Σίδηρος από τον ουρανό – Δαχτυλίδια από μετεωρίτη για τους προϊστορικούς βασιλιάδες

Ποιο ήταν το πιο περιζήτητο υλικό στην Εποχή του Χαλκού; Η απάντηση δεν είναι προφανής. Γιατί Μινωίτες και Μυκηναίοι των ανώτερων τάξεων εκείνης της εποχής χρησιμοποιούσαν «ουράνιο» μέταλλο για τα αντικείμενα, που ήταν γι’ αυτούς η απόδειξη του κύρους και της ισχύος τους και που δεν ήταν άλλα από τα σφραγιστικά δαχτυλίδια. Χρησιμοποιούσαν δηλαδή, σίδηρο από μετεωρίτη σε συνδυασμό μάλιστα, με πολύτιμα μέταλλα, όπως ο χρυσός και το ασήμι, γεγονός που αποδεικνύει, ότι τα αντικείμενα αυτά δεν ήταν απλά κοσμήματα, αλλά σύμβολα της εξουσίας τους.

Επί πέντε χρόνια μια γαλλοελληνική επιστημονική ομάδα εργάσθηκε για να απαντήσει στο ερώτημα, που παρέμενε άλυτο για δεκαετίες, αν δηλαδή οι Μινωίτες και οι Μυκηναίοι χρησιμοποιούσαν τον σίδηρο από μετεωρίτες, όπως έκαναν και άλλοι πολιτισμοί της Εποχής του Χαλκού.

Επισκέφθηκαν δεκαεννέα μουσεία και τριάντα τρεις αρχαιολογικούς χώρους και ανέλυσαν 91 αντικείμενα από σίδηρο για να αποδείξουν πράγματι στο τέλος, ότι η χρήση αυτού του μετάλλου διήρκεσε επί αιώνες.

Η μελέτη, υπό την καθοδήγηση του καθηγητή Ματιέ Γκουνέλ του Εθνικού Μουσείου Φυσικής Ιστορίας της Γαλλίας, ειδικού στους μετεωρίτες – αστεροειδής στην κύρια ζώνη των στεροειδών έχει λάβει το όνομά του – και της Ελένης Μαντζουράνη, καθηγήτριας Προϊστορικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, ξεκίνησε με την ανάλυση της χημικής σύνθεσης αυτών των 91 αντικειμένων από σίδηρο, που χρονολογούνται από την Εποχή του Χαλκού και την Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου. Και τα αποτελέσματά τους, που δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό Journal of Archaeological Science με τίτλο «Ο σίδηρος στην Ελλάδα την 2η π.Χ. χιλιετία» αλλάζουν όσα γνωρίζαμε για τη χρήση αυτού του μετάλλου στην Ελλάδα εκείνης της εποχής.

Το καθοριστικό νικέλιο

Συγκεκριμένα, τα δεκατρία από αυτά τα αντικείμενα περιέχουν σημαντικές ποσότητες νικελίου, «ενός στοιχείου, που αποτελεί αξιόπιστο δείκτη εξωγήινης προέλευσης, όπως αναφέρουν οι επιστήμονες. Ενώ το άλλο σημαντικό είναι, ότι και τα δεκατρία είναι δαχτυλίδια. Προσθέτοντας πάντως, πως από αυτά τα δεκατρία, τα εννέα είναι πολύ πιθανό να έχουν μετεωρική προέλευση, ένα είναι αρκετά πιθανό ενώ τα υπόλοιπα τρία χρήζουν περαιτέρω εξέτασης. Ωστόσο, αυτό που καθιστά αυτή την ανακάλυψη μοναδική δεν είναι μόνο η παρουσία του νικελίου αλλά και το πλαίσιο στο οποίο εμφανίστηκαν αυτά τα δαχτυλίδια.

Στην Πελοπόννησο, σε τοποθεσίες όπως οι Μυκήνες, το Βαφειό, ο Κακόβατος, τα Αηδόνια και τα Δενδρά έχουν ανακαλυφθεί τα έντεκα από αυτά α δαχτυλίδια με νικέλιο. Όλα εξάλλου, προέρχονται από θολωτούς τάφους ή θαλαμωτούς, με πλούσια κτερισμένες ταφές, που ανήκαν στην ηγεμονική ελίτ. Δίπλα τους άλλωστε, βρίσκονταν χρυσά αγγεία, σφραγίδες από αχάτη και κοσμήματα από κεχριμπάρι. Το μόνο δαχτυλίδι, που δεν βρέθηκε σε ταφικό πλαίσιο ήταν αυτό στα Ανεμόσπηλια στην Κρήτη, που εντοπίσθηκε στο δάχτυλο ενός άνδρα, τον οποίο ο σπουδαίος έλληνας αρχαιολόγος Γιάννης Σακελλαράκης, που έκανε και την ανακάλυψη όρισε ως τον υψηλόβαθμο ιερέα του μινωικού ιερού.

Εισαγόμενο υλικό

Τα περισσότερα από αυτά τα δαχτυλίδια είναι σφραγιστικά, δηλαδή έχουν επίπεδη στεφάνη για τη σφράγιση εγγράφων. Πολλά αποτελούνται από διαφορετικά μέταλλα συνδυάζοντας τον σίδηρο με νικέλιο, χρυσό, ασήμι ή μπρούντζο. Δύο από αυτά μάλιστα – από τις Μυκήνες και τη Φαιστό- έχουν στεφάνη χωρισμένη στα δύο, με το ένα τμήμα της από χρυσό και το άλλο από σίδηρο με νικέλιο, προσεκτικά χαραγμένα από έμπειρους τεχνίτες.

«Όλες αυτές οι παρατηρήσεις μας οδηγούν στο συμπέρασμα, ότι τα δαχτυλίδια που πιθανώς κατασκευάστηκαν από μετεωρίτες θα μπορούσαν να ήταν σύμβολα εξουσίας, δημοφιλή μεταξύ επιφανών προσώπων, μελών της μινωικής και μυκηναϊκής ανακτορικής ελίτ», γράφουν οι Γκουνέλ και Ματζουράνη.

Το μέταλλο όμως, μπορεί να είχε πέσει από τον ουρανό αλλά στην Ελλάδα ήταν εισαγόμενο. Κι αυτό, γιατί η χώρα μας δεν είναι πλούσια σε μετεωρίτες. Μόνον μία παρατηρηθείσα πτώση έχει καταγραφεί, το 1818 στις Σέρρες ενώ η περίφημη βροχή μετεωριτών στους Αιγός Ποταμούς το 468 π.Χ. συνέβη πολύ μετά το τέλος της Εποχής του Χαλκού. Η απουσία ερήμων εξάλλου, όπου οι μετεωρίτες μπορούν να διατηρηθούν επί χιλιετίες χάριν της ξηρασίας, εξηγεί τη σπανιότητά τους στο ελληνικό έδαφος.

Υλικό πολυτελείας

«Δεδομένης της σπανιότητας των μετεωριτών στην Ελλάδα και των εμπορικών δικτύων που είχαν δημιουργηθεί κατά τη διάρκεια της Εποχής του Χαλκού προτείνουμε, ότι η πηγή της πρώτης μετεωρικής ύλης ήταν η Αίγυπτος, όπου οι μετεωρίτες είναι πολυάριθμοι, λόγω της αφθονίας των ερήμων», αναφέρουν κατόπιν αυτών οι ερευνητές.

Στην Αίγυπτο εξάλλου, έχουν βρεθεί πολλά αντικείμενα μετεωρικού σιδήρου, όπως οι χάντρες της Γκερζέ (3200 π.Χ.) αλλά και το περίφημο στιλέτο του Τουταγχαμών (1350 π.Χ.). Οι επιστήμονες ωστόσο επισημαίνουν, ότι αν και η Αίγυπτος είχε πρόσβαση σε αυτούς τους μετεωρίτες, πολύ λίγα αντικείμενα από μετεωρικό σίδηρο έχουν βρεθεί στη χώρα από την Εποχή του Χαλκού. Κάτι, που δεν έρχεται σε αντίθεση πάντως, με τις εξαγωγές τους, καθώς ήταν συνηθισμένο στην αρχαιότητα, τα πολύτιμα αγαθά να διανύουν μεγάλες αποστάσεις χωρίς η χώρα προέλευσής τους να τα χρησιμοποιεί σε ποσότητες.

Όσον αφορά τη χρήση του γήινου σιδήρου «Οι αναλύσεις μας επιβεβαιώνουν ότι η χρήση του άρχισε να γνωρίζει άνθηση μετά την πτώση των Ανακτόρων, δηλαδή περίπου κατά τον 12ο και τον 11ο αιώνα π.Χ.», όπως επισημαίνουν οι επιστήμονες. Το πιο σημαντικό όμως, είναι η ποιοτική διαφορά μεταξύ των δύο τύπων σιδήρου. Ενώ τα δαχτυλίδια από μετεωρικό σίδηρο είναι περίτεχνα, πολυμεταλλικά αντικείμενα με διακόσμηση, αντίθετα τα αντικείμενα από χυτοσίδηρο της ίδιας περιόδου είναι κυρίως όπλα (μαχαίρια, στιλέτα, σπαθιά) ή ακατέργαστα θραύσματα και σπάνια συνδυάζονται με άλλα μέταλλα. Μια διάκριση, που ενισχύει την ιδέα, ότι οι τεχνίτες και οι πελάτες τους διαχώριζαν σαφώς τα δύο υλικά.

«Κατά τη διάρκεια της Ύστερης Εποχής του Χαλκού υπήρχε ελάχιστη αλληλοεπικάλυψη μεταξύ του μετεωρικού και του τηκτού σιδήρου και ο τελευταίος χρησιμοποιούνταν συνήθως για λιγότερο εκλεπτυσμένα αντικείμενα, γεγονός που υποδηλώνει ότι γινόταν διάκριση μεταξύ των δύο τύπων», αναφέρουν οι ερευνητές. Ο σίδηρος από τον ουρανό δηλαδή, αντιμετωπιζόταν ως υλικό πολυτελείας με πολύ διαφορετική συμβολική και κοινωνική αξία και όχι ως υποκατάστατο του γήινου σιδήρου.

Αναπάντητα ερωτήματα

Η χρήση δαχτυλιδιών ωστόσο, από μετεωρικό σίδηρο σταμάτησε στα τέλη του 13ου π.Χ. αιώνα. Η μόδα των ουράνιων δαχτυλιδιών, που άρχισε στην Κρήτη τον 17ο αιώνα π.Χ. και στην Πελοπόννησο τον 16ο π.Χ. , έληξε περίπου την εποχή της καταστροφής των μυκηναϊκών ανακτόρων, στις αρχές του 12ου αιώνα π.Χ.

«Σε μια πορεία αντίθετη από εκείνη του χυτοσιδήρου, η χρήση του σιδήρου με νικέλιο μειώθηκε περίπου την εποχή της πτώσης των ανακτόρων. Μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να σχετίζεται με οικονομικές, κοινωνικές ή πολιτικές αλλαγές», εξηγούν οι ερευνητές. Χωρίς όμως να αποκλείεται και κάποιος πιο απλός λόγος. Ότι «η μόδα των δακτυλίων από μετεωρικό σίδηρο, σχεδόν αποκλειστική της Ύστερης Εποχής του Χαλκού των Μινωιτών και των Μυκηναίων, απλώς να «εξαφανίστηκε» όπως κάθε άλλη μόδα».

Η έρευνα πάντως, όχι μόνον εντόπισε νέα αντικείμενα από μετεωρικό σίδηρο αλλά και υπερδιπλασίασε τον αριθμό των θέσεων στην Ανατολική Μεσόγειο όπου έχουν ανακαλυφθεί τέτοια ευρήματα. Έτσι ενώ μέχρι τώρα ήταν επτά γνωστές τοποθεσίες (σε Αίγυπτο, Συρία, Λίβανο και Τουρκία) προστέθηκαν άλλες τόσες, όλες στην Ελλάδα

Υπάρχουν όμως και αναπάντητα ερωτήματα, όπως ότι δεν μπορεί να προσδιορισθεί με βεβαιότητα ο αριθμός των διαφορετικών μετεωριτών που χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή των δεκατριών δακτυλίων, δεδομένης της μεγάλης διακύμανσης της περιεκτικότητας σε νικέλιο (από 1% έως 50%), η οποία υποδηλώνει τη χρήση αρκετών διαφορετικών ουράνιων πετρωμάτων. Και ακόμη, ποια ήταν η τεχνική που χρησιμοποιούνταν.

Σαφές είναι όμως, ότι στην Ελλάδα της Εποχής του Χαλκού υπήρχε ο σίδηρος από τον ουρανό, που προοριζόταν για τα χέρια των ισχυρών και ο σίδηρος από τη γη, με τον οποίο άρχισαν να σφυρηλατούν όπλα και εργαλεία καθώς ο ανακτορικός κόσμος κατέρρεε. Η διαφορά δεν ήταν μόνο τεχνική αλλά και συμβολική, κοινωνική και οικονομική. «Η χρήση του μετεωρικού σιδήρου και του μεταλλουργικού σιδήρου αλληλεπικαλύπτονταν χρονολογικά», καταλήγουν οι ερευνητές.

«Αλλά ενώ ο δεύτερος εξαπλώθηκε μετά το τέλος των ανακτόρων, ο πρώτος εξαφανίστηκε μαζί τους». Τα δαχτυλίδια από μετεωρίτη, όπως και οι βασιλιάδες που τα φορούσαν, εξαφανίστηκαν με το σβήσιμο ενός πολιτισμού.

Διαβάστε επίσης:

Οδύσσεια: Η ιστορία όπου κυριαρχούν οι γυναίκες

Αλίκη Περρωτή: Η μεγάλη ευεργέτης με ζωή σαν παραμύθι που αφήνει πίσω της μια σπουδαία παρακαταθήκη

Αντώνης Κομνηνός: Μεγάλη δωρεά συλλογής για ένα μουσείο της Ελληνικής Επανάστασης