Σταθήκαμε πολύ στον ρόλο της Μαργαρίτας Παπανδρέου στην οικογενειακή μεταρρύθμιση της δεκαετίας του ’80, αλλά παραβλέπουμε το αποτύπωμα που άφησε αργότερα, στον εικοστό πρώτο αιώνα.

Ο ρόλος της στο φεμινιστικό κίνημα είναι αδιαμφισβήτητος, ως ιδρύτριας της Ένωσης Γυναικών Ελλάδας. Εικάζουμε ότι επηρέασε τον σύζυγό της και μαζί έφεραν τα πάνω κάτω στην ελληνική κοινωνία. Τον σύζυγο όμως τον διάλεξε ώστε να έχουν τα ίδια μυαλά. Άρα, μαζί διαμόρφωσαν το Οικογενειακό Δίκαιο, την κατάργηση της προίκας, την καθιέρωση της ισοτιμίας των συζύγων, την κατάργηση της πατριαρχικής αντίληψης για την οικογένεια. Μαζί επέτρεψαν την αυτοδιάθεση του σώματος, μίλησαν για τα περιουσιακά στο διαζύγιο και έκαναν την Αλλαγή, έχοντας τις ίδιες αντιλήψεις. Υπήρξε συνοδοιπόρος.

Εκεί που αλλάζει ο ρόλος είναι όταν γίνεται μάνα πρωθυπουργού. Τον Γιώργο Παπανδρέου τον γαλούχησε. Του έδωσε τις αξίες, τον έμαθε να σέβεται τις γυναίκες. Όλοι οι πρωθυπουργοί παριστάνουν ότι έχουν σεβασμό και το δείχνουν βγάζοντας μια βαρετή ανακοίνωση στις 8 Μαρτίου, όπου αναφέρονται στο «άλλο μισό του ουρανού» ή στο όμορφο φύλο. Πρακτικά, κρατούν τις γυναίκες του κόμματος σε βοηθητικές θέσεις και δεν ενδιαφέρονται καθόλου για τη γυναικεία συμμετοχή.

Η Μαργαρίτα Παπανδρέου δίδαξε τον γιο της την ισότητα και εκείνος την εφάρμοσε στο Υπουργικό Συμβούλιο. Εκεί φάνηκε το φεμινιστικό ανάστημα του Γιώργου Παπανδρέου. Διόρισε 15 υπουργούς, εκ των οποίων 5 γυναίκες. Ποσοστό συμμετοχής 33,3%. Σας φαίνεται μικρό; Ο Κώστας Σημίτης είχε διορίσει μόνο μία γυναίκα υπουργό στη δεύτερη σύνθεση, συνόλου 30 υπουργών. Ποσοστό 3%. Λέμε για τον Κώστα Σημίτη επειδή ήταν κι αυτός της προόδου, αλλά τις γυναίκες τις είχε για να του καθαρογράφουν τις σημειώσεις και να απαντάνε τα τηλέφωνα. Θέλετε να συγκρίνουμε με την Πρώτη Φορά Αριστερά; Στην πρώτη κυβέρνηση Τσίπρα υπήρχαν 13 υπουργοί και καμία γυναίκα υπουργός. Καμία, δηλαδή, ζερό τοις εκατό.

Ο Γιώργος Παπανδρέου μίλησε για την συμμετοχή των γυναικών με ποσόστωση. Δεν ξέρουμε αν τον επηρέασε τότε η μάνα του: «Γιε μου, προχωράει το κίνημα. Εφαρμόζουμε νέα εργαλεία για τις γυναίκες στη διακυβέρνηση, αλλά και στη διοίκηση των οργανισμών, των διοικητικών συμβουλίων». Δεν έχει σημασία αν η Μαργαρίτα Παπανδρέου έστρεφε την προσοχή του γιου της ή αν από μόνος του είχε μάθει να παρακολουθεί την εξέλιξη του γυναικείου κιμήματος. Δεν έχει σημασία, επειδή η προσαρμογή στα νέα δεδομένα είναι διαρκής και ο Γιώργος Παπανδρέου μεγάλωσε ώστε να είναι ανοιχτός στα ζητήματα ισότητας και εκπροσώπησης. Ποιος θα ήταν άραγε, αν είχε μεγαλώσει σε ένα σπίτι όπου η μάνα βλέπει τον άντρα ως αφέντη και τον εαυτό της ως δουλικό;

Η ιδέα της ποσόστωσης εφαρμόστηκε και στην εσωτερική λειτουργία του ΠΑΣΟΚ, στη σύνθεση των εκλογικών ψηφοδελτίων του. Για τα ψηφοδέλτια Επικρατείας και τα ευρωψηφοδέλτια που διαμόρφωνε προσωπικά ο Παπανδρέου, επέλεγε ισότιμη εκπροσώπηση ανδρών και γυναικών (50%-50%) και εναλλαγή στη σειρά. Αντάξιος γιος μιας γυναίκας που πίστευε ότι την αλλαγή την φέρνουν τα κινήματα. Ο τρόπος που μια μάνα μεγαλώνει τους γιους της είναι κι αυτός ένα κίνημα.

Θα γράφαμε «συλλυπητήρια στους οικείους», αλλά ξέρουμε ότι κάπου εκεί, από ψηλά, θα διορθώσει τη γλώσσα που παραμένει αρσενική: οι οικείοι, οι οικείες, όλα υποταγμένα σε γένος αρσενικό. Ας είναι ελαφρύ το χώμα.