Σπυρίδων Παπαγεωργίου (Γ.Γ Προστασίας Κρίσιμων Οντοτήτων ): Σε 10 μήνες τα σχέδια ανθεκτικότητας – Η νέα εθνική πλατφόρμα και τα antidrones

Μέχρι το τέλος Οκτωβρίου αναμένεται να έχει διαμορφωθεί η πρώτη λίστα των κρίσιμων οντοτήτων της χώρας, ενεργοποιώντας ένα νέο πλαίσιο υποχρεώσεων για επιχειρήσεις και οργανισμούς που παρέχουν βασικές υπηρεσίες. Από τη στιγμή που ένας φορέας χαρακτηριστεί κρίσιμη οντότητα, θα έχει περίπου δέκα μήνες προκειμένου να συμμορφωθεί με τις απαιτήσεις και να καταρτίσει το δικό του σχέδιο ανθεκτικότητας.

Αυτό ανέφερε ο Γενικός Γραμματέας Προστασίας Κρίσιμων Οντοτήτων, Σπυρίδων Παπαγεωργίου, μιλώντας στο mononews.gr, στο περιθώριο της ημερίδας “Υδάτινες Συμμαχίες” περιγράφοντας έναν σχεδιασμό που αλλάζει τη φιλοσοφία προστασίας των κρίσιμων υποδομών. Στόχος πλέον δεν είναι μόνο να προστατευθεί μια εγκατάσταση από μία συγκεκριμένη απειλή, αλλά να εξασφαλιστεί ότι η βασική υπηρεσία που παρέχει θα συνεχίσει να λειτουργεί ακόμη και όταν εκδηλωθεί μια σοβαρή κρίση.

Η διαδικασία προσδιορισμού των κρίσιμων οντοτήτων βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη και, σύμφωνα με τον κ. Παπαγεωργίου, η πρώτη λίστα επιδιώκεται να είναι έτοιμη έως το τέλος Οκτωβρίου. Στη συνέχεια θα αρχίσει να μετρά η περίοδος συμμόρφωσης, περίπου δέκα μηνών. Όπως είπε ήδη έχουν προσδιοριστεί 12 τομείς κρίσιμων οντοτήτων και οι κίνδυνοι. Το παζλ συμπληρώνουν οι αλληλεξαρτήσεις και η δημιουργία μιας πλατφόρμας, ενδεχομένως κάτω από το gov.gr όπου θα γίνεται ανταλλαγή πληροφοριών και συνεργασία.

Τα κριτήρια δεν περιορίζονται στο μέγεθος μιας επιχείρησης ή στον αριθμό των πολιτών που εξυπηρετεί. Μια οντότητα μπορεί, για παράδειγμα, να θεωρηθεί κρίσιμη επειδή η λειτουργία της αφορά 100.000 κατοίκους. Σε μια νησιωτική περιοχή, όμως, ακόμη και μια υποδομή που εξυπηρετεί πολύ μικρότερο πληθυσμό μπορεί να χαρακτηριστεί κρίσιμη εφόσον η αστοχία της επηρεάζει ουσιαστικά το σύνολο του νησιού.

Από την προστασία της εγκατάστασης στη συνέχεια της υπηρεσίας

Η βασική αλλαγή που περιέγραψε ο Γενικός Γραμματέας είναι η μετάβαση από την αποσπασματική αντιμετώπιση των απειλών στην ολιστική ανθεκτικότητα. Κάθε φορέας θα πρέπει να γνωρίζει ποιες είναι οι απολύτως κρίσιμες λειτουργίες του και τι χρειάζεται ώστε αυτές να συνεχίζονται ανεξάρτητα από το είδος της κρίσης.

Έτσι, η αξιολόγηση κινδύνου δεν μπορεί να περιορίζεται χωριστά στην κυβερνοασφάλεια, στη φυσική προστασία ή στην ενεργειακή ασφάλεια. “Το ερώτημα πρέπει να αντιστραφεί: τι μπορεί να οδηγήσει, για παράδειγμα, σε διακοπή της παροχής ηλεκτρικής ενέργειας και ποιο είναι το σύνολο των απειλών που μπορούν να προκαλέσουν το ίδιο αποτέλεσμα. H εκτίμηση κινδύνου μιας κρίσιμης ενεργειακής οντότητας θα πρέπει να περιλαμβάνει όλους τους κινδύνους και όχι μόνο μία κατηγορία απειλών”, τόνισε ο κ. Παπαγεωργίου.

Το επόμενο βήμα είναι η χαρτογράφηση των αλληλεξαρτήσεων. Μια διακοπή ηλεκτροδότησης μπορεί να σταματήσει ένα αντλιοστάσιο και να δημιουργήσει πρόβλημα στην παροχή νερού. Μια βλάβη στις τηλεπικοινωνίες μπορεί αντίστοιχα να επηρεάσει συστήματα ελέγχου άλλων υποδομών. Επομένως, κάθε οργανισμός πρέπει να γνωρίζει από ποιους άλλους φορείς, προμηθευτές, δίκτυα και στρατηγικούς πόρους εξαρτάται και ποιοι, με τη σειρά τους, εξαρτώνται από αυτόν.

Ακόμη και η διαφοροποίηση των προμηθευτών πρέπει να εξετάζεται βαθύτερα. Όπως επισήμανε ο κ. Παπαγεωργίου, δεν αρκεί μια κρίσιμη οντότητα να διαθέτει δύο προμηθευτές ενός στρατηγικού υλικού, εάν και οι δύο προέρχονται από την ίδια χώρα και επομένως μπορεί να επηρεαστούν ταυτόχρονα από την ίδια κρίση.

Εθνική πλατφόρμα για τις αλυσιδωτές επιπτώσεις

Κεντρικό εργαλείο του νέου σχεδιασμού θα αποτελέσει μια εθνική πλατφόρμα διαχείρισης της ανθεκτικότητας, την οποία σχεδιάζει η Γενική Γραμματεία. Στην πλατφόρμα θα συγκεντρώνεται κεντρικά η κρίσιμη πληροφορία, δημιουργώντας ουσιαστικά μια κοινή επιχειρησιακή εικόνα για τις εξαρτήσεις μεταξύ διαφορετικών τομέων.

Το σύστημα θα μπορεί, για παράδειγμα, να δείχνει τι συμβαίνει εάν τεθεί εκτός λειτουργίας ένας συγκεκριμένος ηλεκτρικός υποσταθμός: ποιες άλλες εγκαταστάσεις επηρεάζονται, ποια αντλιοστάσια ή δεξαμενές κινδυνεύουν να σταματήσουν, ποιες κρίσιμες υπηρεσίες εξαρτώνται από αυτόν και ποιοι φορείς πρέπει να κινητοποιηθούν.

Η πληροφορία θα κινείται αμφίδρομα. Οι κρίσιμες οντότητες θα τροφοδοτούν το σύστημα με τα απαραίτητα στοιχεία και η κεντρική διοίκηση θα μπορεί να παρακολουθεί τόσο τη συμμόρφωσή τους όσο και τις πιθανές αλυσιδωτές επιπτώσεις μιας κρίσης.

Η πλατφόρμα βρίσκεται ακόμη σε πρώιμο στάδιο. Ο κ. Παπαγεωργίου ανέφερε ότι έχει ήδη σχεδιαστεί σε τοπικό επίπεδο, ωστόσο για να μετατραπεί σε παραγωγικό σύστημα θα πρέπει να αναπτυχθεί και να φιλοξενηθεί κατάλληλα, ώστε στη συνέχεια να ενταχθούν σε αυτήν οι φορείς και τα δεδομένα τους.

Ψηφιακά δίδυμα και τεχνητή νοημοσύνη

Στον νέο σχεδιασμό εντάσσονται και τα digital twins, τα ψηφιακά ομοιώματα πραγματικών εγκαταστάσεων, στα οποία μπορούν να δοκιμάζονται σενάρια βλάβης, φυσικής καταστροφής ή επίθεσης χωρίς να διακινδυνεύεται η λειτουργία της πραγματικής υποδομής.

Το ψηφιακό δίδυμο μπορεί να δείξει τι συμβαίνει μέσα σε μια συγκεκριμένη εγκατάσταση. Η εθνική πλατφόρμα φιλοδοξεί να πάει ένα βήμα παραπέρα, συνδέοντας τις πληροφορίες πολλών κρίσιμων οντοτήτων ώστε να αποτυπώνονται οι επιπτώσεις μεταξύ διαφορετικών υποδομών και τομέων.

Σημαντικός αναμένεται να είναι και ο ρόλος της τεχνητής νοημοσύνης, τόσο στην επεξεργασία του τεράστιου όγκου δεδομένων όσο και στην ταχύτερη παραγωγή αξιολογήσεων και στην υποστήριξη των αποφάσεων. Ο κ. Παπαγεωργίου επισήμανε πάντως ότι η αυτοματοποίηση μιας έκθεσης ή ενός risk assessment από μόνη της δεν αποτελεί ανθεκτικότητα: το κρίσιμο ερώτημα είναι εάν τα προβλεπόμενα μέτρα έχουν πράγματι εφαρμοστεί και μπορούν να λειτουργήσουν όταν χρειαστούν.

Επενδύσεις από τις ίδιες τις κρίσιμες οντότητες και χρηματοδότηση από EE

Το νέο πλαίσιο δημιουργεί παράλληλα ανάγκη για σημαντικές επενδύσεις σε εφεδρικά συστήματα, φυσική προστασία, κυβερνοασφάλεια, εναλλακτικές επικοινωνίες και εξοπλισμό αντιμετώπισης νέων απειλών.

Η Γενική Γραμματεία θα καθορίζει τις απαιτήσεις και τις προδιαγραφές, όμως η υλοποίηση των έργων θα αποτελεί ευθύνη κάθε κρίσιμης οντότητας. Όπως χαρακτηριστικά εξήγησε ο κ. Παπαγεωργίου,  τις σχετικές επενδύσεις θα σχεδιάζει και θα υλοποιεί η ίδια η κρίσιμη οντότητα και όχι η Γενική Γραμματεία, η οποία θέτει τις προδιαγραφές. Παράλληλα εξετάζεται η αξιοποίηση ευρωπαϊκών προγραμμάτων και χρηματοδοτικών εργαλείων.

Σημειώνεται ότι Ευρωπαϊκή Ένωση ανοίγει έναν νέο, σημαντικό χρηματοδοτικό κύκλο για την ανθεκτικότητα και την προστασία κρίσιμων υποδομών, ο οποίος έρχεται να στηρίξει και τις επενδύσεις που απαιτεί η εφαρμογή της οδηγίας CER. Ήδη, μέσω του Internal Security Fund (ISF) χρηματοδοτούνται δράσεις για την εφαρμογή της οδηγίας, τη συνεργασία μεταξύ κρίσιμων οντοτήτων, ασκήσεις και stress tests, καθώς και λύσεις για διατομεακούς και διασυνοριακούς κινδύνους. Πολύ μεγαλύτερο χρηματοδοτικό βάρος προβλέπεται από το 2028 μέσω του νέου European Competitiveness Fund (ECF – Ευρωπαϊκό Ταμείο Ανταγωνιστικότητας), το οποίο έχει προτείνει η Κομισιόν για το Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο 2028-2034 και βρίσκεται ακόμη στη νομοθετική διαδικασία. Το ECF προβλέπεται να διαθέτει συνολικό προϋπολογισμό 234,3 δισ. ευρώ, από τα οποία 125,2 δισ. ευρώ προτείνονται για τον πυλώνα «Ανθεκτικότητα και Ασφάλεια, Αμυντική Βιομηχανία και Διάστημα».

Στο πεδίο αυτό περιλαμβάνεται και η ενίσχυση της ανθεκτικότητας κρίσιμων υποδομών, μαζί με τεχνολογίες πολιτικής ασφάλειας, κυβερνοασφάλειας και διαχείρισης κρίσεων. Το ECF ουσιαστικά σχεδιάζεται ως η νέα μεγάλη «ομπρέλα» ευρωπαϊκής χρηματοδότησης, συγκεντρώνοντας 14 υφιστάμενα χρηματοδοτικά εργαλεία σε ενιαίο πλαίσιο και παρέχοντας όχι μόνο επιχορηγήσεις, αλλά και δάνεια, εγγυήσεις, δημόσιες προμήθειες και συμμετοχές σε επενδύσεις, με στόχο να κινητοποιήσει και ιδιωτικά κεφάλαια.

Το θεσμικό κενό για τα antidrones

Ξεχωριστό κεφάλαιο αποτελεί η προστασία κρίσιμων εγκαταστάσεων από drones. Σύμφωνα με τον κ. Παπαγεωργίου, για να μπορούν πολιτικές κρίσιμες οντότητες να χρησιμοποιούν ενεργά αντίμετρα, όπως anti-drone συστήματα, απαιτείται τροποποίηση του υφιστάμενου νομοθετικού πλαισίου.

Η αντιμετώπιση της απειλής των drones, πάντως, δεν εξαντλείται στην εγκατάσταση ενός μεμονωμένου συστήματος. Απαιτεί συνδυασμό μέσων επιτήρησης, εντοπισμού και προστασίας. Ακόμη και υποδομές που υπάρχουν ήδη για άλλους σκοπούς, όπως οι κάμερες ασφαλείας, μπορούν να ενταχθούν σε μια συνολικότερη αρχιτεκτονική επιτήρησης.

Η ανάγκη επένδυσης σε τέτοιες δυνατότητες θα αξιολογείται από κάθε κρίσιμη οντότητα ανάλογα με τους κινδύνους που αντιμετωπίζει. Η λογική παραμένει η ίδια: όχι μεμονωμένα μέτρα για μεμονωμένες απειλές, αλλά συνδυαστική προστασία με βάση το αποτέλεσμα που πρέπει πάση θυσία να αποφευχθεί — τη διακοπή της κρίσιμης υπηρεσίας.

Εποπτεία και πρόστιμα

Η Γενική Γραμματεία θα έχει εποπτικό ρόλο στην εφαρμογή του πλαισίου, με δυνατότητα επιβολής κυρώσεων όταν μια κρίσιμη οντότητα δεν έχει λάβει τα απαιτούμενα μέτρα.

Το ζητούμενο, όπως τόνισε ο κ. Παπαγεωργίου, δεν είναι μια τυπική συμμόρφωση μέσω μελετών, checklists και εγγράφων. Τα σχέδια πρέπει να μετατρέπονται σε πραγματικές επιχειρησιακές δυνατότητες, να δοκιμάζονται μέσα από ασκήσεις και να προβλέπουν συγκεκριμένες εναλλακτικές όταν μια κρίσιμη εξάρτηση χαθεί.

Και αυτό διότι η ανθεκτικότητα των κρίσιμων υποδομών ξεπερνά τη διατήρηση της καθημερινής εξυπηρέτησης των πολιτών. Αποτελεί, όπως υπογράμμισε, ζήτημα εθνικής ασφάλειας. Σε ένα σύστημα όπου ενέργεια, νερό, τηλεπικοινωνίες, μεταφορές και άλλες βασικές υπηρεσίες είναι στενά συνδεδεμένες, η αστοχία μιας υποδομής μπορεί να προκαλέσει διαδοχικές επιπτώσεις σε πολλές ακόμη.

Το νέο μοντέλο επιχειρεί επομένως να δημιουργήσει έναν κοινό μηχανισμό πρόληψης και αντίδρασης: κάθε κρίσιμη οντότητα θα γνωρίζει από ποιους εξαρτάται, ποιοι εξαρτώνται από αυτήν, ποια μέτρα πρέπει να διαθέτει και πώς θα συνεχίσει να λειτουργεί όταν κάτι πάει στραβά. Η πραγματική δοκιμασία του συστήματος θα είναι τελικά μία: ό,τι κι αν συμβεί, οι βασικές υπηρεσίες της χώρας να συνεχίσουν να λειτουργούν.