Οδύσσεια: Η ιστορία όπου κυριαρχούν οι γυναίκες

«Ο πρωταγωνιστής Οδυσσέας είναι ένας ηρωικός άνδρας αλλά η Οδύσσεια είναι μια ιστορία στην οποία κυριαρχούν οι γυναίκες. Γιατί η ιστορία διαμορφώνεται από τις στρατηγικές, τα τεχνάσματα και τις αποπλανήσεις των γυναικών, των νυμφών, των μαγισσών και των θεαινών που συναντά στο δρόμο του. Και όλα αυτά είναι που τον κάνουν να φαίνεται τόσο ανθρώπινος».

Η βρετανίδα κλασικίστρια Ντέιζι Νταν, με συγγραφικό έργο στην ελληνική και ρωμαϊκή αρχαιότητα –μεταξύ άλλων συγγραφέας του βιβλίου «Όμηρος» – βάζει τα πράγματα στη θέση τους. Στον αντίποδα των επιπόλαιων δηλώσεων της ιδιαιτέρως ανίδεης ηθοποιού Λουπίτα Νιόνγκο, που υποδύεται την Ωραία Ελένη στην κινηματογραφική «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν, είναι κατηγορηματική επισημαίνοντας τον καθοριστικό ρόλο των γυναικών στο ομηρικό έπος. Κάτι, προφανές για κάθε αναγνώστη του Ομήρου, ξεκινώντας από την αρχή του μύθου των επών και την αιτία του Τρωικού πολέμου, που ήταν βεβαίως μια γυναίκα. Την απόδειξη παρουσιάζει η ίδια η Ντέιζι Νταν με άρθρο της στο BBC, του οποίου είναι τακτική συνεργάτιδα, καθώς όπως επισημαίνει

«Η Οδύσσεια δεν είναι μια απλή ιστορία ηρωισμού αλλά μια ιστορία σεξ, στρατηγικής και δύναμης, που αντηχεί ακόμα και σήμερα». Γιατί το επικό ποίημα, που αφηγείται το δεκαετές ταξίδι της επιστροφής του ήρωα στο βασίλειό του στην Ιθάκη είναι γεμάτο από εξαντλητικές προκλήσεις και αδιανόητους κινδύνους, με την καθοριστική όμως, συμμετοχή των γυναικών, ακόμη κι αν πρόκειται για παράξενα όντα.

Η επιρροή της Καλυψώς και η πιστή Πηνελόπη

Το ποίημα ξεκινά in medias res – στη μέση των πραγμάτων – με τον Οδυσσέα να θρηνεί στις ακτές της Ωγυγίας, όπου ζει με τη νύμφη Καλυψώ τα τελευταία επτά χρόνια. Και παρά τον ηρωισμό που έδειξε στο πεδίο της μάχης της Τροίας, τώρα φαίνεται εντελώς ανίσχυρος. Απόδειξη, ότι έχει ανάγκη από ένα συμβούλιο των θεών, προκειμένου να εξασφαλιστεί η απελευθέρωσή του από το νησί.

«Αλλά ο Οδυσσέας δεν είναι τόσο αιχμάλωτος της Καλυψώς όσο του εαυτού του», λέει η συγγραφέας. «Ο σύγχρονος αναγνώστης θα μπορούσε εύλογα να διαγνώσει την αδράνεια του, δηλαδή την αδυναμία του να προχωρήσει και να πραγματοποιήσει την επιστροφή του στην πατρίδα του ως σύμπτωμα διαταραχής μετατραυματικού στρες. Αλλά αυτό δεν μειώνει την επιρροή, που έχει πάνω του η Καλυψώ, άλλωστε, όπως παραδέχεται κι ο ίδιος στη νύμφη, η Πηνελόπη δεν θα μπορούσε μπορεί να συγκριθεί μαζί της σε ομορφιά, γιατί είναι μια απλή θνητή».

Παρ΄ όλα αυτά, η Πηνελόπη, που περιμένει το σύντροφό της είκοσι ολόκληρα χρόνια, μητέρα του γιού τους Τηλέμαχου, μόνον άβουλη και παθητική δεν είναι σ΄όλο αυτό το διάστημα. « Έχει αντισταθεί –σημειώνει η συγγραφέας- γενναία και έξυπνα στις προτάσεις 108 μνηστήρων, που έχουν καταλάβει το παλάτι επιδιώκοντας το γάμο μαζί της ώστε να βρεθούν στο θρόνο της Ιθάκης.

Η ύφανση κάθε πρωί του νεκρικού σαβάνου για τον γέρο πατέρα του Οδυσσέα, τον Λαέρτη και το ξήλωμά του τη νύχτα είναι ένα από τα πιο αξιομνημόνευτα επεισόδια του ποιήματος. Είναι ο τρόπος της για την απόκρουση των μνηστήρων, ο χρόνος που δίνει στον Οδυσσέα για να επιστρέψει και να ανακτήσει το βασίλειό του».

Η βοήθεια της Αθηνάς

Μια γυναικεία θεότητα εξάλλου, η Αθηνά είναι εκείνη, που τον συντρέχει σ΄ αυτό το ταξίδι βοηθώντας τον να αντιμετωπίζει τις πρωτάκουστες δυσκολίες που συναντά στο δρόμο του. Η Αθηνά άλλωστε, τον βοήθησε στην Τροία και τον προέτρεψε να γυρίσει πατρίδα του. Επίσης, όταν ξεβράστηκε σε άθλια κατάσταση στη γη των Φαιάκων, οργάνωσε έξυπνα τη διάσωσή του, έκρυψε την αδυναμία του και βελτίωσε την εμφάνισή του, ώστε να φαίνεται θεϊκός και άξιος της θρυλικής φιλοξενίας τους. Κάτι σημαντικό, προκειμένου να κερδίσει την εύνοια των ναυτικών Φαιάκων, οι οποίοι αφού τον αποδέχθηκαν, του παρείχαν καταφύγιο, του πρόσφεραν δώρα και το κυριότερο, ασφαλή τρόπο μεταφοράς στην Ιθάκη.

Όμως «Είναι χαρακτηριστικό ότι στις περισσότερες περιπτώσεις που εμφανίζεται στον Οδυσσέα και τον γιο του Τηλέμαχο, η Αθηνά μεταμφιέζεται σε άνδρα», επισημαίνει η συγγραφέας. «Υποδύεται, για παράδειγμα, τον Μέντη, έναν βασιλιά, παλιό φίλο του Οδυσσέα , όπως και έναν άνδρα κήρυκα των Φαιάκων. Γιατί η Αθηνά γνωρίζει πολύ καλά ότι οι άνδρες είναι αυτοί που κατέχουν την εξουσία στη γη αλλά οι γυναίκες είναι αυτές που διαμορφώνουν τα γεγονότα μέσω τεχνασμάτων. Αρκεί να σκεφτεί κανείς, ποιους έχει συναντήσει ο Οδυσσέας στο ταξίδι του: Από Λωτοφάγους ως Κύκλωπες. Μόνο που, ανάμεσά τους, οι γυναικείες μορφές είναι οι πιο απόκοσμες, γιατί εξωτερική τους εμφάνιση δεν μοιάζει απειλητική».

Το τραγούδι των Σειρήνων

Ο Οδυσσέας έτσι, αφηγούμενος την ιστορία του στους Φαίακες παραδέχεται, για παράδειγμα, ότι ανυπομονούσε να ακούσει το τραγούδι των Σειρήνων, οι οποίες κατοικούσαν σε ένα απομονωμένο και επικίνδυνο, βραχώδες νησί στη δυτική θάλασσα. Στη μεταγενέστερη παράδοση και την ελληνική τέχνη, οι Σειρήνες θα παρουσιάζονταν ως γυναίκες που μοιάζουν με πουλιά ή γοργόνες –σίγουρα κάτι αφύσικο- όμως ο Οδυσσέας αντ΄ αυτού επικεντρώνεται στην περιγραφή του γλυκού σαν μέλι τραγουδιού τους, που είχε τη δύναμη να αποπλανήσει τους άνδρες μέχρι θανάτου. Απόδειξη το διάσπαρτο λιβάδι από οστά πολλών ανδρών, που είχαν κάνει το λάθος στο παρελθόν να σταματήσουν για να ακούσουν το τραγούδι τους.

Ο Οδυσσέας όμως, είναι έτοιμος να αναλάβει το ρίσκο: Βάζει τους άντρες του να τον δέσουν στο κατάρτι του πλοίου του, ώστε να μην μπορεί να πηδήξει στη θάλασσα μαγεμένος από την σαγηνευτική μελωδία. Όσο όμορφες κι αν ακούγονται, οι Σειρήνες είναι θανατηφόρες. «Η ροπή του Οδυσσέα προς την αποπλάνησή του από άλλες γυναίκες – και άλλους κόσμους – είναι τόσο η δύναμή του όσο και η καταστροφή του», κατά τη μελετήτρια.

Η αποπλάνηση της Κίρκης

Γιατί βεβαίως υπήρχε και η Κίρκη, μια άλλη επικίνδυνη καλλονή. Λίγοι από όσους την συνάντησαν για πρώτη φορά, θα την θεωρούσαν απειλητική αλλά όπως και οι Σειρήνες, η γλυκιά της όψη έκρυβε μαγικές δυνάμεις. Όπως λέει ο Όμηρος ήταν μια μάγισσα, με βότανα και φίλτρα με τα οποία μεταμόρφωνε τους συντρόφους του Οδυσσέα σε γουρούνια.

Αλλά όπως και άλλα, παράξενα όντα που συναντά ο Οδυσσέας στα ταξίδια του, έτσι και η Κίρκη είναι εκεί, όχι μόνον για να τον εμποδίσει αλλά και για να βοηθήσει. Παρ΄ότι έτσι, τον κάνει εραστή της, εν τούτοις του επιτρέπει την κάθοδό στον Κάτω Κόσμο, για να συναντήσει τον προφήτη Τειρεσία, ο οποίος έχει συμβουλές να του δώσει για την επιστροφή του στην Ιθάκη.

Κατά την Ντέιζι Νταν το διαχρονικό μήνυμα είναι, ότι τα θηλυκά τέρατα και οι σαγηνευτικές νύμφες στην Οδύσσεια δεν μπορούν απλώς να αγνοηθούν. Για να επικρατήσει, ο Οδυσσέας πρέπει να παραδοθεί σε αυτά ως ένα βαθμό, αλλά όχι ολοκληρωτικά. Οι άνθρωποι που συναντά δοκιμάζουν επανειλημμένα την αποφασιστικότητά του και την ικανότητά του να διατηρεί το μέτρο, μια αρετή στην οποία στόχευαν πολύ οι αρχαίοι Έλληνες.

«Οι αναγνώστες που ρίχνουν μια σκεπτικιστική ματιά στις περιπέτειές του και υποψιάζονται ότι είναι καθαρή επινόηση, προκειμένου να εντυπωσιάσει τους Φαίακες ώστε να τον βοηθήσουν να επιστρέψει στο σπίτι του θα είναι οι πρώτοι που θα αγκαλιάσουν μια τέτοια αλληγορική ανάγνωση. Ο Οδυσσέας ίσως δεν πολεμούσε τόσο με φυσικά τέρατα όσο με τους δικούς του εσωτερικούς δαίμονες, πολλοί από τους οποίους αποδεικνύονται πολύ πιο ύπουλοι από ό,τι φαίνονται».

Για την ίδια τέλος, παρ΄ότι εξωφρενικές οι ιστορίες του Οδυσσέα αποτελούν, με την λαμπρότητα, τη ζωντάνια και τη υπερβολή τους, που διευρύνουν τα όρια της φαντασίας, μεγάλο μέρος της μαγείας του ποιήματος.

«Είναι επίσης αυτό που ορίζει τον Οδυσσέα ως ήρωα», όπως λέει. «Είναι ένας άνθρωπος περίπλοκος, που αλλάζει την ιστορία και την ταυτότητά του όπως τον βολεύει. Έξυπνος, ευρηματικός και ευφάνταστος και ταυτόχρονα ατελής, ο Οδυσσέας είναι, τελικά, ο πιο ανθρώπινος ήρωας του αρχαίου ελληνικού κόσμου. Η ροπή του στις αποπλανήσεις των γυναικών – αλλά και στα μεγαλεία άλλων λαών, όπως των Φαιάκων – είναι τόσο η δύναμή του όσο και η καταστροφή του. Δεν είναι περίεργο που μας συγκινεί ακόμα και σήμερα».

 

Διαβάστε επίσης 

Η «Κόρη της Ελλάδος» επιστρέφει στο Μεσολόγγι – Έκθεση στο Ξενοκράτειο Μουσείο

Ένας Νεοϋορκέζος στην Ύδρα – Ποπ κουλτούρα και υψηλή τέχνη

Άλμπερτ Αϊνστάιν: «Εκπληκτικά όμορφο και εκπληκτικά απλό» – Η μεγάλη ανακάλυψη σε δημοπρασία