Αθήνα: Το χωριό που έγινε μητρόπολη – Η ιστορία μιας μεταμόρφωσης

Όταν η Ευρώπη οραματίζονταν μια Αθήνα σύμφωνα με τα δικά της, φαντασιακά πρότυπα. Όταν η πολεοδομική ανάπτυξη της πόλης ακολουθούσε το δικό της δρόμο, ανεξαρτήτως των όποιων σχεδίων και προθέσεων. Κι όταν οι άνθρωποι έφτιαχναν την ιστορία της, κοινωνική και πολιτική. Ή αλλιώς η δημιουργία της νέας Αθήνας από την ίδρυση του νέου ελληνικού κράτους ως τον μεγάλο σταθμό του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Συγκεκριμένα, μία διαδρομή 111 ετών, από το 1834 ως και το 1944, που διανύεται εκθεσιακά στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο από τις 23 Σεπτεμβρίου. Μια έκθεση για την πόλη, στην καρδιά της πόλης με τίτλο «Αθήνα 1834–1944: Η γένεση της σύγχρονης πόλης», αποτυπώνοντας τη συναρπαστική μεταμόρφωση της Αθήνας από επαρχιακή κωμόπολη σε ευρωπαϊκή μεγαλούπολη. Με στόχο της προσέγγισή της σαν έναν ζωντανό οργανισμό που συνεχώς μεταβάλλεται, με το χθες, το παρόν και το μέλλον να ενυπάρχουν σε μια συνολική επισκόπηση της ιστορίας.

Πολύτιμο αρχειακό υλικό, φωτογραφίες και αντικείμενα από τις συλλογές του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου αλλά και πολλών συνεργαζόμενων για την περίσταση φορέων, χρησιμοποιείται έτσι, για αυτήν την πολυεπίπεδη απεικόνιση της ιστορικής πορείας και των παραγόντων που διαμόρφωσαν τη νεότερη Αθήνα.

Αφετηρία της διαδρομής είναι η επίσημη μεταφορά της έδρας του νεοσύστατου ελληνικού κράτους στην πόλη ενώ καταληκτικό ορόσημο, η απελευθέρωσή της από τη Γερμανική Κατοχή, τον Οκτώβριο του 1944.

Η φαντασιακή Αθήνα και η πράξη

Η πολεοδομική εξέλιξη, η δημόσια και ιδιωτική αρχιτεκτονική, η ανάπτυξη των υποδομών και των υπηρεσιών, ο πολιτικός βίος, η οικονομική εξέλιξη, η πνευματική παραγωγή, η κοινωνική και κοσμική ζωή, η καθημερινότητα βρίσκονται στο επίκεντρο της παρουσίασης. Ιδιαίτερο σημείο προσοχής, οι άνθρωποι και ο τρόπος που αντιλήφθηκαν και έδρασαν στον δημόσιο χώρο όλα αυτά τα χρόνια. Με την πόλη επίσης, να διαφυλάσσει την ιστορική της μνήμη, την ίδια στιγμή που οι ξένοι επισκέπτες εξακολουθούσαν πάντα να συρρέουν, γοητευμένοι από το ένδοξο παρελθόν της.

Στις επιμέρους ενότητες, η έκθεση ξεκινά από την «φαντασιακή» Αθήνα, την εικόνα της δηλαδή, που επικρατούσε στη δυτική σκέψη κατά τον 18ο και 19ο αιώνα συνδέοντάς την με την αρχετυπική ιδέα της κοιτίδας των γραμμάτων και των τεχνών. Εικόνα, που χαρακτήρισε την ταυτότητα της «Νέας Αθήνας». Μιας πόλης, που η πολεοδομική της εξέλιξη ακολούθησε την όχι ευθεία, αντίθετα τεθλασμένη γραμμή απόκλισης από το αρχικό σχέδιο της ιδανικής νεοκλασικής πολιτείας , που είχαν συντάξει ο Σταμάτης Κλεάνθης και ο Έντουαρντ Σάουμπερτ, για να περάσει στην πραγματιστική αναθεώρηση του Λέο φον Κλέντσε και εν τέλει σε μια ελεύθερη σχεδόν, επέκταση του αστικού ιστού στα τέλη του 19ου αιώνα. Και από εκεί όμως, στη μεγάλη ανοικοδόμηση μέσω των προσφυγικών συνοικισμών μετά το 1922, που σε κάθε περίπτωση επέκτειναν τα όριά της.

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται εξάλλου, στα μεγάλα δημόσια κτήρια της Αθήνας, την περίφημη αθηναϊκή τριλογία – Ακαδημία, Πανεπιστήμιο, Εθνική Βιβλιοθήκη- το Αστεροσκοπείο φυσικά, και άλλα. Παράλληλα όμως, καταγράφεται και η ανάπτυξη της ιδιωτικής κατοικίας, που από τις ευτελείς κατασκευές της οθωμανικής περιόδου εξελίχθηκε στις καλοχτισμένες αστικές οικίες, οι οποίες συν τω χρόνω έλαβαν και τον χαρακτήρα επιβλητικών μεγάρων, για να φθάσει και η ώρα των πρώτων πολυκατοικιών στον Μεσοπόλεμο.

Οι άνθρωποι φτιάχνουν την πόλη

Με πρωτότυπο τρόπο προσεγγίζεται η ανθρωπογεωγραφία της πόλης, συγκεκριμένα μέσα από 111 φωτογραφικές λήψεις προσώπων που έζησαν στην Αθήνα αυτά τα 111 πρώτα χρόνια της ύπαρξής της ως πρωτεύουσας. Ξεχωριστό τόνο μάλιστα, δίνουν εδώ οι καρικατούρες του αυτοδίδακτου ζωγράφου Μίμη Αντωνιάδη, που σκιαγράφησε ειδικά την αθηναϊκή κοινωνία του Μεσοπολέμου.

Πώς ήταν όμως, να ζεις στην Αθήνα αυτών των εποχών; Η μετατροπή της σε σύγχρονη ευρωπαϊκή μητρόπολη είχε ασφαλώς το αποτύπωμά της σε κάθε στιγμή της καθημερινότητας των ανθρώπων: Στις υποδομές και τις υπηρεσίες που είχαν σκοπό φυσικά, την βελτίωση της ζωής των πολιτών αλλά και στον πολιτικό βίο, την οικονομία, την πνευματική κίνηση, καθώς βέβαια και την κοινωνική και κοσμική ζωή.

Ως ζωντανή πόλη εξάλλου, η Αθήνα, με μεγάλο μέρος του κοινωνικού της βίου να εκτυλίσσεται στον δημόσιο χώρο μπορούσε να γιορτάζει, να πενθεί, να πανηγυρίζει, να εξεγείρεται και να διαμαρτύρεται. Με πλήθος τέτοιων γεγονότων να καταγράφονται στην ιστορία της, όπως και αυτά που είχαν να κάνουν με την κατοχή της από ξένες δυνάμεις και τα δεινά που προκάλεσαν: Από τον αποκλεισμό του Πειραιά (1854‒1857) και την επιδημία χολέρας που αποδεκάτισε τον πληθυσμό, μέχρι τον βομβαρδισμό κατά τα «Νοεμβριανά» του 1916, την αποβίβαση της Στρατιάς της Ανατολής το 1917 και τη δυσβάσταχτη γερμανική Κατοχή που ξεκίνησε τον Απρίλιο του 1941.

Στην αντίπερα όχθη, το ένδοξο παρελθόν της πόλης γίνεται διαχρονικά πόλης έλξης των ξένων επισκεπτών, που συρρέουν για τα μνημεία και για όσα αυτά αντιπροσωπεύουν. Ταυτόχρονα η σχέση της ίδιας της πόλης και των ανθρώπων με αυτό το παρελθόν χρήζει ειδικής προσέγγισης ενώ η αντιμετώπιση των μνημείων από το κράτος μέσα από μία πολιτική προστασίας και ανάδειξής τους οδηγεί στην διαφύλαξη της ιστορικής μνήμης. Τα μουσεία έχουν εδώ κύριο λόγο αλλά και η δημόσια γλυπτική, ακόμη και η φωτογραφική αποτύπωση της καθημερινότητας.

Για την έκθεση συνεργάζονται οι: Αθηναϊκή Λέσχη, Αιγέας ΑΜΚΕ, Ακαδημία Αθηνών, Αρχείο Ε.Ρ.Τ. Α.Ε., Αρχηγείο Ελληνικής Αστυνομίας-Διεύθυνση Επικοινωνίας-Τμήμα Ιστορίας, Βιομηχανικό Μουσείο Φωταερίου – Τεχνόπολη Δήμου Αθηναίων, Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Αθηνών, Εφημερίδα Η Καθημερινή, Ινστιτούτο Πληροφορικής – Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΠ–ΙΤΕ), Ιστορικό Αρχείο Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος, Ιστορικό Αρχείο ΕΥΔΑΠ, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης – Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (MIET–ΕΛΙΑ), Μουσείο Μπενάκη, Μουσείο Τηλεπικοινωνιών Ομίλου ΟΤΕ, Οφθαλμιατρείο Αθηνών, Πυροσβεστικό Μουσείο, Ταινιοθήκη της Ελλάδος, Φίνος Φιλμ, Ωνάσειος Βιβλιοθήκη, Ίδρυμα Ωνάση. Όπως επίσης οι ιδιωτικές συλλογές: Andreas V. Finch / Finch of Athens, Αρχείο Έλλης Σολομωνίδου, Συλλογή Ειρήνης Αγγελοπούλου-Πρασσά, Συλλογή Ελένης Αλεξίου, Συλλογή Χαρίκλειας Γ. Δημακοπούλου, Συλλογή Οικογένειας Α. Καπότση, Συλλογή Ελένης Κατσαδούρη, Συλλογή Αλίκης Λόγη, Συλλογή Δ. Ν. Τσελεπή.

Πληροφορίες

Εθνικό Ιστορικό Μουσείο: Μέγαρο Παλαιάς Βουλής, Σταδίου 13

Έκθεση: «Αθήνα 1834–1944: Η γένεση της σύγχρονης πόλης»

Διάρκεια:23 Σεπτεμβρίου – 30 Ιουνίου 2027

Διαβάστε επίσης:

Κόσμηση και Κόσμημα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ιωαννίνων

Του Αγοριού Απέναντι: Το καλοκαίρι παρατείνεται με την παράσταση των Ρέππα-Παπαθανασίου στο Θέατρο Άλσος

Γκαλερί Ζουμπουλάκη: Η Σοφία Παπακώστα ρωτά αν είμαστε αληθινά παρόντες