητικής ή ιδιωτικού δικαίου. Η αρμοδιότητα αυτή είναι αποκλειστική και δεν μπορεί να αλλάξει με συμφωνία των μερών, εκτός βεβαίως από τις περιπτώσεις στις οποίες ο ίδιος ο νόμος επιτρέπει διαιτητική επίλυση.

Η προσφυγή στο δικαστήριο έχει, μάλιστα, μια ιδιαιτερότητα που δεν συναντάμε συχνά στις εμπορικές διαφορές, ότι δηλαδή η νομική αντιδικία εξελίσσεται ενώ το ίδιο το έργο βρίσκεται σε εξέλιξη. Συνεπώς, η αναμενόμενη καθυστέρηση ακόμη και πολλών ετών όσο η δική εκκρεμεί, δημιουργεί τεράστιες δυστοκίες στην τελική υλοποίηση, η οποία στις περισσότερες περιπτώσεις απλά… περιμένει.

Εφόσον υπάρχει ρήτρα διαιτησίας, η διαφορά υποβάλλεται σε διαιτητικό δικαστήριο, το οποίο την εξετάζει και εκδίδει δεσμευτική απόφαση, η οποία εκδίδεται συνήθως μέσα σε λίγους μήνες και μάλιστα από σώμα διαιτητών που διαθέτουν τις κατάλληλες τεχνικές γνώσεις επί του ζητήματος.

Στη διαιτησία και οι διαφορές για την έκπτωση του αναδόχου

Ο υποδεκαπλασιασμός των χρηματικών ορίων δεν είναι, πάντως, η μόνη ουσιαστική αλλαγή.

Το νομοσχέδιο διευρύνει και τη διατύπωση για το αντικείμενο των διαφορών που μπορούν να καλυφθούν από τη διαιτητική ρήτρα. Στην εφαρμογή, την ερμηνεία και το κύρος της σύμβασης προστίθενται ρητά οι διαφορές που ανακύπτουν από την κήρυξη του αναδόχου ως έκπτωτου.

Πρόκειται για μια από τις σοβαρότερες συγκρούσεις που μπορούν να εμφανιστούν στη διάρκεια μιας δημόσιας σύμβασης. Η έκπτωση συνδέεται με την αθέτηση των συμβατικών υποχρεώσεων του αναδόχου και μπορεί να οδηγήσει στην απομάκρυνσή του από τη σύμβαση, με όλες τις συνέπειες που αυτό συνεπάγεται τόσο για τον ίδιο όσο και για την εξέλιξη του έργου.

Η ρητή αναφορά της στο νομοσχέδιο έχει επομένως την ιδιαίτερη βαρύτητα που μπορεί να αποδοθεί στο γεγονός ότι ακόμη και μια σύγκρουση τέτοιου βεληνεκούς θα επιλύεται πλέον διαιτητικά και δεν θα… σέρνεται στα δικαστήρια επί χρόνια.

Πριν από τη διαιτησία προβλέπεται συμβούλιο επίλυσης της διαφοράς

Η νέα αρχιτεκτονική δεν εξαντλείται στην επιλογή ανάμεσα σε δικαστήριο και διαιτησία. Στις συμβάσεις στις οποίες προβλέπεται ρήτρα διαιτησίας μπορεί να συμφωνείται ότι, πριν ενεργοποιηθεί η διαιτητική διαδικασία, τα μέρη θα επιχειρούν συμβιβαστική επίλυση μέσω Συμβουλίου Επίλυσης Διαφορών, ΣΕΔ.

Στόχος του Συμβουλίου θα είναι να μην αφήνει κάθε διαφορά να μετατραπεί σε αντιδικία, έστω και διαιτητική, ειδικά όσο η σύμβαση είναι σε πλήρη εξέλιξη, αλλά να δημιουργήσει ένα προηγούμενο επίπεδο, στο οποίο επιχειρείται η άμεση επίλυση της σύγκρουσης.

Με δεδομένο, πάντως, ότι η επίλυση μιας διαφοράς αποτελεί μέρος του οικονομικού κινδύνου μιας σύμβασης, αν υιοθετηθούν ευρέως τέτοιες ρήτρες διαιτησίας, θα μπορέσει να μειωθεί όχι μόνο ο χρόνος εκτέλεσης των δημοσίων έργων, αλλά και το συνολικό κόστος της σύμβασης.

Αρκεί, φυσικά, να αγκαλιάσουν αυτή τη δυνατότητα οι αναθέτουσες αρχές και να εντάξουν πράγματι ρήτρες διαιτησίας στις συμβάσεις μικρότερης κλίμακας που πλέον καλύπτει ο νόμος.