Ένας «Ορφέας» στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο – Μουσική, έρωτας και μεταμόρφωση από τον Ουίλιαμ Κέντριτζ

Η μουσική, ο έρωτας, το πέρασμα από τη ζωή στο θάνατο. Η έκθεση «Μιμήσου τον ύπνο των λίθων» (Imitate the Sleep of Stones) στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο από τις 30 Οκτωβρίου φέρνει σε διάλογο σύγχρονα έργα του Ουίλιαμ Κέντριτζ με μοναδικές αρχαιότητες, αντλώντας έμπνευση από τον μύθο της καθόδου του Ορφέα στον Κάτω Κόσμο, για να επαναφέρει στη ζωή την αγαπημένη του Ευρυδίκη.

Ατσάλινες μορφές βαμμένες στο χρώμα της σκουριάς και χάρτινες σιλουέτες δέντρων εμφανίζονται έτσι, ανάμεσα στις αίθουσες των Κούρων, των σφιγγών, των επιτύμβιων μνημείων και των γλυπτών θραυσμάτων, οδηγώντας τον επισκέπτη στην κεντρική αίθουσα, όπου τα σχέδια του καλλιτέχνη και ένα διόραμα παρουσιάζονται μαζί με αρχαία αντικείμενα, τα οποία συνδέονται με τη μουσική, τον θάνατο και τη μεταμόρφωση.

Πρόκειται για μία εξόχως σημαντική έκθεση του διεθνούς καλλιτέχνη, τα εγκαίνια της οποίας θα πραγματοποιηθούν την προηγουμένη της πρεμιέρας της όπερας του «Ορφέα» του Μοντεβέρντι σε σκηνοθεσία του Ουίλιαμ Κέντριτζ από την Εθνική Λυρική Σκηνή στην Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος του ΚΠΙΣΝ. Πρόκειται για μια διεθνή συμπαραγωγή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής με το Glyndebourne Opera Festival και τη Metropolitan Opera της Νέας Υόρκης, η οποία υλοποιείται, με δωρεά του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος .

Ένα από τα σημεία αφετηρίας της έκθεσης στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο θα είναι άλλωστε και τα σχέδια, οι κινούμενες εικόνες και οι θεατρικές φόρμες που δημιούργησε ο Κέντριτζ ειδικά για την συγκεκριμένη παραγωγή.

«Οι δημιουργίες του Κέντριτζ συνομιλούν με επιλεγμένες αρχαιότητες», όπως λέει η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη «με θεματικό πυρήνα αφ’ ενός τον πανάρχαιο μύθο της καθόδου του Ορφέα στον Κάτω Κόσμο και αφετέρου τις πανανθρώπινες συνδηλώσεις του, τη ζωή, τον έρωτα, τον θάνατο. Δημιουργώντας έτσι, ένα μοναδικό και πολλαπλό παράδειγμα της ανεξάντλητης γονιμοποίησης της σύγχρονης δημιουργίας από την κλασική κληρονομιά».

Διάλογος με τις αρχαιότητες

Ένας κορινθιακός ερυθρόμορφος καλυκωτός κρατήρας (περ. 400–375 π.Χ.) με τον Ορφέα να παίζει τη λύρα, μια ελεφαντοστέινη λύρα και τα σωζόμενα θραύσματά της, ευρήματα από τον θολωτό τάφο του Μενιδίου (14ος-13ος αιώνας π.Χ.), όπως και μία λευκή κύλικα που αποδίδεται στον Ζωγράφο του Πιστόξενου (περ. 470 π.Χ.), με τον Ορφέα να υψώνει την κιθάρα του καθώς του επιτίθεται μια Θρακιώτισσα (δάνειο από το Μουσείο της Ακρόπολης) είναι οι επιλεγμένες αρχαιότητες που αρθρώνουν τις συνδέσεις της έκθεσης με τη μουσική, τον έρωτα και το πέρασμα από τη ζωή στον θάνατο.

Αλλά στον πυρήνα της έκθεσης βρίσκεται το διόραμα –ένα τρισδιάστατο μοντέλο- , το οποίο αξιοποιεί την οπτική τεχνική του θεάτρου του 19ου αιώνα, γνωστή ως «φάντασμα του Pepper» (Pepper’s Ghost), εισάγοντας ανακλώμενες κινούμενες εικόνες, σε ένα υλικό μοντέλο. Οι προβαλλόμενες μορφές εμφανίζονται στον κατασκευασμένο χώρο ως εφήμερες παρουσίες, ενώνοντας το σχέδιο, την επιτέλεση, τον κινηματογράφο και τη θεατρική ψευδαίσθηση σε ενιαίο έργο.

Το διόραμα συγκροτεί ένα πέρασμα ανάμεσα στην ορατότητα και την εξαφάνιση, απηχώντας το ταξίδι του Ορφέα. Στη διαδρομή, οι χάρτινες σιλουέτες δέντρων παραπέμπουν στην ερμηνεία του μύθου από τον Ράινερ Μαρία Ρίλκε, σύμφωνα με την οποίο η Ευρυδίκη έχει γίνει πλέον μέρος της γης. Έτσι, καθώς παρουσιάζονται δίπλα στα αρχαία ευρήματα, συνδέουν τη μεταμόρφωσή της με τον λίθο, το χώμα και την ανασκαφή.

Ο μύθος και οι θεμελιώδεις δυνάμεις της ζωής

Μία ομάδα επτά γλυπτών εξάλλου, που προέρχονται από το έργο «Frieze (13 rusted figures)» (2026) του καλλιτέχνη, κατασκευασμένα από ανοξείδωτο χάλυβα, σε χρώμα σκουριάς εγκαθίστανται κατά τη διαδρομή της έκθεσης. Πρόκειται για υβριδικές σιλουέτες, όπου ανθρώπινες μορφές συναντούν δέντρα, ενδύματα, εργαλεία και αντικείμενα, όπως ένα μεγάφωνο ή ένας γυλιός, συνεχίζοντας την εικονογράφηση της πομπής και τις συνδηλώσεις της με τη μετακίνηση, τον εκτοπισμό και τη συλλογική ιστορία. Θέματα άλλωστε, που απασχολούν το έργο του καλλιτέχνη, από καιρό.

Η έκθεση εν τέλει εγκαθιστά μια σειρά οπτικών, υλικών και εννοιολογικών ενοτήτων, ανάμεσα στον λίθο και το χαρτί, την ανασκαφή και το σχέδιο, την ακινησία και την κίνηση, την επιβίωση και την εξαφάνιση. Η μεταμόρφωση συνδέει τη μυθολογική, την καλλιτεχνική και τη θεσμική διάσταση της έκθεσης, και επεκτείνεται στο ίδιο το Μουσείο, το οποίο βρίσκεται στο κατώφλι μιας μεγάλης αρχιτεκτονικής μεταμόρφωσης, υπό τον σχεδιασμό των David Chipperfield Architects και του γραφείου Αλέξανδρος Ν. Τομπάζης .

Και όπως σημειώνει η επιμελήτρια της έκθεσης Burcu Fikretoğlu: «Ο μύθος του Ορφέα συνδέει σε ένα τρίγωνο τρεις από τις πιο θεμελιώδεις δυνάμεις της ζωής: την αγάπη, την τέχνη και τον θάνατο. Εδώ και δεκαετίες, ο Ουίλιαμ Κέντριτζ διερευνά αυτά τα ερωτήματα. Το να είμαι μάρτυρας αυτής της συνάντησης είναι κάτι τόσο σπάνιο όσο και αξέχαστο. Νιώθω βαθιά ευγνώμων που συνέβαλα στην πραγματοποίησή της».

Χώρος στην αντίφαση

Γεννημένος στο Γιοχάνεσμπουργκ ο Ουίλιαμ Κέντριτζ είναι ένας πολυδιάστατος καλλιτέχνης που εργάζεται με μέσα όπως το σχέδιο, η συγγραφή, ο κινηματογράφος, η περφόρμανς, η μουσική, το θέατρο και συνεργατικές πρακτικές, δημιουργώντας έργα τέχνης που εδράζονται στην πολιτική, την επιστήμη, τη λογοτεχνία και την ιστορία, και διατηρώντας πάντοτε κάποιον χώρο για την αντίφαση και την αβεβαιότητα.

Το έργο του εκτίθεται σε μουσεία και γκαλερί σε όλο τον κόσμο από τη δεκαετία του 1990 και περιλαμβάνεται σε συλλογές μουσείων και καλλιτεχνικών ιδρυμάτων ανά την υφήλιο. Έχει σκηνοθετήσει όπερες για τη Metropolitan Opera της Νέας Υόρκης, τη Σκάλα του Μιλάνου, την Αγγλική Εθνική Όπερα στο Λονδίνο, την Όπερα του Σίδνεϊ και το Φεστιβάλ του Σάλτσμπουργκ, την Όπερα της Λυών, και την Όπερα του Άμστερνταμ.

Τα πρωτότυπα έργα του για τη σκηνή συνδυάζουν περφόρμανς, προβολές, θέατρο σκιών, φωνή και μουσική. Ανάμεσά τους είναι τα “Refuse the Hour”, “The Head & the Load”, “Waiting for the Sibyl” και “The Great Yes, The Great No”.

Ο Κέντριτζ έχει ανακηρυχθεί επίτιμος διδάκτορας από αρκετά πανεπιστήμια, όπως το Yale, το Columbia και το University of London. Στις τιμητικές διακρίσεις του περιλαμβάνονται το βραβείο Kyoto (2010), το βραβείο Princesa de Asturias (2017), το Praemium Imperiale (2019) και ένα βραβείο Olivier το 2023.

Διαβάστε επίσης:

Γυναίκες στο επίκεντρο – Ο Τζεφ Κουνς, η ιστορικός τέχνης και η παγίδα της Αφροδίτης

Μια γυναίκα στους κόλπους της βυζαντινής ελίτ – Ένα χρυσό δακτυλίδι αποκαλύπτει

Η Όπυ Ζούνη, η τέχνη και η ζωή – Έκθεση για την πρωτοπόρα εικαστικό