Σε οριακό σημείο βρίσκονται οι ελληνικές φυλακές, καθώς ο αριθμός των κρατουμένων έχει ξεπεράσει πλέον τις 14.000, όταν μόλις πριν από δύο με τρία χρόνια κυμαινόταν λίγο πάνω από τις 10.000.

Η εκρηκτική αυτή αύξηση έχει οδηγήσει σε συνθήκες υπερπληθυσμού, επιβαρύνοντας δραματικά τις υποδομές, το προσωπικό και τις συνθήκες διαβίωσης των κρατουμένων.

1

Στο επίκεντρο των εξελίξεων βρίσκεται, σύμφωνα με πληροφορίες του mononews, το Σωφρονιστικό Κατάστημα Κορυδαλλού και ειδικότερα οι γυναικείες φυλακές, όπου σχεδιάζεται η δημιουργία νέου ανδρικού τμήματος, προκαλώντας έντονες αντιδράσεις και ερωτήματα για τη νομιμότητα και τη βιωσιμότητα του εγχειρήματος.

Σύμφωνα με στοιχεία του Υπουργείου Προστασίας του Πολίτη, ο συνολικός αριθμός των κρατουμένων αυξάνεται σταθερά, χωρίς όμως να έχουν ενισχυθεί αντίστοιχα οι σωφρονιστικές δομές. Οι φυλακές λειτουργούν ήδη πάνω από τα όριά τους, με τον Κορυδαλλό να φιλοξενεί περίπου 2.000 κρατούμενους.

Ακόμη και η απομάκρυνση 100 ατόμων, όπως προβλέπεται στο νέο σχέδιο, δεν αναμένεται να επιφέρει ουσιαστική αποσυμφόρηση.

Το σχέδιο για τις γυναικείες φυλακές

Η νέα πρόταση της Γενικής Γραμματείας Αντεγκληματικής Πολιτικής προβλέπει τη δημιουργία ανδρικού τμήματος στις γυναικείες φυλακές Κορυδαλλού, με στόχο τη μεταφορά τουλάχιστον 100 ανδρών κρατουμένων από διάφορα σωφρονιστικά καταστήματα της χώρας. Το σχέδιο έρχεται σε αντίθεση με προηγούμενο ΦΕΚ του 2023, το οποίο προέβλεπε την ενσωμάτωση της πτέρυγας Γ στο κατάστημα Κ1, υπό την προϋπόθεση ύπαρξης επαρκούς προσωπικού και κατάλληλων συνθηκών λειτουργίας.

Με την απόφαση του γενικού γραμματέα Αντεγκληματικής Πολιτικής, Αρίστου Περρή, η Γ΄ πτέρυγα μετατρέπεται σε χωριστό τμήμα για την κράτηση ανδρών κρατουμένων που εκτίουν ποινή φυλάκισης.

Δηλαδή η πτέρυγα προορίζεται πλέον για τη φιλοξενία ανδρών κρατουμένων, χωρίς να διευκρινίζεται ότι αυτοί θα προέρχονται αποκλειστικά από το Κ1 σωφρονιστικό κατάστημα (Κορυδαλλού). Αντιθέτως, προβλέπεται να μεταφερθούν από όλα τα καταστήματα κράτησης της χώρας. Και η αλλαγή αυτή γίνεται χωρίς να υπάρξει καν πρόβλεψη για την πρόσληψη τουλάχιστον 25 ατόμων.

Νομικοί κύκλοι επισημαίνουν ότι η λειτουργία ανδρικού τμήματος σε γυναικείο κατάστημα κράτησης δεν προβλέπεται από το ισχύον θεσμικό πλαίσιο. Παράλληλα, προκαλεί αίσθηση το γεγονός ότι η ελληνική πλευρά φέρεται να έχει ενημερώσει την Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατά των Βασανιστηρίων (CPT) πως το ανδρικό τμήμα ήδη λειτουργεί, γεγονός που εκθέτει τη χώρα σε περίπτωση ελέγχου.

Υπερφόρτωση και έλλειψη προσωπικού

Οι γυναικείες φυλακές Κορυδαλλού διαθέτουν οργανική δύναμη 126 ατόμων προσωπικού, ενώ σήμερα φιλοξενούν περίπου 240 γυναίκες κρατούμενες, αριθμός που υπερβαίνει κατά πολύ τις δυνατότητες του καταστήματος. Παρ’ όλα αυτά, αντί να υπάρξει αποσυμφόρηση ή ενίσχυση με προσωπικό, ζητείται η παραχώρηση χώρων για τη φιλοξενία ανδρών κρατουμένων.

Για τη λειτουργία ενός αυτόνομου ανδρικού τμήματος απαιτούνται, σύμφωνα με υπηρεσιακούς παράγοντες, τουλάχιστον 25 επιπλέον εργαζόμενοι: υπαρχιφύλακες, φύλακες, ιατρικό προσωπικό, γραμματεία και λογιστήριο. Ωστόσο, μέχρι στιγμής δεν υπάρχει καμία δέσμευση για την κάλυψη αυτών των αναγκών.

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί και το διοικητικό καθεστώς του νέου τμήματος, καθώς προβλέπεται να υπάγεται στις γυναικείες φυλακές. Αυτό σημαίνει ότι οι άνδρες κρατούμενοι θα εξυπηρετούνται από δομές που δεν έχουν σχεδιαστεί για τη δική τους κράτηση, δημιουργώντας συνθήκες «κρατουμένων δύο ταχυτήτων».

Ζητήματα υγειονομικής περίθαλψης

Ένα από τα πιο κρίσιμα ερωτήματα αφορά την υγειονομική κάλυψη των ανδρών κρατουμένων. Όπως έχει ειπωθεί, η ιατρική εξυπηρέτηση θα γίνεται μέσω των Κέντρων Υγείας, γεγονός που εγείρει σοβαρά ζητήματα ασφαλείας και επάρκειας φροντίδας. Στο παρελθόν, κρατούμενοι με σοβαρά προβλήματα υγείας, όπως οροθετικοί, φιλοξενούνταν σε ειδικούς χώρους με άμεση πρόσβαση σε υγειονομικές δομές εντός των φυλακών. Σήμερα, η προτεινόμενη λύση μοιάζει πρόχειρη και ανεπαρκής.

Παγκόσμια πρωτοτυπία ή διοικητική αστοχία;

Πηγές από τον σωφρονιστικό χώρο κάνουν λόγο για «παγκόσμια πρωτοτυπία» με τη δημιουργία ανδρικού τμήματος μέσα σε γυναικείο κατάστημα κράτησης. Τονίζουν ότι στο παρελθόν είχαν υπάρξει μεμονωμένες περιπτώσεις ανδρών κρατουμένων σε ειδικά τμήματα, ποτέ όμως σε τέτοια κλίμακα. Αναφέρουν π.χ. ότι εκεί ήταν φυλακισμένοι οι αδερφοί Ξηροί, αλλά ήταν μόνο 2 άτομα κι όχι 100.

Παράλληλα, σημειώνουν ότι ο συγκεκριμένος χώρος θα μπορούσε να αξιοποιηθεί διαφορετικά, για παράδειγμα για τη δημιουργία σχολείου ή εκπαιδευτικών δομών, συμβάλλοντας στην αποσυμφόρηση και την ουσιαστική επανένταξη των κρατουμένων. Οι εξελίξεις έχουν προκαλέσει έντονες αντιδράσεις. Σύμφωνα με πληροφορίες, σε πρόσφατη συνάντηση εκφράστηκαν σοβαρές ανησυχίες για το πώς θα λειτουργήσει το νέο τμήμα, τόσο σε διοικητικό όσο και σε πρακτικό επίπεδο.

Το ΦΕΚ που προβλέπει τη μετατροπή της Γ’ Πτέρυγας

Η απάντηση που δόθηκε φέρεται να ήταν ιδιαίτερα αυστηρή, με αναφορές σε «υποσχέσεις προς την CPT» που έχουν ήδη δοθεί και με αιχμές προς όσους εκφράζουν αντιρρήσεις.

Η στάση αυτή χαρακτηρίζεται από συνδικαλιστικούς κύκλους ως απαράδεκτη, καθώς, όπως τονίζουν, οι προβληματισμοί δεν είναι προσωπικοί, αλλά αφορούν την ασφάλεια, τη νομιμότητα και τις συνθήκες κράτησης.

Πληροφορίες αναφέρουν ότι έχει σταλεί και έγγραφο προς την ηγεσία του υπουργείου Προστασίας του Πολίτη στο οποίο αναφέρονται οι κίνδυνοι που υπάρχουν από την κίνηση αυτή.

Επιπροσθέτως, ένα ζήτημα ακόμη που δεν έχει λυθεί είναι ότι στον συγκεκριμένο χώρο διαμένουν 9 τρανς άτομα (διεμφυλικές) που έχουν φυλακιστεί για κάποιους λόγους. Για τις συνθήκες κράτησής τους μάλιστα έχουν δεχθεί συγχαρητήρια οι αρχές των φυλακών και η Ελλάδα γενικότερα, όμως, αν δημιουργηθεί το νέο τμήμα ανδρών φυλακισμένων θα τιναχθεί στον αέρα το εγχείρημα αυτό που είχε ξεκινήσει το 2020.

Το μεγάλο ερώτημα

Το βασικό ερώτημα παραμένει: πώς φτάσαμε από τους 12.000 κρατούμενους στους 14.000 μέσα σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα, χωρίς καμία ουσιαστική ενίσχυση των υποδομών; Και, κυρίως, πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί ο υπερπληθυσμός χωρίς πρόχειρες και νομικά αμφισβητούμενες λύσεις;

Η περίπτωση του Κορυδαλλού αναδεικνύει με τον πιο έντονο τρόπο τα αδιέξοδα της σωφρονιστικής πολιτικής. Αντί για έναν ολοκληρωμένο σχεδιασμό με νέες δομές, προσλήψεις προσωπικού και εναλλακτικά μέτρα αποσυμφόρησης, επιλέγονται λύσεις που δημιουργούν περισσότερα προβλήματα από όσα λύνουν.

Σε μια περίοδο που τα ανθρώπινα δικαιώματα των κρατουμένων βρίσκονται στο μικροσκόπιο ευρωπαϊκών θεσμών, κάθε απόφαση οφείλει να λαμβάνεται με διαφάνεια, νομιμότητα και σεβασμό στη στοιχειώδη ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Διαφορετικά, η «βόμβα» του υπερπληθυσμού στις φυλακές κινδυνεύει να εξελιχθεί σε κρίση με διεθνείς διαστάσεις.

Νομικές αιτιάσεις

Το Σύνταγμα της Ελλάδας (άρθρο 2 παρ. 1) κατοχυρώνει τον σεβασμό και την προστασία της αξίας του ανθρώπου ως πρωταρχική υποχρέωση της Πολιτείας. Παράλληλα, το άρθρο 7 παρ. 2 απαγορεύει κάθε μορφή βασανιστηρίων και απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχείρισης. Οι συνθήκες υπερπληθυσμού, με περιορισμένο χώρο, ανεπαρκή υγειονομική φροντίδα και έλλειψη προσωπικού, έχουν επανειλημμένα χαρακτηριστεί από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) ως μορφή εξευτελιστικής μεταχείρισης κατά παράβαση του άρθρου 3 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ).

Η Ελλάδα έχει ήδη καταδικαστεί στο παρελθόν για τις συνθήκες κράτησης σε σωφρονιστικά καταστήματα, γεγονός που καθιστά επιτακτική την ανάγκη για συμμόρφωση με τα ευρωπαϊκά πρότυπα. Η αύξηση των κρατουμένων χωρίς αντίστοιχη ενίσχυση των δομών ενδέχεται να οδηγήσει σε νέες διεθνείς καταδίκες.

Ο Σωφρονιστικός Κώδικας (ν. 2776/1999) προβλέπει ότι η κράτηση πρέπει να οργανώνεται με τρόπο που να διασφαλίζει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, την ασφάλεια και την ομαλή λειτουργία των καταστημάτων κράτησης. Ειδικότερα, τα άρθρα 9 και 10 επιβάλλουν τον σαφή διαχωρισμό των κρατουμένων ανά κατηγορία, φύλο και ειδικές ανάγκες.

Η δημιουργία ανδρικού τμήματος σε γυναικείο κατάστημα κράτησης δεν προβλέπεται ρητά από τη νομοθεσία και γεννά ερωτήματα ως προς τη συμβατότητά της με τον Σωφρονιστικό Κώδικα. Ο διαχωρισμός των φύλων αποτελεί βασική αρχή της σωφρονιστικής πολιτικής, όχι μόνο για λόγους ασφάλειας, αλλά και για την προστασία της ιδιωτικότητας και της αξιοπρέπειας των κρατουμένων.

Η CPT έχει επανειλημμένα τονίσει ότι οποιαδήποτε αναδιάρθρωση φυλακών πρέπει να συνοδεύεται από επαρκές προσωπικό, υγειονομικές δομές και σαφή διοικητική οργάνωση. Διαφορετικά, οι συνθήκες κράτησης μπορεί να χαρακτηριστούν απάνθρωπες ή εξευτελιστικές.