Κρίστη Αγαπητού: «Το “αόρατο ταβάνι” σπάνια έχει τη μορφή ανοιχτής σύγκρουσης — αυτό είναι που το κάνει τόσο δύσκολο να αντιμετωπιστεί»

«Η ουσιαστική ισότητα δεν θα προέλθει από εντολές ή τυπικές δεσμεύσεις, αλλά από τη στιγμή που η γνώμη μιας γυναίκας θα σταθμίζεται με τα ίδια κριτήρια όπως αυτή ενός άνδρα — ούτε με επιείκεια, ούτε με επιφυλακτικότητα, αλλά με την ίδια ουδέτερη αξιολόγηση της ουσίας», αναφέρει η Κρίστη Αγαπητού μεταξύ άλλων στο mononews.gr.

Στο πλαίσιο του μεγάλου αφιερώματος του mononews.gr για την ημέρα της γυναίκας «Το πραγματικό ταβάνι δεν είναι γυάλινο. Είναι αντρικό», η Αντιπρόεδρος του ΔΣ του ΟΣΕ (Σιδηρόδρομοι Ελλάδος ΜΑΕ), Επίκουρη Καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς και δημοτική σύμβουλος στον δήμο Χαλανδρίου, επισημαίνει ότι «Στις αίθουσες συσκέψεων, η γυναικεία φωνή δεν ζητά απλώς να ακουστεί — φέρνει μια λογική που συχνά λείπει: αυτήν της σύνθεσης αντί της αντιπαράθεσης, της μακροπρόθεσμης σκέψης αντί της στιγμιαίας νίκης».

Ταυτόχρονα, η κα. Αγαπητού μέσα από την πολύχρονη εμπειρία της τονίζει ότι ένα στερεότυπο μπορεί να γίνει εσωτερικός περιορισμός «Όταν μια γυναίκα πιστέψει ότι η φιλοδοξία είναι “ανδρικό” χαρακτηριστικό, ή ότι η επιλογή μεταξύ καριέρας και οικογένειας είναι αναπόφευκτη, τότε το στερεότυπο έχει επιτύχει χωρίς καν να χρειαστεί κάποιος να το εκφράσει».

Ακολουθεί το πλήρες κείμενο της συνέντευξης

-Υπάρχει πρόοδος στην παρουσία των γυναικών σε υψηλές θέσεις. Πιστεύετε ότι είναι αποτέλεσμα των ποσοστώσεων ή υπάρχει πραγματική αλλαγή στο εργασιακό περιβάλλον που πλέον έχει ανοίξει το δρόμο για την γυναικεία ανέλιξη;

Οι ποσοστώσεις ήταν ένα αναγκαίο εργαλείο διόρθωσης — όχι δικαιοσύνης καθαυτής. Διόρθωσαν μια στρεβλή πραγματικότητα που είχε χτιστεί επί δεκαετίες και είχε αφήσει εκτός αναρίθμητες ικανές γυναίκες, όχι επειδή δεν ήταν έτοιμες, αλλά επειδή οι πόρτες δεν άνοιγαν για αυτές. Το ερώτημα όμως δεν είναι αν οι γυναίκες “μπήκαν” στις θέσεις χάρη σε αυτές, αλλά τι έκαναν μόλις βρέθηκαν εκεί.

Από την εμπειρία μου — ως στέλεχος δημόσιας διοίκησης, ως αιρετή, ως ακαδημαϊκός και ως μητέρα — η απάντηση είναι ξεκάθαρη: αποδίδουν. Και μάλιστα αποδίδουν σε συνθήκες που συχνά δεν είναι ισοδύναμες με αυτές των ανδρών συναδέλφων τους. Διότι μια γυναίκα σε ηγετική θέση σπάνια απλώς εργάζεται — παράλληλα αποδεικνύει, δικαιώνει, ισορροπεί.

Η κουλτούρα αλλάζει όταν τα αποτελέσματα μιλούν μόνα τους. Και σήμερα, όλο και πιο συχνά, μιλούν. Αυτό, τελικά, είναι το μόνο επιχείρημα που έχει πραγματική και διαρκή βαρύτητα.

-Στην πορεία σας μέχρι σήμερα νιώσατε ποτέ ότι φτάσατε σε ένα «αόρατο ταβάνι» που δεν σχετίζεται με ικανότητες αλλά με νοοτροπία του περιβάλλοντος; Εισπράξατε ποτέ σιωπηλή αμφισβήτηση, μειωτικές συμπεριφορές, υποτιμητικό χιούμορ; Η γυναικεία φωνή έχει δύναμη στις αίθουσες συσκέψεων;

Το “αόρατο ταβάνι” σπάνια έχει τη μορφή ανοιχτής σύγκρουσης — αυτό είναι που το κάνει τόσο δύσκολο να αντιμετωπιστεί. Εκδηλώνεται πιο συχνά ως μια ελαφρά αμφιβολία για την κρίση σου, ένα χιούμορ που υπονοεί ότι είσαι εκτός τόπου, μια ερώτηση που δεν θα γινόταν σε έναν άνδρα, ή μια σιωπή εκεί που θα έπρεπε να υπάρχει επιβεβαίωση. Ναι, το έχω βιώσει. Σε διαφορετικούς χώρους και σε διαφορετικές εντάσεις.

Και η αντίδρασή μου δεν ήταν ούτε αντιπαράθεση ούτε υποχώρηση — ήταν επιμονή στην ουσία. Επιλογή να μιλώ με επιχειρήματα, να παραμένω συνεπής στις θέσεις μου και να μην επιτρέπω στις σιωπηλές αμφισβητήσεις να διαμορφώνουν την αυτοεκτίμησή μου. Γιατί το ταβάνι αυτό δεν σπάει με λόγια· σπάει όταν η παρουσία σου γίνεται αδύνατο να αγνοηθεί.

Στις αίθουσες συσκέψεων, η γυναικεία φωνή δεν ζητά απλώς να ακουστεί — φέρνει μια λογική που συχνά λείπει: αυτήν της σύνθεσης αντί της αντιπαράθεσης, της μακροπρόθεσμης σκέψης αντί της στιγμιαίας νίκης. Και όταν αυτή η λογική γίνει αποδεκτή όχι ως “γυναικεία ιδιαιτερότητα” αλλά ως αναγκαία συνιστώσα της καλής διακυβέρνησης, τότε κάτι έχει πραγματικά αλλάξει.

-Σήμερα μιλάμε για ισότητα και οι γυναίκες έχουν παρουσία στα Δ.Σ., αλλά και σε υψηλές πολιτικές θέσεις. Όμως, ποιος κρατά πραγματικά την εξουσία λήψης αποφάσεων; Έχει αλλάξει το “members club” της ανώτατης ηγεσίας — Οι άντρες σε θέσεις εξουσίας αντιμετωπίζουν ισότιμα τις γυναίκες;

Η παρουσία δεν είναι συνώνυμη με επιρροή. Μπορείς να κάθεσαι στο τραπέζι και να μην έχεις ουσιαστικό λόγο στην έκβαση — να είσαι εκεί για να πληρείται ένα κριτήριο, όχι γιατί η γνώμη σου θεωρείται απαραίτητη. Αυτή η διάκριση είναι κομβική και συχνά παραβλέπεται στις επίσημες μετρήσεις ισότητας.

Το άτυπο “club” της εξουσίας λειτουργεί πέρα από τα επίσημα αξιώματα — χτίζεται σε εμπιστοσύνη, δίκτυα και κοινές παραδοχές που σχηματίστηκαν πολύ πριν οι γυναίκες μπουν σε αυτούς τους χώρους. Τα γεύματα που δεν γίνονται στο boardroom, οι τηλεφωνικές συνομιλίες μεταξύ παλιών γνωριμιών, οι αποφάσεις που έχουν ήδη ληφθεί άτυπα πριν τη συνεδρίαση — εκεί διαμορφώνεται συχνά η πραγματική εξουσία. Και σε αυτά τα άτυπα δίκτυα, οι γυναίκες εξακολουθούν να είναι σε μειονεκτική θέση.

Αυτό αλλάζει, αλλά αργά. Η ουσιαστική ισότητα δεν θα προέλθει από εντολές ή τυπικές δεσμεύσεις, αλλά από τη στιγμή που η γνώμη μιας γυναίκας θα σταθμίζεται με τα ίδια κριτήρια όπως αυτή ενός άνδρα — ούτε με επιείκεια, ούτε με επιφυλακτικότητα, αλλά με την ίδια ουδέτερη αξιολόγηση της ουσίας.

-Υπάρχουν βαθιά ριζωμένα στερεότυπα –σε γυναίκες και άντρες– που καθορίζουν το μέχρι που μπορεί να φτάσει μια γυναίκα στην ιεραρχία; Ποια θα λέγατε ότι είναι αυτά;

Τα πιο επικίνδυνα στερεότυπα δεν είναι αυτά που εκφράζονται δυνατά — είναι αυτά που έχουν εσωτερικευτεί τόσο βαθιά ώστε να φαίνονται φυσικά. Όταν μια γυναίκα πιστέψει ότι η φιλοδοξία είναι “ανδρικό” χαρακτηριστικό, ή ότι η επιλογή μεταξύ καριέρας και οικογένειας είναι αναπόφευκτη, τότε το στερεότυπο έχει επιτύχει χωρίς καν να χρειαστεί κάποιος να το εκφράσει. Έχει γίνει εσωτερικός περιορισμός.

Παράλληλα, υπάρχει ένα στερεότυπο που αφορά τους άνδρες αξιολογητές και το καταγράφω έμπρακτα στους χώρους εργασίας: μια γυναίκα που είναι άμεση, αποφασιστική και απαιτητική αξιολογείται με διαφορετικό — και συχνά αρνητικό — πρίσμα σε σχέση με έναν άνδρα που επιδεικνύει ακριβώς τα ίδια χαρακτηριστικά. Αυτή η ασυμμετρία στην αξιολόγηση είναι ίσως το πιο εύγλωττο σύμπτωμα του προβλήματος, γιατί δεν είναι εμφανής — κρύβεται πίσω από υποκειμενικές κρίσεις για “ύφος” και “χαρακτήρα”.

Και υπάρχει ακόμη το στερεότυπο της “μη αξιόπιστης” μητέρας-στελέχους — η αντίληψη ότι μια γυναίκα με οικογένεια δεν μπορεί να είναι πλήρως αφοσιωμένη στον επαγγελματικό της ρόλο. Αυτό το στερεότυπο δεν εφαρμόζεται με τον ίδιο τρόπο στους άνδρες πατέρες, κι αυτή η ανισορροπία λέει πολλά για το πού βρισκόμαστε ακόμη.

-Τι θα έπρεπε να αλλάξει στους άντρες ηγέτες — και όχι στις γυναίκες — για να μιλήσουμε πραγματικά για ισότητα τα επόμενα δέκα χρόνια;

Η ερώτηση αυτή θέτει το ζήτημα ακριβώς εκεί που πρέπει, και αυτό από μόνο του είναι σημαντικό. Για πολύ καιρό η συζήτηση επικεντρωνόταν στο πώς πρέπει να αλλάξουν οι γυναίκες — να γίνουν πιο αποφασιστικές, πιο ορατές, πιο ικανές να “παίξουν το παιχνίδι” όπως το έχουν ορίσει οι άνδρες. Αυτή η λογική είναι λανθασμένη εξαρχής, γιατί αξιώνει από τις γυναίκες να προσαρμοστούν σε ένα σύστημα που δεν σχεδιάστηκε για αυτές.

Αυτό που χρειάζεται να αλλάξει είναι η ίδια η αντίληψη για το τι σημαίνει ηγεσία. Οι άνδρες ηγέτες χρειάζεται να σταματήσουν να αντιμετωπίζουν τη διαφορετική οπτική ως αδυναμία του συστήματος και να την αναγνωρίσουν ως ισχύ — γιατί πράγματι είναι. Οι οργανισμοί και οι κοινωνίες που λαμβάνουν αποφάσεις με μεγαλύτερη ποικιλομορφία στα επίπεδα ηγεσίας λειτουργούν καλύτερα. Αυτό δεν είναι ιδεολογική θέση — είναι τεκμηριωμένο εύρημα.

Χρειάζεται επίσης οι άνδρες ηγέτες να αναλάβουν ενεργό ρόλο στη δημιουργία χώρων όπου η αξιοκρατία δεν έχει φύλο — όχι επειδή το επιβάλλει ο νόμος ή επειδή είναι “σωστό” να το κάνουν, αλλά επειδή το επιβάλλει η ίδια η λογική της αποτελεσματικής διακυβέρνησης.

-Από την προσωπική σας εμπειρία και τη θέση σας τόσο ως Αντιπρόεδρος στον νέο ΟΣΕ, αλλά και ως αιρετή στην τοπική αυτοδιοίκηση και Επίκουρη Καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς, βλέπετε ότι αλλάζει κάτι στην παρουσία γυναικών; Υπάρχουν αυτοδημιούργητες επιχειρηματίες-γυναίκες όπως υπάρχουν άντρες;

Σε κάθε έναν από αυτούς τους χώρους βλέπω κάτι διαφορετικό, αλλά με κοινό παρανομαστή: οι γυναίκες δεν ζητούν πλέον άδεια για να εκφραστούν. Στον ΟΣΕ, στη δημοτική αρχή, στο αμφιθέατρο του πανεπιστημίου — η εικόνα αλλάζει και αλλάζει με τρόπο που δεν μοιάζει προσωρινός. Υπάρχει μια νέα γενιά γυναικών που δεν ορίζει τον εαυτό της μέσα από τους περιορισμούς που κληρονόμησε, αλλά μέσα από αυτό που επιλέγει να χτίσει.

Όσον αφορά τις αυτοδημιούργητες επιχειρηματίες: υπάρχουν, είναι πολλές και συχνά υποεκτιμημένες — τόσο από την αγορά όσο και από τη δημόσια αφήγηση, που εξακολουθεί να προβάλλει κυρίως ανδρικά πρότυπα επιχειρηματικής επιτυχίας. Η διαφορά από τους άνδρες αντίστοιχούς τους δεν βρίσκεται στη φιλοδοξία ή στην ικανότητα, αλλά στο σημείο εκκίνησης: στα δίκτυα στα οποία έχουν φυσική πρόσβαση, στην ευκολία με την οποία αντλούν χρηματοδότηση, στο πόσο αβίαστα λαμβάνεται στα σοβαρά μια ιδέα τους. Αυτά τα κενά δεν είναι αόρατα — είναι μετρήσιμα. Και είναι αυτά που πρέπει να γεφυρωθούν αν θέλουμε πραγματική ισορροπία στο επιχειρηματικό οικοσύστημα.

-Ποια είναι τα εμπόδια που σταματούν τις γυναίκες από το να ανέλθουν σε πολιτικές ή διοικητικές θέσεις; Είναι έτοιμοι οι άντρες για πραγματική ισότητα;

Τα εμπόδια είναι συστημικά περισσότερο παρά ατομικά — και αυτή η διάκριση είναι κρίσιμη, γιατί επηρεάζει άμεσα τον τύπο των λύσεων που χρειάζονται. Η απουσία επαρκών υποδομών φροντίδας, η άνιση κατανομή του αμισθί οικογενειακού φορτίου, η εξάρτηση της ανόδου από δίκτυα στα οποία οι γυναίκες εντάσσονται δυσκολότερα, η αξιολογική ασυμμετρία στους χώρους εργασίας — αυτά δεν είναι θέματα προσωπικής επιλογής ή έλλειψης θάρρους. Είναι δομικές ανισότητες που χρειάζονται δομικές απαντήσεις.

Για το αν οι άνδρες είναι “έτοιμοι”: η ετοιμότητα δεν είναι κατάσταση που κατακτάται μια φορά — είναι συνεχής διαδικασία αναθεώρησης. Βλέπω άνδρες που έχουν κάνει αυτή τη διαδρομή ειλικρινά και έχουν γίνει πολύτιμοι σύμμαχοι. Βλέπω και άλλους που υιοθετούν τη γλώσσα της ισότητας χωρίς να έχουν αλλάξει ουσιαστικά τον τρόπο που λειτουργούν. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν είναι έτοιμοι συναισθηματικά, αλλά αν είναι διατεθειμένοι να αναθεωρήσουν — πρακτικά, στις καθημερινές αποφάσεις, και όχι μόνο ρητορικά σε δημόσιες δηλώσεις.

-Τι πρέπει να γίνει κατά τη γνώμη σας για να ενισχυθούν οι γυναίκες ώστε να διεκδικήσουν ηγετικές θέσεις;

Η ενδυνάμωση δεν είναι μόνο θέμα αυτοπεποίθησης — είναι πρωτίστως θέμα υποδομής και συνθηκών. Μπορεί μια γυναίκα να έχει όλη την ικανότητα και τη θέληση του κόσμου, αλλά αν το σύστημα γύρω της δεν υποστηρίζει την ανάπτυξή της, τότε η “ενδυνάμωση” παραμένει ατομική υπόθεση και όχι κοινωνική αλλαγή.

Χρειάζονται συγκεκριμένα: ευέλικτες συνθήκες εργασίας που να μην τιμωρούν εμμέσως την ανατροφή παιδιών, αξιολογικά κριτήρια που να έχουν ελεγχθεί για έμφυτες έμφυλες προκαταλήψεις, και πρόγραμμα mentoring που να μεταφέρει τεχνογνωσία, στρατηγική σκέψη και πρόσβαση σε δίκτυα — όχι απλώς έμπνευση.

Τα γυναικεία πρότυπα έχουν αξία, αλλά δεν αρκούν από μόνα τους. Αυτό που αλλάζει τη νοοτροπία σε βάθος είναι η εκπαίδευση — από νωρίς, και για τα δύο φύλα. Όταν ένα αγόρι μεγαλώνει βλέποντας γυναίκες να ηγούνται ως κανόνας και όχι ως εξαίρεση, δεν χρειάζεται να πείσεις αργότερα τον ενήλικο που θα γίνει. Η ισότητα που εμφυτεύεται στη γλώσσα, στα σχολικά εγχειρίδια, στην οικογενειακή καθημερινότητα, είναι αυτή που δεν χρειάζεται να αποδείξει τον εαυτό της — απλώς υπάρχει.

 

Ανακαλύψτε το αφιέρωμα
«Το πραγματικό ταβάνι δεν είναι γυάλινο. Είναι αντρικό»