Η ελληνική πρωτοπορία στην τέχνη – Τρεις δημιουργοί που ανέπτυξαν διάλογο με τα διεθνή ρεύματα

Ένα ριζοσπαστικό κράμα ήχου, τελετουργίας και θεατρικού βιώματος είναι η μουσική του Γιάννη Χρήστου. Στα έργο της Νίκης Καναγκίνη, η μίξη ετερογενών στοιχείων του ελληνικού και ευρωπαϊκού οπτικού πολιτισμού αναδεικνύει την πολυπλοκότητα και τις αντιφατικές όψεις πολιτισμικών ταυτοτήτων, όπως διαμορφώνονται στο ελληνικό πεδίο τα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης με την ανάδυση της μαζικής κουλτούρας και του κιτς.

Ενώ ο Στάθης Λογοθέτης αποτέλεσε μια μοναδική περίπτωση δημιουργού, που διαμόρφωσε την καλλιτεχνική του πρακτική σε διάλογο με την ευρωπαϊκή τέχνη της δεκαετίας του 1960 και 1970. Και οι τρεις όμως, έχουν ένα κοινό στοιχείο: Ανήκουν στην ελληνική πρωτοπορία των δεκαετιών του 1950-1980, είναι δημιουργοί της ίδιας γενιάς, των οποίων «το έργο διαμορφώθηκε σε συνθήκες έντονου πειραματισμού και ριζοσπαστικής αναζήτησης», όπως επισημαίνει Κατερίνα Γρέγου, διευθύντρια του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, όπου την Πέμπτη 2 Απριλίου εγκαινιάζονται οι ατομικές εκθέσεις αυτών των δημιουργών, που δεν είναι πια στη ζωή.

Οι καλλιτεχνικές πρακτικές, που ανέπτυξαν οι ίδιοι αναδεικνύονται μέσα από τις εκθέσεις «σε διάλογο με τα διεθνή ρεύματα της εποχής -την ευρωπαϊκή πρωτοπορία, τη μουσική avant-garde και μια κοσμοπολίτικη αντίληψη του κόσμου – αν και βρέθηκαν σε ασύμμετρη, συχνά αμήχανη σχέση με το εγχώριο καλλιτεχνικό πλαίσιο», προσθέτει η κυρία Γρέγου.

Γεγονός, που είχε ως αποτέλεσμα, την ελλιπή ή αποσπασματική παρουσίαση και ερμηνεία του έργου τους ως τώρα, παρά την καταφανή σημασία του. Οι εκθέσεις έτσι, μας τους συστήνουν, επιχειρώντας την «τοποθέτησή» τους στην ελληνική τέχνη, μέσα από το ίδιο το υλικό τους.

Η «Εναντιοδρομία» του Γιάννη Χρήστου

«Η έκθεση παίρνει τη μορφή μιας παρτιτούρας αλλά και ενός αμφίδρομου χρονολογίου, το οποίο ακολουθεί την παρουσία του συνθέτη καθώς αυτή εξελίσσεται στον χρόνο αλλά και καθώς ανοίγεται στον χώρο», όπως σημειώνει ο Κωστής Ζουλιάτης, μουσικός-μουσικολόγος και επιμελητής του Αρχείου Γιάννη Χρήστου για την έκθεση «Εναντιοδρομία», που είναι αφιερωμένη στον Χρήστου (1926-1970).

Όπως λέει ο ίδιος, ο τίτλος της έκθεσης είναι διπλά δανεισμένος, αφ΄ ενός από την ιδέα του Ηράκλειτου για τη διαδρομή των αντιθέτων, όπου ανήφορος και κατήφορος αποτελούν τον ίδιο δρόμο και αφ΄ετέρου από το ομότιτλο έργο του Χρήστου, που εμπνέεται από την αρμονία που παράγουν τα εναντιόδρομα.

Φωτογραφίες, παρτιτούρες, βιβλία, αλληλογραφία, φιλοσοφικά κείμενα, χειρόγραφες σημειώσεις, καθώς και αντικείμενα από το προσωπικό εργαστήριο του Χρήστου συνθέτουν το υλικό της έκθεσης σε σχεδιασμό από την αρχιτέκτονα Θάλεια Μέλισσα. Το αρχειακό υλικό που εκτίθεται διατρέχει έτσι, τις δημιουργικές φάσεις και πτυχές της ζωής του πρωτοπόρου συνθέτη: Τα πρώτα χρόνια του στην Αλεξάνδρεια, τη μαθητεία με τη Τζίνα Μπαχάουερ, τις σπουδές φιλοσοφίας στο Κέμπριτζ, τα πρώτα μεγάλα έργα και το λαμπρό ξεκίνημα στον κόσμο της λόγιας μουσικής.

Ξεδιπλώνεται εξάλλου, καθώς αναδεικνύει τη μέθοδο του Χρήστου και τον στοχαστικό τρόπο του: Τη μυθική ερμηνεία του κόσμου, τη σημασία των ονείρων και την επίδραση του Καρλ Γιουνγκ, την καταλυτική παρουσία του μεγάλου αδερφού, Εύη Χρήστου ενώ τα γραπτά που αποτυπώνουν τις φιλοσοφικές και πνευματικές αναζητήσεις του μαρτυρούν τη διαρκή αγωνία του συνθέτη να διευρυνθεί το νόημα της τέχνης του αλλά και της τέχνης εν γένει.

Σπάνια ηχητικά τεκμήρια

Αναφορικά με τη μουσική δημιουργία ο σχεδιασμός ενός ηχητικού περιβάλλοντος από αποσπάσματα συνθέσεών του αλλά και ηχογραφήσεις ολόκληρων έργων λειτουργεί υποβλητικά κατά την περιήγηση στον χώρο της έκθεσης. Παρουσιάζονται έτσι, σπάνια ηχητικά τεκμήρια από τη δημιουργία του συνθέτη για την αρχαία τραγωδία (Αγαμέμνων, Πέρσες) και από την εξερεύνηση της ηλεκτρονικής μουσικής και τις σύγχρονες τεχνικές ενώ μια αληθινά αισθητηριακή εμπειρία υπόσχεται η ακουστική πρεμιέρα του έργου «Μυστήριον».

Συγκεκριμένα σε ένα ειδικά διαμορφωμένο δωμάτιο-κρύπτη ο επισκέπτης παραδίνεται στο πλήρες ακρόαμα ενός έργου, το οποίο ούτε ο δημιουργός του είχε την ευκαιρία να ακούσει, καθώς αποτελεί μια νέα μίξη του υλικού των ηχογραφήσεων και των ηλεκτρονικών ήχων, αποτέλεσμα της ερευνητικής εργασίας του μουσικολόγου Ιάνου Ηλιάδη.

Τεκμήρια της πράξης του Χρήστου όμως, συνιστούν επίσης οι διάφορες εννοιολογικές επινοήσεις του –αρχή του φοίνικα, σεληνιακή εμπειρία, πρωτοεκτέλεση, μετάπραξη, πρότυπα – καθώς και το ιδιόχειρο σύστημα σημειογραφίας που αποτυπώνεται στις εντυπωσιακές γραφικές παρτιτούρες των ύστερων έργων του «Πράξη για 12», «Μυστήριον», «Η κυρία με τη στρυχνίνη», «Αναπαραστάσεις», «Επίκυκλος» και «Εναντιοδρομία». Αλλά και η «Ορέστεια», το πλέον φιλόδοξο σχέδιο του συνθέτη για μια ριζοσπαστική όπερα, το οποίο ο απρόσμενος θάνατός του άφησε αινιγματικά ημιτελές.

Πέρα όμως από κάθε αίνιγμα και μυστήριο, το σύνολο των υλικών και οπτικοακουστικών τεκμηρίων αποκαλύπτει σήμερα έναν μοναδικό φιλόσοφο των ήχων αλλά κυρίως έναν ηχητικό φιλόσοφο, έναν δημιουργό που στοχάζεται μέσα από την πράξη του, έναν στοχασμό που αυτός καθ΄αυτόν αποτελεί», όπως αναφέρει ο Κωστής Ζουλιάτης.

Αναμφίβολα άλλωστε, ο Γιάννης Χρήστο ανήκει στις μεγάλες μορφές της μουσικής πρωτοπορίας του 20ού αιώνα, που ο αδόκητος θάνατός του σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα ακριβώς στη δημιουργική ακμή του, στέρησε το ταλέντο του από τον κόσμο της τέχνης.

Η έκθεση γίνεται σε συνεργασία με το Ωδείο Αθηνών.

Η «Ωδή» της Νίκης Καναγκίνη

H διασπορική εμπειρία αποτελεί καθοριστικό υπόβαθρο στο έργο της Νίκης Καναγκίνη (1933 – 2008) και εγγράφεται τόσο στη θεματολογία όσο και στη χρήση των υλικών και της γραφής, όπως σημειώνει η επιμελήτρια της έκθεσης «Ωδή στα πράγματα» Τίνα Πανδή. Αναδρομική είναι η μνημειακή επιτοίχια εγκατάσταση «Μετακίνηση» (2004), στην οποία παρουσιάζονται μεγεθυμένες λεπτομέρειες δύο τσεβρέδων με τα χρυσοκέντητα μονογράμματα του παππού και της γιαγιάς της, Χριστόδουλου και Μαριγώς, τα οποία επαναλαμβάνονται στην επιφάνεια του καμβά.

Πρόκειται για μία αναφορά στην οικογένεια της Καναγκίνη, που από την πλευρά της μητέρας της βίωσε έναν διπλό εκτοπισμό. Αρχικά από το σημερινό Ιβαΐλοβγκραντ της Βουλγαρίας προς την Αλεξανδρούπολη κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων και της ανταλλαγής πληθυσμών, και στη συνέχεια, το 1939, από την Αλεξανδρούπολη προς την Αθήνα, υπό την απειλή του επικείμενου πολέμου.

Κι αυτές οι μεταβολές των τόπων εγκατάστασης συνδέονται με αλλαγές στα ονόματα, αποτυπώνοντας τις μετατοπίσεις και τη συνέχεια της οικογενειακής μνήμης.

Η επόμενη ενότητα εστιάζει στις πειραματικές αναζητήσεις της Καναγκίνη πάνω στην τέχνη της ταπισερί. Τα πρώιμα έργα της κινούνται στο πεδίο της αφαίρεσης με την καλλιτέχνιδα να αξιοποιεί την παραδοσιακή τεχνική της υφαντικής επιδιώκοντας να υπερβεί τη διάκριση ανάμεσα στην εφαρμοσμένη διακοσμητική τέχνη και την αφηρημένη ζωγραφική.

Οι πειραματισμοί έτσι, της Νίκης Καναγκίνη με την τέχνη της ταπισερί οδηγούν στη δημιουργία «γλυπτών εσωτερικού χώρου», όπως η «Κολώνα», όπου τα νήματα από διαφορετικά υλικά αποδεσμεύονται από το επίπεδο και αναπτύσσονται στον χώρο με γεωμετρικούς αλλά και οργανικούς τρόπους.

Ακολουθεί η ενότητα με τίτλο «Χειρόγραφα», που ξεκινά το 1974, μια από τις σημαντικότερες σειρές έργων της καλλιτέχνιδας, όπως σημειώνει η επιμελήτρια, που συγκροτείται γύρω από έναν σταθερό και διαρκή άξονα: Τη συστηματική διερεύνηση της γραφής ως εικαστικής πράξης με την καλλιτέχνιδα να προσεγγίζει τη γραφή ως πεδίο χειρονομίας, ρυθμού και υλικότητας, αναπτύσσοντας μια προσωπική, μη αναγνώσιμη μορφή οπτικής γλώσσας.

«Άγγελοι Γένους Θηλυκού»

«Εν οίκω» είναι ο τίτλος της επόμενης ενότητας. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1970, σε μια περίοδο κοινωνικών μετασχηματισμών και αναθεώρησης έμφυλων ρόλων, η Νίκη Καναγκίνη εστιάζει στη διερεύνηση της γυναικείας ταυτότητας, μετασχηματίζοντας στερεοτυπικές αναπαραστάσεις του φύλου. Οικειοποιείται έτσι, αντικείμενα του οικιακού περιβάλλοντος – σύμβολα της έμφυλης κατανομής της καθημερινής εργασίας – απομονώνοντάς τα από τη χρηστική τους λειτουργία και επανανοηματοδοτώντας τα.

Ένα ξεχωριστό δωμάτιο στην έκθεση αφιερώνεται εξάλλου, στο τριμερές έργο «Νεκρή φύση» από τον χώρο εκκολαπτόμενης καταναλωτικής κοινωνίας, μια τριλογία περιβαλλοντικών εγκαταστάσεων για τρεις χώρους με διαφορετικό κοινωνικό χαρακτήρα: Σε μια γκαλερί, σε ένα συγκρότημα εξοχικών πολυτελών κατοικιών και ένα εργοστάσιο.

Σε διάλογο παρουσιάζεται και η βιντεοεγκατάσταση με τίτλο «Τριλογία – Άγγελοι Γένους Θηλυκού», που σηματοδοτεί την ενασχόλησή της με τα νέα μέσα, βίντεο και φωτογραφικές λήψεις με τα οποία η Καναγκίνη διερευνά την κοινωνική θέση της γυναίκας, τη σεξουαλικότητα και τη σωματική βία. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 εξάλλου, η καλλιτέχνιδα στρέφεται στην πολυαισθητηριακή φύση των αντικείμενων, όπως η αφή (ένδυμα) και η γεύση (τροφή).

Η συστηματική ενασχόληση της με το ένδυμα εγγράφεται σε ένα πλέγμα πολιτισμικών εμπειριών και οικογενειακής μνήμης, που συνδέονται με τον κοσμοπολιτισμό του τόπου καταγωγής της. Ενώ ο άξονας γύρω την τροφή αναδεικνύεται από τα έργα «Οδοιπορικό. Έργα και Ημέραι», 1995 καθώς και από το υλικό τεκμηρίωσης από την επιτόπια εγκατάσταση με τίτλο «Καθαριότης–Καθαρμός –Τα φρούτα είναι καλά πλυμένα, δοκιμάστε τα», που δημιουργήθηκε στη νεοκλασική Αγορά του Άργους το 1996.

Καταληκτικό έργο της έκθεσης είναι συμμετοχική εγκατάσταση με τίτλο «Και οι τοίχοι έχουν τον λόγο» – «Γράψτε το δικό σας σύνθημα», που δημιουργεί η Καναγκίνη το 1978, με αφορμή τη δεκαετή επέτειο της εξέγερσης του Μάη του ’68.

«Στη γη» του Στάθη Λογοθέτη

Ένας από τους πρώτους έλληνες καλλιτέχνες που εργάστηκαν συστηματικά πάνω στο διευρυμένο πεδίο της ζωγραφικής, ήταν ο Στάθης Λογοθέτης (1925- 1997) όπως σημειώνει ο επιμελητής της έκθεσης «Στη γη» Σταμάτης Σχιζάκης. Η έκθεση στο ΕΜΣΤ, 29 χρόνια μετά τον θάνατο του, αποσκοπεί σε μια επανεκτίμηση της καθοριστικής συμβολής του στη σύγχρονη τέχνη στην Ελλάδα, κυρίως μέσα από την διεύρυνση της ζωγραφικής πρακτικής και την σύνδεση της με την περφόρμανς και τις εγκαταστάσεις. Διακρίνεται μάλιστα μέσα από αυτήν, πώς το έργο του προανήγγειλε νέες επιτόπιες περιβαλλοντικές πρακτικές, γεφυρώνοντας άνθρωπο και φύση.

Όπως αναφέρει ο επιμελητής της έκθεσης η ζωγραφική του Λογοθέτη ξεκινάει από μια αφαιρετική τοπιογραφία ενώ από τις αρχές της δεκαετίες του 1960, μετά από πειραματισμούς με διάφορα υλικά και μέσα στρέφεται προς τη γλυπτική, χειρονομιακή και εννοιολογική χρήση των ζωγραφικών υλικών που χαρακτήρισε το μετέπειτα έργο του.

Στο πλαίσιο των πειραματισμών του πραγματοποίησε καλλιτεχνικές δράσεις εμψύχωσης των ζωγραφικών του έργων με το ίδιο του το σώμα ή με τη συνεργασία του κοινού. Ενώ στη συνέχεια της καλλιτεχνικής του έρευνας ενσωμάτωσε στα έργα του τις φυσικές φθορές και το τυχαίο, εκθέτοντάς τα στα στοιχεία της φύσης.

Σημαντικές στιγμές εξάλλου, στην καλλιτεχνική του πορεία είναι οι συνεργασίες του με τον αδερφό του, διακεκριμένο πρωτοποριακό συνθέτη Ανέστη Λογοθέτη, με τον οποίο διατήρησε στενή σχέση και συχνή επικοινωνία σε όλη τη διάρκεια της ζωής του, και με τον οποίο δημιούργησαν και παρουσίασαν έργα από κοινού.

Σήμερα μπορεί να ειπωθεί, ότι το έργο του βρίσκεται σε διάλογο με καλλιτεχνικές πρακτικές όπως αυτές των Alberto Burri, Franz Erhard Walther, Hermann Nitsch και Lucio Fontana ενώ γενικότερα συνδέεται με πρωτοποριακά κινήματα της εποχής του όπως η Arte Povera, το Gutai art movement και ο Βιεννέζικος Αξιονισμός.

Η καλλιτεχνική του δραστηριότητα σταμάτησε πρόωρα το 1987, όταν προσβλήθηκε από ανίατη ασθένεια που εξελίχτηκε σε παράλυση και που δεν του επέτρεπε πια να ζωγραφίζει.

Εμπειρία και διαδικασία

«Κοινό σημείο και των τριών εκθέσεων αποτελεί η μετατόπιση του έργου από το αντικείμενο στην εμπειρία και διαδικασία», όπως λέει η Κατερίνα Γρέγου, όταν το έργο τέχνης δεν αντιμετωπίζεται ως κάτι στατικό, αλλά ως συμβάν, ως εμπειρία, ως πράξη που ενεργοποιείται στον χρόνο και στον χώρο.

Σύμφωνα με την ίδια στην περίπτωση του Στάθη Λογοθέτη, η ζωγραφική ωθείται πέρα από τα όρια της παραδοσιακής, δισδιάστατης αναπαράστασης, ανάγεται στις στοιχειώδεις δομές της και καθίσταται αδιαχώριστη από το οργανικό: από το σώμα, το χώμα, το δέρμα, το αίμα και τη φθορά. Ο Γιάννης Χρήστου απελευθερώνει τη μουσική από τις συμβάσεις της επιτυγχάνοντας ένα ριζοσπαστικό κράμα ήχου, τελετουργίας και θεατρικού βιώματος.

Η σημασία του έργου του δεν έγκειται μόνο στις μουσικές συνθέσεις του αλλά μάλλον στην εννοιολογική του προσέγγιση, στο πλαίσιο της οποίας η μουσική δεν περιορίζεται στη σημειογραφία της αλλά αποκτά τη διάσταση μιας ζώσας, πνευματικής και συχνά επιτελεστικής πράξης, μιας σύζευξης τελετουργίας, μύθου, φιλοσοφίας και του μυστηρίου της ανθρώπινης ύπαρξης.

Τέλος η σπουδαιότητα του έργου της Νίκης Καναγκίνη πηγάζει από την πρωτοποριακή σύντηξη εκφραστικής φόρμας και ενός κριτικού λόγου που ανατέμνει τις κοινωνικές και πολιτισμικές πραγματικότητες του καιρού της, εντός του οποίου τοποθετείται και η διερεύνηση της θέσης των γυναικών. Πηγάζει επίσης από έναν ακούραστο πειραματισμό με ποικίλα εκφραστικά μέσα, που καθιστά το έργο της ένα από τα πλέον διεπιστημονικά παραδείγματα στην ελληνική μεταπολεμική τέχνη.

Διαβάστε επίσης:

EuroLeague: Η αύξηση των ομάδων και ο λογαριασμός για τηλεοπτικά, εισιτήρια και χορηγίες

FT: Ύποπτες επενδυτικές κινήσεις του Πιτ Χέγκσεθ εκατομμυρίων πριν τον πόλεμο – Διαψεύδει κατηγορηματικά το Πεντάγωνο

MSC Cruises: Το MSC World Europa από την Μέση Ανατολή στην Καραϊβική