Αναζητώντας την Αφροδίτη – Ο Τζεφ Κουνς στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης

Τι μπορεί να συνδέει ένα μικρό ειδώλιο σκαλισμένο σε χαυλιόδοντα μαμούθ πριν από περίπου 28.000 χρόνια με ένα μνημειακό γλυπτό Aφροδίτης από ανακλαστικό ανοξείδωτο χάλυβα στον 21ο αιώνα;

Και τι μπορεί να συνδέει τον άγνωστο καλλιτέχνη(;) της Παλαιολιθικής εποχής με ένα διάσημο σήμερα ομότεχνό του, που εμπνέεται από τα τεχνουργήματα των μακρινών…  πολύ μακρινών προγόνων του ανθρώπου για να αποδώσει με το δικό του έργο την πρόσληψη της κοινωνίας και κυρίως της τέχνης ασφαλώς, στο ίδιο ακριβώς θέμα; Η απάντηση ούτε μονολεκτική είναι ούτε αντικειμενική, καθώς έχει άμεση σχέση με την εικόνα που σχηματίζει κάθε θεατής –με τα μάτια, το μυαλό και το συναίσθημα – από το έργο τέχνης λαμβανομένων υπ΄ όψιν φυσικά, όλων των παραμέτρων και των διαθέσιμων πληροφοριών. Η «Αφροδίτη του Lespugue» λοιπόν, σε εκτέλεση Τζεφ Κουνς, που αστράφτει κυριολεκτικά μέσα στο καλογυαλισμένο περίβλημά της στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης  είναι ανοιχτή σε όλες τις προσεγγίσεις. Όπως και ο ίδιος ο δημιουργός, που δεν παύει να εκπλήσσει με το έργο του.

Παρών και ο ίδιος στην παρουσίαση της «Αφροδίτης» του σήμερα στο μουσείο δίνει τις δικές του απαντήσεις: «Από τις τέσσερις εκδοχές της Balloon Venus που δημιούργησα, η “Αφροδίτη του Lespugue” μοιάζει να συνδέεται περισσότερο με την ιδέα του μοντερνισμού, καθώς θέτει ιστορικές μορφές της Παλαιολιθικής εποχής σε διάλογο με το μοντερνιστικό κίνημα», όπως είπε. «Μεταξύ άλλων είναι εμφανείς οι αναφορές στα γλυπτά του Τζιακομέτι και το Μπρανκούζι ενώ στο σχήμα και τη φόρμα της Balloon Venus διαφαίνεται ακόμα και ο αντίκτυπος της Κυκλαδικής τέχνης στον μοντερνισμό».

Η γυναικεία μορφή

Πρωτότυπη και πολύτιμη  η μουσειακή πρόταση του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, που εγκαινιάζεται σήμερα ως ένας διάλογος  της παλαιολιθικής τέχνης με τη σύγχρονη. Πρόκειται για μία εξερεύνηση της σημασίας της μορφής της Αφροδίτης από την Παλαιολιθική περίοδο ως  σήμερα, με την παρουσίαση για πρώτη φορά στο κοινό του  έργου του διεθνώς αναγνωρισμένου καλλιτέχνη Τζεφ Κουνς «Balloon Venus Lespugue (Orange)» (2013-2019) από τη Συλλογή Homem Sonnabend των Antonio Homem Sonnabend και Phokion Potamianos Homem. Και μάλιστα σε διάλογο με δέκα παλαιολιθικές «Αφροδίτες», μέσα από πιστοποιημένα αντίγραφα των αμετακίνητων πρωτοτύπων που φυλάσσονται σε μεγάλα ευρωπαϊκά μουσεία.

Η έκθεση διερευνά τη γυναικεία μορφή από την Παλαιολιθική περίοδο έως τη σύγχρονη τέχνη, προτείνοντας ένα διάλογο που εκτείνεται σε περισσότερα από 40.000 χρόνια ανθρώπινης δημιουργίας.  Δεν προτείνει επομένως μια γραμμική ιστορία της τέχνης αλλά αντίθετα οργανώνεται ως ένας διάλογος μορφών και ιδεών που υπερβαίνει τα όρια του χρόνου διερευνώντας μία σειρά από ερωτήματα:  Με ποιους τρόπους έχει εξελιχθεί το συμβολικό σώμα από την Παλαιολιθική περίοδο έως τη μεταμοντερικότητα; Υπάρχει ένα παγκόσμιο αρχέτυπο γονιμότητας και θηλυκότητας που υπερβαίνει τις εποχές; Πώς ο μετασχηματισμός των υλικών (από το ελεφαντόδοντο μαμούθ και τον ασβεστόλιθο στον ανακλαστικό ανοξείδωτο χάλυβα) μεταβάλλει ή διατηρεί την ιερή σημασία της μορφής;

Η ερμηνεία του καλλιτέχνη

«Η εμπειρία των αντικειμένων στο πλαίσιο της έκθεσης,  από το Balloon Venus Lespugue (Orange) που ξεπερνά τα 2,5 μέτρα, μέχρι τα μουσειακά πρότυπα, το ύψος των οποίων κυμαίνεται από 4,7 έως 15 εκατοστά  φανερώνει μία εντυπωσιακή αντίθεση ως προς την κλίμακα αλλά και τα υλικά», όπως λέει ο ίδιος ο καλλιτέχνης. «Υπάρχει μία συνεχής συζήτηση γύρω από τη χρήση των ειδωλίων «Αφροδίτης» και τη σημασία τους, το μέγεθός τους ωστόσο, είναι ενδεικτικό του φορητού χαρακτήρα τους. Θα μπορούσε κανείς να τα κρατήσει στα χέρια του, καθιστώντας έτσι δυνατή τη σωματική σύνδεση με τη μαγεία της γονιμότητας».

 Παραπέμποντας στη μορφή της Αφροδίτης, θεάς του έρωτα και της γονιμότητας, η απεικόνισή της έχει επηρεάσει διαχρονικά το έργο του Κουνς ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1970.  Η ερμηνεία του για την «Αφροδίτη του Lespugue», μέρος της σειράς Antiquity που ξεκίνησε το 2008, περιλαμβάνει μεγάλο εύρος αναφορών στην ιστορία της τέχνης, από τον Μποτιτσέλι και τον Τιτσιάνο έως τον Ντυσάν και τον Μπρανκούζι και γενικότερα στις διαχρονικές έννοιες περί ομορφιάς και μορφής. Ο Κουνς  μετέτρεψε το φετιχιστικό πρωτότυπο, γνωστό για τα υπερβολικά καμπυλόμορφα στοιχεία του, σε ένα επιβλητικό καλογυαλισμένο γλυπτό που μοιάζει να είναι φτιαγμένο από μπαλόνια, θυμίζοντας τις αναλογίες των έργων του Τζιακομέτι.

Μέσα από την ανακλώμενη επιφάνειά του έτσι,  οι επισκέπτες μπορούν  να εξερευνήσουν πώς η υλική μεταμόρφωση αλλάζει ή διατηρεί τη συμβολική σημασία, καθώς και πώς η σύγχρονη τέχνη μπορεί να μας επανασυνδέσει με τις αρχαίες πτυχές της ανθρώπινης ύπαρξης. Η γυαλισμένη επιφάνειά του αντανακλά τον χώρο και τον θεατή άλλωστε, μετατρέποντας την εμπειρία της θέασης σε ενεργό συμμετοχή. Με την προσθήκη μάλιστα στην έκθεση και πρωτότυπων σχεδίων του Τζεφ Κουνς για την παραγωγή του έργων της σειράς Balloon Venus Lespugue, καθώς και ένα σύντομο video του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης όπου ο καλλιτέχνης μιλάει για  το έργο του.

Οι παλαιολιθικές Αφροδίτες

Εκτός από το αντίγραφο της  παλαιολιθικής «Αφροδίτης του Lespugue» από το Muséum Νational d’Histoire Νaturelle στο Παρίσι, η έκθεση παρουσιάζει άλλες εννέα «Αφροδίτες» της ίδιας εποχής, οι οποίες αποκαλύπτουν ένα κοινό μορφολογικό λεξιλόγιο που επαναλαμβάνεται σε μεγάλες γεωγραφικές αποστάσεις. Το ταξίδι αρχίζει με την «Αφροδίτη του Lespugue», που ανακαλύφθηκε στο σπήλαιο Rideaux στη νότια Γαλλία και είναι σκαλισμένη σε χαυλιόδοντα μαμούθ. Η διογκωμένη κοιλιακή χώρα, οι έντονοι γοφοί και το στήθος της αποτελούν χαρακτηριστικά στοιχεία μιας μορφής που δίνει έμφαση στη γονιμότητα και τη ζωτική δύναμη του σώματος. Ακολουθούν οι «Αφροδίτες του Grimaldi», που προέρχονται από τα σπήλαια Balzi Rossi κοντά στα γαλλοϊταλικά σύνορα και παρουσιάζουν μια διαφορετική, πιο επιμήκη απόδοση της γυναικείας μορφής. Από την Ιταλία προέρχεται η «Αφροδίτη του Savignano», ένα γλυπτό από λίθο με έντονα αφαιρετική μορφή ενώ από την κεντρική Ευρώπη η έκθεση περιλαμβάνει την «Αφροδίτη του Dolní Věstonice», ένα από τα αρχαιότερα γνωστά κεραμικά γλυπτά στην ιστορία της ανθρωπότητας.  Η έκθεση συνεχίζεται με την περίφημη «Αφροδίτη του Willendorf» από την Αυστρία, ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα έργα της παλαιολιθικής τέχνης, καθώς και με τις δύο «Αφροδίτες της Parabita» από τη νότια Ιταλία.

Παρά τις μεγάλες αποστάσεις που χωρίζουν εξάλλου, τους τόπους εύρεσής τους, τα ειδώλια αυτά μοιράζονται κοινά χαρακτηριστικά: Το μικρό μέγεθος, την έμφαση στα αναπαραγωγικά χαρακτηριστικά του σώματος και υψηλό βαθμό αφαίρεσης στην απόδοση του προσώπου και των άκρων.

Τα κοινά στοιχεία

«Το πλέον εντυπωσιακό χαρακτηριστικό αυτών των Αφροδιτών έγκειται στην υπερβολή της φόρμας τους: Βολβόσχημη κοιλιακή χώρα, τονισμένοι γοφοί, πλούσια στήθη, ενώ συχνά τα χαρακτηριστικά του προσώπου και τα άκρα είναι σε σμίκρυνση ή εντελώς απόντα. Το σώμα γίνεται μήνυμα και η μορφή του το σκεύος που φέρει νόημα», όπως σημειώνουν οι επιμελητές της έκθεσης και επιστημονικοί διευθυντές του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης δρ Παναγιώτης Ιωσήφ και  δρ Ιωάννης Φάππας.

Στην έκθεση, τα ειδώλια «Αφροδίτης» αντιπροσωπεύουν έναν από τους πρωιμότερους αισθητικούς κώδικες της ανθρωπότητας. Και στο τέλος αυτού του ταξιδιού στον προϊστορικό κόσμο εμφανίζεται το έργο του Τζεφ Κουνς, που  επανεξετάζει αυτή την προϊστορική εικαστική γλώσσα μέσα από ένα ριζικά διαφορετικό μέσο και πλαίσιο: τον βιομηχανικό, υπερ-υλικό κόσμο του 21ου αιώνα.

Για τις «Αφροδίτες» αυτές, να σημειωθεί, το Μουσείο συνεργάστηκε με τα μουσεία Moravské zemské museum (Moravian Museum), Μπρνο, Δημοκρατία της Τσεχίας, Musée d’Archéologie nationale, Saint-Germain-en-Laye, Γαλλία, Museo Archeologico Nazionale di Taranto MArTA, Ιταλία, Museo delle Civiltà, Ρώμη, Ιταλία, Muséum national d’histoire naturelle, Musée de l’Homme, Παρίσι, Γαλλία, Naturhistorisches Museum Wien, Βιέννη, Αυστρία.

Info

Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης: Μέγαρο Σταθάτου/ Βασιλίσσης Σοφίας & Ηροδότου 1, τηλ. 210 7228321-3
Έκθεση: Τζεφ Κουνς «Αφροδίτη του Lespugue»

Διάρκεια: 20 Μαρτίου έως 32 Αυγούστου

Διαβάστε επίσης

Σταθμός ηλεκτρικού της Ομόνοιας – Ανακαίνιση εν όψει

Βαφή χρώματος όσο ο μισθός ενός έτους – Το πανάκριβο αιγυπτιακό μπλε της αρχαιότητας

Άγνωστος Γκρέκο στο Βατικανό – Κρυμμένος από έναν πλαστογράφο