Η πόλη, η φύση, το σύμπαν – Ρωσική πρωτοπορία και Συλλογή Κωστάκη από άλλη ματιά

Βρισκόμαστε στα 1946 στη Μόσχα. Ο πόλεμος έχει τελειώσει και η πρωτεύουσα της Σοβιετικής Ένωσης προσπαθεί, όπως και όλη η χώρα να ανακάμψει, με τους καλλιτέχνες να πένονται, κυριολεκτικά. Γενικότερα, ζουν καλύτερα όσοι έχουν εξασφαλισμένο μισθό από ξένο φορέα και ο ελληνικής καταγωγής Γιώργος Κωστάκης δουλεύοντας στην Καναδική πρεσβεία ανήκει σ΄αυτήν την κατηγορία.

Μια μέρα θα αντικρύσει τυχαία έναν πίνακα. Είχε την υπογραφή της Όλγκα Ροζάνοβα, που το έργο της είχε παρουσιαστεί και στη Διεθνή Έκθεση Φουτουρισμού της Ρώμης και παρ΄ότι ο Κωστάκης δεν διαθέτει κάποια καλλιτεχνική παιδεία ή εμπειρία ο πίνακας τον συγκλονίζει. Και έτσι αρχίζουν όλα. Είναι ευτυχές που η Ελλάδα κατέχει σήμερα τη συλλογή του με μόνιμη έδρα της τον Μητροπολιτικό Οργανισμό Μουσείων Εικαστικών Τεχνών Θεσσαλονίκης (MOMUS) και είναι σημαντικό που μια νέα έκθεσή της στην Αθήνα, 30 χρόνια μετά την πρώτη παρουσίασή της έρχεται να την επανεξετάσει ως σύνολο κάτω από μια νέα οπτική.

Στην Εθνική Πινακοθήκη έτσι, από την 1η Απριλίου η έκθεση της Συλλογής Κωστάκη αντιμετωπίζεται μέσα από το πρίσμα της σχέσης ανθρώπου και περιβάλλοντος, μια θεματική που στη Ρωσία των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα αποτέλεσε κρίσιμο πεδίο καλλιτεχνικής έρευνας. Τρεις επιμέρους θεματικές «Πόλη, Φύση και Σύμπαν» αναδεικνύονται στην έκθεση με τη μετάβαση από τον κανόνα στο πείραμα και από τη σύμβαση στην ουτοπία, καθώς η τέχνη συνομιλεί με τις πολιτικές, ιδεολογικές και αισθητικές αναζητήσεις της εποχής. Εξετάζεται έτσι η σχέση του ανθρώπου με τον κατασκευασμένο χώρο (δηλαδή την Πόλη), τον οργανικό (την Φύση) και τον ανεξερεύνητο (που είναι το Σύμπαν), φωτίζοντας τις καλλιτεχνικές αναζητήσεις της Ρωσικής Πρωτοπορίας ανάμεσα στο πείραμα, την τεχνολογική πρόοδο και την ουτοπία.

Μαλέβτις, Καντίνσκι, Ποπόβα, Κλούτσις, Κλιουμ, Μαγιακόφσκι, Τάτλιν, Ροντσένκο περιλαμβάνονται στους 43 δημιουργούς, που παρουσιάζονται έργα τους στην έκθεση σε επιμέλεια της διευθύντριας της Εθνικής Πινακοθήκης Συραγώς Τσιάρα και της καλλιτεχνικής διευθύντριας του MOMUS με το οποίο συνδιοργανώνεται Μαρίας Τσαντσάνογλου.

Οι καλλιτέχνες-«επαναστάτες»

Χωρίς ωστόσο, να αποτελεί εθνικό προσδιορισμό, αντίθετα πρόκειται για γεωγραφικό απλώς στίγμα, ο όρος «Ρωσική πρωτοπορία» αναφέρεται στο χώρο –τη Μόσχα και την Αγία Πετρούπολη- όπου έζησαν βρίσκοντας πρόσφορο, φιλόξενο και δημιουργικό έδαφος καλλιτέχνες από τη Ρωσία, τη Βαλτική, την Ουκρανία και τον Καύκασο. Παίρνοντας μέρος σε έναν εξαιρετικά ευρηματικό, ευφάνταστο και εμπνευσμένο διάλογο για τις τέχνες, που διακόπηκε απότομα με την επιβολή του σοσιαλιστικού ρεαλισμού και τις διώξεις των καλλιτεχνών στις αρχές της δεκαετίας του 1930, πρόλαβαν να διαμορφώσουν τη δική τους γλώσσα μοντέρνας τέχνης στη Ρωσία. Γιατί κι άλλοι καλλιτέχνες σε πόλεις, όπως η Τιφλίδα, το Κίεβο, η Οδησσός, το Χάρκοβο, η Τασκένδη, το Ερεβάν, το Μπακού συμμετείχαν ήδη, στην δεκαετία του 1920 στο ευρύ ριζοσπαστικό κίνημα που είχε αναφυεί.

Ούτε οι ίδιοι οι καλλιτέχνες επομένως, που δραστηριοποιούνταν στη Ρωσική Αυτοκρατορία και τη Σοβιετική Ένωση στη συνέχεια, την περίοδο από τις αρχές του 20ού αιώνα έως και την δεκαετία του 1920 χρησιμοποιούσαν τον όρο «Ρωσική πρωτοπορία» για να περιγράψουν τα πειράματα και τις καινοτομίες που είχαν εισαγάγει στις τέχνες. Έναν όρο άλλωστε, που πρώτη φορά χρησιμοποιήθηκε ειρωνικά από τον ρώσο κριτικό Αλεξάντερ Μπενουά το 1910, για να επικρατήσει όμως από την δεκαετία του 1960 στη Δύση μέσω της προσπάθειας των ιστορικών τέχνης να συγκεντρώσουν κάτω από μία ομπρέλα, την αβανγκάρντ, όλα τα ρηξικέλευθα κινήματα, τις ομάδες και τους μεμονωμένους καλλιτέχνες που, μέσα στον γενικότερο επαναστατικό τρόπο σκέψης της εποχής, άλλαξαν την αντίληψη για την αισθητική, τη φόρμα και τη σχέση της τέχνης με τη ζωή.

Συλλέκτης από ένστικτο

Γεννημένος στο Μόσχα το 1913 από πατέρα έμπορο από την Ζάκυνθο, ο οποίος είχε εγκατασταθεί οικογενειακώς στη Μόσχα ο Γιώργος Κωστάκης βρέθηκε την κατάλληλη εποχή στο κατάλληλο μέρος. Αρχικά είχε εργαστεί ως οδηγός στην Ελληνική πρεσβεία αλλά στη συνέχεια, μετά το 1940, όταν λόγω του πολέμου έκλεισε, μεταπήδησε στην Καναδική. Η θέση του είχε να κάνει και με τη συνοδεία των ξένων διπλωματών που βρίσκονταν στη σοβιετική πρωτεύουσα κατά τις επισκέψεις τους σε παλαιοπωλεία και οίκους τέχνης. Και ήταν τότε που ήρθε για πρώτη φορά σε επαφή με την ρωσική πειραματική τέχνη των αρχών του 20ού αιώνα και αφήνοντας το ένστικτό του να εκδηλωθεί, άρχισε να αναζητεί καλλιτέχνες και έργα.

Αρκετοί από αυτούς τους καλλιτέχνες όμως, είχαν πλέον πεθάνει, ωστόσο ο Κωστάκης στράφηκε στις οικογένειές τους αλλά και στον στενό κύκλο όσων ήταν ακόμη στη ζωή αρχίζοντας σιγά σιγά να συγκεντρώνει έργα τους. Κάτι που συνεχίσθηκε επί τρεις δεκαετίες σχεδόν, διασώζοντας από την καταστροφή και τη λήθη αυτό το εξαιρετικά σημαντικό τμήμα της ευρωπαϊκής τέχνης του 20ού αιώνα. Η περίφημη συλλογή του Ρωσικής Πρωτοπορίας ήταν γεγονός. Και το διαμέρισμα του Γιώργου Κωστάκη στη Μόσχα στις δεκαετίες 1960 και 1970, άμεσα συνδεδεμένο με την απαγορευμένη τέχνη της πρωτοπορίας λειτουργούσε ως ένα ανεπίσημο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης.

Όχι χωρίς δυσκολίες πάντως, όλα αυτά, καθώς το σταλινικό καθεστώς είχε θέσει σε απαγόρευση τα έργα της Ρωσικής πρωτοπορίας, επιβάλλοντας στην τέχνη το δόγμα του Σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Αν και ο ίδιος φυσικά, πίστευε, ότι η παραγνώριση της τέχνης της «Ρωσικής πρωτοπορίας» ήταν ένα τραγικό λάθος και ότι «οι άνθρωποι θα την χρειάζονταν και θα την εκτιμούσαν κάποια μέρα».

Μια νέα αισθητική

Στο πλαίσιο της έκθεσης της Εθνικής Πινακοθήκης «Ο Κόσμος της Πρωτοπορίας: Πόλη, Φύση, Σύμπαν, Άνθρωπος» έργα που αναφέρονται σε μια νέα οργάνωση του χώρου και των χρηστικών αντικειμένων, μέσα από την ανάδειξη της καθαρής φόρμας και τη μινιμαλιστική χρήση των υλικών θα παρουσιαστούν στην ενότητα «Πόλη». Προέρχονται από την διαφοροποίηση της αντίληψης των καλλιτεχνών για το ωραίο αλλά και τις αλλαγές που επέφερε η τεχνολογία στην καθημερινότητα των ανθρώπων. Μέσα από την αισθητική του Κονστρουκτιβισμού προέκυψαν έτσι, νέες προτάσεις αρχιτεκτονικής, γραφιστικού και βιομηχανικού σχεδιασμού, ένδυσης και πρακτικότητας της ζωής που επηρεάζουν και τις σχέσεις των φύλων.

Στην ενότητα για τη «Φύση» περιλαμβάνονται έργα, που αναφέρονται στην αέναη κίνηση και τον αυτόνομο βιολογικό ρυθμό της οργανικής ύλης που περιβάλλει τον Άνθρωπο στη Γη. Από τη συμβολιστική δύναμη της Φύσης που υποτάσσει τον Άνθρωπο, στη Φύση που αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της ζωής, οι καλλιτέχνες της Οργανικής Σχολής έθεσαν ως αποστολή τους να επαναφέρουν τη Φύση στην τέχνη, μέσα από παρατηρήσεις και πειράματα, που κάνουν πιο κατανοητό τον τρόπο με τον οποίο αλλάζει η εικόνα ενός φυσικού περιβάλλοντος σε σχέση με τις αλλαγές του φωτός και της θερμοκρασίας, εντάσσονται στην καλλιτεχνική πρακτική τους την οργανική κίνηση και τον ήχο.

Ο άνθρωπος στο επίκεντρο

Με τις ουτοπικές εξερευνήσεις και το όραμα της γνωριμίας με «άλλους τόπους», τη διερεύνηση του διαστήματος και την αναπαράσταση της κοσμικής ύλης με στοιχεία φαντασιακά και επιστημονικά ταυτόχρονα, που οδηγούν σε νέες κοσμοθεωρίες και φιλοσοφικές θεωρήσεις για τη ζωή και την τέχνη σχετίζονται τα έργα που περιλαμβάνονται στην ενότητα «Σύμπαν».

Εκρηκτικές συνθέσεις στην τέχνη είναι αυτά τα έργα, καθώς προέρχονται από την προσέγγιση και κατανόηση της αθέατης πλευράς του κόσμου, όπως για παράδειγμα ο άπειρος χώρος του σύμπαντος ενώ ταυτόχρονα έχουν και μια φιλοσοφική διάσταση που αναπτύσσεται σε καλλιτεχνικά κινήματα, όπως είναι ο Σουπρεματισμός και ο Κοσμισμός συνυπάρχοντας με τις επιστημονικές προσεγγίσεις.

Η ενότητα «Άνθρωπος» τέλος, λειτουργεί ως συνδετικός κρίκος ανάμεσα στην Πόλη, τη Φύση και το Σύμπαν. Γιατί ο Άνθρωπος βρίσκεται στο επίκεντρο των επαναστατικών και ουτοπικών προτάσεων της Ρωσικής πρωτοπορίας. Οι καλλιτεχνικοί πειραματισμοί δεν περιορίζονται στην εξερεύνηση των ορίων της ανθρώπινης ικανότητας αλλά επιδιώκουν να διευρύνουν τις δυνατότητες αυτών των ορίων, στοχεύουν στη βελτίωση της καθημερινής ζωής και διαμορφώνουν νέα οράματα για το μέλλον. Μέσα από τα έργα που παρουσιάζονται εδώ, αναδεικνύεται η σχέση της τέχνης με τη συνείδηση, τη συλλογικότητα, την επιστήμη αλλά και την πνευματική και φιλοσοφική αναζήτηση, σκιαγραφώντας τον Άνθρωπο ως ενεργό δημιουργό και συμμέτοχο στη διαμόρφωση του κόσμου που τον περιβάλλει.

Η αγορά

Το 2000 ολοκληρώθηκε από το Ελληνικό Δημόσιο η αγορά 1.277 έργων της συλλογής Κωστάκη από το υπουργείο Πολιτισμού με απόφαση του υπουργού Ευάγγελου Βενιζέλου προκειμένου να περιέλθει στο νεοϊδρυθέν τότε Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Θεσσαλονίκης (μετέπειτα Μητροπολιτικό Οργανισμό Μουσείων Εικαστικών Τεχνών Θεσσαλονίκης). Ο Κωστάκης είχε φύγει από το Μόσχα ήδη από το 1977 αφήνοντας στην Πινακοθήκη Τρετιακόφ ως δωρεά, κατόπιν συμφωνίας, 834 έργα αλλά και όσα απέμειναν συνιστούσαν φυσικά, ένα μοναδικό σύνολο, τη σημαντικότερη συλλογή στο είδος της εκτός Ρωσίας, που εντυπωσίασε με την πρώτη εμφάνισή της στο Kunstmuseum του Ντίσελντορφ το 1977, στο Guggenheim της Νέας Υόρκης το 1981 και στη συνέχεια στα σημαντικότερα μουσεία της Ευρώπης, των ΗΠΑ και του Καναδά.

Πέντε χρόνια μετά τον θάνατό του Γιώργου Κωστάκη παρουσιάστηκε και στην Ελλάδα, το 1995 η πρώτη έκθεση της συλλογής του σε επιμέλεια της Άννας Καφέτση, γεγονός που αποτέλεσε θρυαλλίδα εξελίξεων για την ιστορία των μουσειακών θεσμών στην Ελλάδα. Μετά την ολοκλήρωση της αγοράς μάλιστα, η οικογένεια του Γιώργου Κωστάκη δώρισε στο μουσείο το αρχείο του συλλέκτη, που αποτελείται από πάνω από 2.000 πολύτιμα αντικείμενα (χειρόγραφα, εκδόσεις, φωτογραφίες, αφίσες, τετράδια καλλιτεχνών, ζωγραφικά σχέδια, κ.ά.) Η συλλογή και το αρχείο Κωστάκη έχουν έτσι, μεγάλη κινητικότητα σήμερα, είναι παγκοσμίως μοναδικά και συμβάλλουν καθοριστικά στην κατανόηση αυτού του μεγάλου κεφαλαίου της ιστορίας του μοντερνισμού.

 

Διαβάστε επίσης:

Κόντρα Γεωργιάδη – Κωνσταντοπούλου: Από το «κότα» και τα «υποκείμενα», στο «bullying» και τις μηνύσεις – «Είναι καθήκον μου να την αντιμετωπίσω», λέει ο Άδωνις

Η Breitling ανεβάζει ταχύτητα

Buy, Hold or Sell: Άμεση ανάλυση για ΑΔΜΗΕ, ΔΑΑ, Ellaktor, Eurobank