Η συζήτηση για τα προγράμματα κατάρτισης και τη λειτουργία της ΔΥΠΑ δεν μπορεί πλέον να γίνεται με όρους αποσπασματικούς. Δεν πρόκειται για ένα περιστατικό, ούτε για μια διοικητική αστοχία. Είναι η αντανάκλαση ενός συστήματος που εδώ και χρόνια λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο – και, κυρίως, προς όφελος των ίδιων παικτών.

Καιρός είναι να ξεκαθαρίσει αυτός ο χώρος. Καιρός είναι να αποφασίσουμε αν θέλουμε πραγματική πολιτική κατάρτισης ή ένα σύστημα διανομής κονδυλίων με περιορισμένη διαφάνεια.

Το μοντέλο των vouchers, που κυριαρχεί στην Ελλάδα, παρουσιάζεται ως εργαλείο ενίσχυσης της «ελευθερίας επιλογής» των ωφελούμενων. Στην πράξη, όμως, η επιλογή αυτή είναι συχνά προσχηματική. Όταν οι διαδικασίες τρέχουν με αιφνιδιασμούς, όταν η πληροφόρηση δεν είναι ισότιμη και όταν η ταχύτητα καθορίζει το αποτέλεσμα, τότε δεν μιλάμε για ελεύθερη αγορά. Μιλάμε για ένα σύστημα που μπορεί εύκολα να κατευθύνει – άμεσα ή έμμεσα – τις επιλογές.

Το επιχείρημα ότι «οι εργαζόμενοι επιλέγουν» δεν μπορεί να λειτουργεί πλέον ως άλλοθι. Σε ένα περιβάλλον χωρίς σαφείς κανόνες και χωρίς πλήρη διαφάνεια, η επιλογή δεν είναι ουδέτερη. Είναι αποτέλεσμα των συνθηκών που δημιουργεί το ίδιο το σύστημα. Και εδώ τίθεται το κρίσιμο ερώτημα: ποιοι βολεύονται από τη διατήρηση αυτού του μοντέλου;

Σίγουρα όχι οι ωφελούμενοι. Σίγουρα όχι η αγορά εργασίας, που συνεχίζει να αναζητά δεξιότητες χωρίς να τις βρίσκει. Αντίθετα, βολεύεται ένα ολόκληρο οικοσύστημα που έχει μάθει να λειτουργεί μέσα από τα vouchers: πάροχοι που εξαρτώνται από τη ροή των προγραμμάτων, μηχανισμοί που λειτουργούν με χαλαρούς ελέγχους και μια διοικητική λογική που δίνει προτεραιότητα στην απορρόφηση κονδυλίων αντί στην ουσιαστική αποτελεσματικότητα.

Και όμως, την ίδια στιγμή, η υπόλοιπη Ευρώπη έχει ήδη προχωρήσει.

Στις περισσότερες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης – όπως η Γερμανία, η Αυστρία, η Γαλλία και το Βέλγιο – το μοντέλο των vouchers έχει εγκαταλειφθεί ή περιοριστεί σημαντικά. Οι λόγοι είναι σαφείς: περιορισμένη αποδοτικότητα των επενδεδυμένων πόρων, διοικητική πολυπλοκότητα και αυξημένος κίνδυνος μη αποτελεσματικής διαχείρισης.

Αντίθετα, οι χώρες αυτές έχουν στραφεί σε συστήματα που βασίζονται σε δημόσιες συμβάσεις και ισχυρές διαγωνιστικές διαδικασίες. Σε αυτά τα μοντέλα, το κράτος δεν επιδοτεί απλώς τη ζήτηση, αλλά καθοδηγεί ενεργά την προσφορά.

Καθορίζει εκ των προτέρων τις ανάγκες της αγοράς εργασίας, θέτει συγκεκριμένες προδιαγραφές, επιλέγει παρόχους με αντικειμενικά κριτήρια και διασφαλίζει τη λογοδοσία μέσω συμβατικών δεσμεύσεων. Με τον τρόπο αυτό, η κατάρτιση συνδέεται ουσιαστικά με πραγματικές ανάγκες – και όχι με αποσπασματικές επιλογές.

Τα μοντέλα αυτά επιτυγχάνουν καλύτερη σύζευξη δεξιοτήτων και αγοράς εργασίας. Επιτρέπουν στα κράτη να σχεδιάζουν παρεμβάσεις για συγκεκριμένες ελλείψεις δεξιοτήτων, γεωγραφικές περιοχές και επαγγελματικές ομάδες, αντί να αφήνουν την αγορά να αυτορυθμίζεται χωρίς επαρκή καθοδήγηση.

Η France Travail, για παράδειγμα, σχεδιάζει τα προγράμματα κατάρτισης με βάση τις περιφερειακές ανάγκες της αγοράς εργασίας και τις πραγματικές κενές θέσεις. Στην Αυστρία, το σύστημα της AMS λειτουργεί με λογική «αγοραστή», εστιάζοντας στην ποιότητα, τη συνάφεια και τη λογοδοσία των παρόχων.

Ταυτόχρονα, τα διαγωνιστικά μοντέλα επιτρέπουν ισχυρότερο ποιοτικό έλεγχο από την αρχή. Η ποιότητα ενσωματώνεται στον σχεδιασμό: προφίλ εκπαιδευτών, αναλυτικά προγράμματα, μαθησιακά αποτελέσματα, μηχανισμοί παρακολούθησης και σαφείς κυρώσεις σε περίπτωση αποκλίσεων. Στην Αυστρία, μάλιστα, οι πάροχοι υφίστανται ακόμη και μειώσεις πληρωμών όταν δεν τηρούνται τα συμφωνημένα. Αντίθετα, στο σύστημα των vouchers, ο έλεγχος είναι συχνά αποσπασματικός και εκ των υστέρων, γεγονός που περιορίζει τη δυνατότητα έγκαιρης παρέμβασης.

Οι διεθνείς οργανισμοί είναι επίσης σαφείς. Ο ΟΟΣΑ επισημαίνει ότι τα συστήματα αυτά παρουσιάζουν χαμηλή αποδοτικότητα, απαιτούν εκτεταμένη συμβουλευτική υποστήριξη και είναι δύσκολα στην παρακολούθησή τους. Παράλληλα, ενέχουν κινδύνους επιλεκτικής επιλογής ωφελουμένων (cream-skimming), με περιορισμένα αποτελέσματα στην απασχόληση. Στη Γερμανία, μάλιστα, μελέτες δείχνουν ότι ακόμη και μετά από τέσσερα χρόνια, τα οφέλη στα εισοδήματα είναι περιορισμένα.

Επιπλέον, τα συστήματα vouchers απαιτούν συνεχείς ελέγχους, ρυθμίσεις και σημαντικούς διοικητικούς πόρους. Το παράδειγμα της Γαλλίας με το CPF δείχνει ότι η εποπτεία γίνεται όλο και πιο σύνθετη, ενώ η κατακερματισμένη φύση του συστήματος καθιστά δύσκολη την αποτελεσματική παρακολούθηση. Μπροστά σε αυτή την εικόνα, η Ελλάδα μοιάζει να επιμένει σε ένα μοντέλο που αλλού εγκαταλείπεται.

Το ερώτημα, λοιπόν, είναι ξεκάθαρο: πότε θα αποφασίσει η κυβέρνηση να αλλάξει πορεία; Γιατί η διατήρηση του σημερινού συστήματος δεν είναι ουδέτερη επιλογή. Είναι πολιτική απόφαση. Και όσο καθυστερεί η αλλαγή, τόσο διαιωνίζονται οι στρεβλώσεις.

Η χώρα δεν μπορεί να συνεχίσει να διαχειρίζεται ευρωπαϊκούς πόρους χωρίς ισχυρούς κανόνες, χωρίς διαφάνεια και χωρίς ουσιαστική αξιολόγηση. Δεν μπορεί να συνεχίσει να βαφτίζει την απουσία ελέγχου «ευελιξία» και την ταχύτητα «αποτελεσματικότητα».

Η μετάβαση σε ένα σύστημα που θα βασίζεται σε διαγωνιστικές διαδικασίες, σε σαφή ποιοτικά κριτήρια και σε πραγματική λογοδοσία δεν είναι εύκολη. Είναι όμως αναγκαία. Γιατί στο τέλος της ημέρας, το ζητούμενο δεν είναι να μοιραστούν vouchers. Είναι να παραχθεί αξία.

Και αυτό δεν μπορεί να γίνει χωρίς διαφάνεια. Χωρίς κανόνες. Και χωρίς πολιτική βούληση να αλλάξει ένα σύστημα που, όσο κι αν κάποιοι δεν το λένε, βολεύει συγκεκριμένους.

Διαβάστε επίσης:

Σύσκεψη ασφάλειας εφοδιασμού: Σενάρια τρόμου στο τραπέζι – Οι κίνδυνοι και τα απρόβλεπτα κόστη
Το μήνυμα της κυβέρνησης μετά τις άρσεις ασυλίας και οι εισηγήσεις για όριο θητείας στους βουλευτές και το γερμανικό μοντέλο
Άδωνις Γεωργιάδης: Ο μπροστάρης αντιπρόεδρος της ΝΔ