Διαβάζω για το σιδηροδρομικό ατύχημα στην Ισπανία, το δεύτερο μέσα στο 2026, και την αναφορά μεταξύ άλλων πως η μία εταιρεία ήταν κρατική και η άλλη ιδιωτική.

Παραβλέπεται, όμως, η  σημαντική επισήμανση πως η Renfe ανήκει εξ ολοκλήρου στο Ισπανικό δημόσιο και στην Iryo το 51% ανήκει στην κρατική ιταλική Trenitalia. Αυτή η εικόνα δείχνει πως το κύριο θέμα αφορά το άνοιγμα των μεταφορών στον ανταγωνισμό και όχι την αντιπαράθεση ανάμεσα σε μία αμιγώς κρατική και μία αμιγώς ιδιωτική εταιρεία. Πρόκειται για μία κρίσιμη διάκριση που διαρκώς παραβλέπεται – αν και αποτελεί την καρδιά του προβλήματος.

Ως προς το θέμα της ιδιοκτησίας, ο Deng Xiaoping το έθεσε με σαφήνεια, μακριά από κάθε ιδεολογική αναφορά, με την πασίγνωστη πλέον φράση του «Δεν έχει σημασία αν η γάτα είναι μαύρη ή άσπρη, αρκεί να πιάνει ποντίκια». Θέλησε, έτσι, να τονίσει πως το ζητούμενο είναι η αποτελεσματικότητα. Κρατική ή ιδιωτική η εταιρεία, δεν έχει σημασία. Αυτό που μετρά είναι η αποτελεσματικότητα. Κι αυτό γίνεται ακόμη πιο επιτακτικό όταν πρόκειται για δημόσια αγαθά.

Στην Ισπανία, στον συγκεκριμένο τομέα, επιδιώχθηκε να υπάρξει αποτέλεσμα μέσω του ανοίγματος στον ανταγωνισμό. ΟΙ δύο τραγωδίες απέδειξαν πως αυτή η στρατηγική είτε δεν μπορεί τελικά να φέρει τα αναμενόμενα αποτελέσματα, είτε καταλήγει σε αμφιλεγόμενα αποτελέσματα, καθώς δεν μπορεί να αγνοηθεί πως είχαν προηγηθεί είκοσι χρόνια πετυχημένης δημιουργίας και λειτουργίας σιδηροδρομικών υποδομών σε όλη την Ισπανία.

Στην Ελλάδα, η τραγωδία των Τεμπών χρησιμοποιήθηκε ως όχημα έντονης κομματικής εκμετάλλευσης, όπου ουσιαστικά κυριάρχησε η απάνθρωπη πλευρά του προσωπικού και κομματικού συμφέροντος. Το γεγονός και μόνο πως οδήγησε στην ίδρυση κόμματος θέτει πολλά ερωτηματικά για το που ακριβώς εντοπίζεται το ενδιαφέρον για τον πολίτη, που η αναζήτηση ουσιαστικών ευθυνών, που η αυτοκριτική και, στο τέλος-τέλος, που είναι το κυνήγι της πολυπόθητης αποτελεσματικότητας. Όπου η «αποτελεσματικότητα» μεταφράζεται σε «αποδεκτή για τον πολίτη ποιότητα παροχής».

Στα Τέμπη, στην Udra, στο Adamuz, για να αναφέρουμε τα πιο πρόσφατα και συναφή παραδείγματα απλώς δεν λειτούργησε το σύστημα. Διάβαζα μόλις σήμερα, σε έγκριτη καθημερινή εφημερίδα σε άρθρο με τίτλο «Περιμένοντας τον Ναπολέοντα» για μία απόκρυφη ιστορία. Συγκεκριμένα, λέγεται πως το 1803 διορίστηκε υπάλληλος στην Αγγλία για να παρακολουθεί μήπως και έρθει ο Γαλλικός στόλος στις Αγγλικές ακτές. Σύμφωνα πάντα με τα λεγόμενα, η θέση καταργήθηκε το…1945. Όπως λένε οι Ιταλοί «Se non e vero, e ben trovato»– Κι αν δεν είναι αλήθεια, είναι πάντως πετυχημένη επινόηση. Και η συγκεκριμένη ιστορία είναι πράγματι πετυχημένη επινόηση διότι έμμεσα παραπέμπει στα πολιτικά, οικονομικά και πολιτικά προβλήματα που προκύπτουν όταν τα συστήματα είτε δεν λειτουργούν είτε λειτουργούν με σημαντικά ελλείμματα και ατέλειες.

Στην ουσία το πρόβλημα είναι διττό. Από την μία μεριά έχουμε αναγάγει την εισαγωγή του ανταγωνισμού στο γαλλικό εργαλείο που λύνει όλα τα προβλήματα. Η στροφή αυτή βρήκε τον ευρύτερο ιδεολογικό εκφραστή της στον Milton Friedman και πιο συγκεκριμένα θεωρητικά στηρίγματα στους George Stigler και Robert Bork. Ο Stigler ανέδειξε την υπονόμευση των εποπτικών αρχών από τα συμφέροντα που όφειλαν να ελέγχουν. Ο Bork συνέβαλε στη μετατόπιση της αντιμονοπωλιακής πολιτικής προς την οικονομική αποτελεσματικότητα, περιορίζοντας τον έλεγχο της συγκέντρωσης ισχύος. Στην πολιτική εφαρμογή αυτών των ιδεών, όμως, έγινε ένα κρίσιμο άλμα: η αποτυχία της ρύθμισης χρησιμοποιήθηκε ως επιχείρημα για την υποχώρησή της, ενώ η προσδοκία ότι η αγορά θα αυτοδιορθωθεί (κατά τους  John F. Muth και Robert E. Lucas Jr) δικαιολόγησε την ανοχή απέναντι στην ισχύ των μεγαλύτερων επιχειρήσεων,

Όταν, όμως, στην συνέχεια, αγνοήθηκαν οι προειδοποιήσεις του Keynes, και η εισαγωγή του ανταγωνισμού ταυτίστηκε με την απορρύθμιση, χωρίς αποτελεσματικό έλεγχο της συγκέντρωσης της οικονομικής ισχύος, υπονομεύθηκαν και οι όροι διατήρησής του. Οι ισχυρότερες επιχειρήσεις απέκτησαν τη δυνατότητα να εξαγοράζουν ανταγωνιστές, να εκτοπίζουν μικρότερους παίκτες και να υψώνουν εμπόδια στην είσοδο νέων. Οι οικονομίες κλίμακας και ο έλεγχος κρίσιμων δικτύων ήταν τα όπλα που μετάτρεψαν το αρχικό άνοιγμα της αγοράς στον ανταγωνισμό σε διαδικασία συγκέντρωσής της οικονομικής ισχύος. Οπότε, εκεί όπου απουσίαζαν ή λειτουργούσαν πλημμελώς τα θεσμικά αντίβαρα, η υπόσχεση για περισσότερες και καλύτερες και οικονομικά πιο συμφέρουσες για τον πολίτη επιλογές, απλώς «προδόθηκε», καταλήγοντας  σε ολιγοπώλια ή και μονοπώλια. Η ελευθερία του ανταγωνισμού έγινε ελευθερία των ισχυρών να τον περιορίζουν.

Από την άλλη μεριά, έχουμε συστήματα που καλούνται να ελέγχουν και να ρυθμίζουν, χωρίς να διασφαλίζεται ότι ελέγχεται και διορθώνεται η δική τους λειτουργία. Θεσπίζουμε κανόνες, ιδρύουμε αρχές, μοιράζουμε αρμοδιότητες και θεωρούμε πως εκπληρώσαμε το καθήκον μας. Με την διαφορά πως η ύπαρξη του επόπτη δεν εγγυάται την αποτελεσματικότητα της εποπτείας. Ποιος διαπιστώνει εγκαίρως ότι ο έλεγχος έχει γίνει τυπικός, ότι οι προειδοποιήσεις αρχειοθετούνται, ότι η ευθύνη διαχέεται και αναλαμβάνεται  μέχρι να αντιμετωπιστεί ο λόγος ύπαρξης της; Το παλαιό ερώτημα «Ποιος θα φυλάξει τους ίδιους τους φύλακες;» (Quis custodiet ipsos custodes?) παραμένει αναπάντητο όσο η απάντησή μας περιορίζεται απλώς στην προσθήκη ενός ακόμη φύλακα.

Η Margaret Mead, ήδη το 1967, είχε θέσει το ζήτημα στην καρδιά του– ένας οργανισμός που μελετά και ελέγχει συστήματα οφείλει να εφαρμόζει τις ίδιες αρχές στον εαυτό του. Η προέκταση στους δημόσιους θεσμούς είναι προφανής. Ο θεσμός που απαιτεί προσαρμογή από την κοινωνία πρέπει να μπορεί να προσαρμόζεται και ο ίδιος. Να εξετάζει ποια πληροφορία αποδέχεται ή αποκλείει, ποιες αστοχίες επαναλαμβάνει, ποιες διαδικασίες του έχουν καταστεί άχρηστες. Να αναγνωρίζει, δηλαδή, ότι μπορεί ο ίδιος να αποτελεί μέρος του προβλήματος που έχει αναλάβει να λύσει.

Στην πρόταση διακυβέρνησης, μέσω ενός κράτους νέας μορφής, που ανέπτυξαν οι Charles Sabel, και ο Jonathan Zeitlin, τίθενται στόχοι, καθορίζονται διαφορετικοί τρόποι επίτευξής τους, συγκρίνονται τα αποτελέσματα, αναθεωρούνται οι μέθοδοι, οι δείκτες, ακόμη και οι αρχικές παραδοχές. Αυτή είναι η ουσία των διαρκών κύκλων ανατροφοδότησης — των feedback loops. Η πληροφορία από την πράξη επιστρέφει στο κέντρο λήψης αποφάσεων και οδηγεί σε απτή διόρθωση, της οποίας το αποτέλεσμα να ελέγχεται ξανά. Αυτοέλεγχος και αυτορρύθμιση, με εξωτερική αξιολόγηση και δημόσια λογοδοσία. Διότι ένας οργανισμός που βαθμολογεί μόνος του τον εαυτό του μπορεί κάλλιστα να αριστεύει στα χαρτιά και να αποτυγχάνει στην κοινωνία.

Εδώ ακριβώς μπορεί να αποκτήσει ουσιαστικό ρόλο η τεχνητή νοημοσύνη. Με αξιόπιστα δεδομένα και κατάλληλη επαλήθευση, μπορεί να συνδυάζει αναφορές βλαβών, καθυστερήσεις συντήρησης, επαναλαμβανόμενες καταγγελίες και αποκλίσεις από τους κανόνες, αναδεικνύοντας σημεία κινδύνου που χάνονται ανάμεσα σε υπηρεσίες και αρχεία. Η προειδοποίηση, όμως, πρέπει να ενεργοποιεί συγκεκριμένη υποχρέωση: κάποιος να την εξετάσει, κάποιος να αποφασίσει, κάποιος να ελέγξει αν η παρέμβαση απέδωσε. Χωρίς αυτή την αλυσίδα ευθύνης, θα έχουμε απλώς ψηφιοποιήσει την αδράνεια—κι αυτό ακριβώς τείνει να γίνει σήμερα στην Ελλάδα.  Και η ίδια η τεχνητή νοημοσύνη χρειάζεται έλεγχο, διότι μπορεί να σφάλλει ή να αναπαράγει τις στρεβλώσεις των δεδομένων της.

Η διακύβευση, επομένως, είναι αν θα αποκτήσουμε συστήματα που μπορούν να διαπιστώνουν εγκαίρως ότι απομακρύνονται από τον σκοπό τους και να υποχρεώνονται να διορθώσουν την πορεία τους. Η ιδιοκτησία, ο ανταγωνισμός, η εποπτεία και η τεχνολογία κρίνονται τελικά από τη συμβολή τους σ’ αυτό το αποτέλεσμα. Ο πολίτης δεν χρειάζεται ακόμη μία διαβεβαίωση ότι «το σύστημα λειτουργεί». Χρειάζεται ένα σύστημα που να εντοπίζει και να διορθώνει τις αστοχίες του πριν αυτές γίνουν τραγωδία.

Διαβάστε επίσης

Καταθέσεις και πιστώσεις: Οι μεγάλοι στις αγορές, οι μικροί στην αναμονή